Kerstman

De Kerstman is een folkloristisch figuur die tijdens de adventperiode de mensen bezoekt en kerstcadeautjes uitdeelt aan kinderen. Hij reist in een arrenslee door de lucht, getrokken door rendieren. Een bekende uitroep van de Kerstman is Ho-ho-ho!

De huidige vorm van de figuur van "de kerstman" en zijn legende, een verzameling tradities uit verschillende culturele kringen, ontwikkelde zich geleidelijk vanuit de mythologieën van diverse Europese volkeren. Santa Claus is onder meer terug te voeren op de figuur van Sinterklaas, die door Nederlandse kolonisten werd meegenomen naar Nieuw-Nederland (Noord-Amerika) in de 17e eeuw.

De meest gebruikte verbeelding is Santa Claus, die ontstond in de Verenigde Staten. Deze figuur wordt voorgesteld als een gezette, vrolijke oude man met een lange witte baard. Hij is gekleed in een rode mantel met witte bontkraag en manchetten, een rode broek met witte bontboorden, een rode muts met wit bont en een zwartleren riem en laarzen. Soms wordt de muts gezien als een camauro, een zachte rode muts afgezet met wit bont die vroeger door de paus werd gedragen. Soms draagt de kertman een kerstboompje of roe, een zak vol cadeaus voor kinderen en soms draagt hij een bril. Heel af en toe wordt hij vergezeld door Mrs. Santa Claus.

De Kerstman wordt het meest afgebeeld in de kleur rood, maar hij wordt ook afgebeeld in een bruine, groene, gouden, blauwe of witte mantel. Het duurde vele jaren voordat de meeste auteurs en illustratoren het erover eens waren dat het kostuum van de Kerstman rood moest zijn. De New York Times schreef in 1927: "Een gestandaardiseerde kerstman verschijnt aan de kinderen van New York. Lengte, gewicht en postuur zijn net zo gestandaardiseerd als de rode mantel, muts en witte baard."

De omarming van het rode kostuum door de massamedia kwam na een reclamecampagne van Coca-Cola die in 1931 van start ging. In 1930 kreeg de Amerikaanse tekenaar Haddon Sundblom, van Zweedse en Finse afkomst, de opdracht van The Coca-Cola Company een serie advertenties te ontwerpen voor de aanstaande kerstperiode. De reclamecampagnes, met name die van in de jaren dertig, droegen bij tot het huidige uiterlijk en de wereldwijde bekendheid van Santa Claus. Tot 1964 tekende hij elk jaar minstens één kerstman voor Coca-Cola-reclames en gaf hij, samen met de immense wereldwijde marketingcampagnes van de Coca-Cola Company, een belangrijke vorm aan het beeld van de moderne kerstman. Sundbloms kerstman staat echter mijlenver af van de oorspronkelijke Finse kerstman Joulupukki.

Overigens kwam de kerstman in een soortgelijk uiterlijk al veel eerder voor dan de reclamecampgane van Coca-Cola. Er ontstond later de urban legend dat de Kerstman rood en wit draagt omdat dat de kleuren zijn die gebruikt worden om het merk Coca-Cola te promoten. Ook Coca-Cola's concurrent, Pepsi-Cola, gebruikte soortgelijke uitbeeldingen van de Kerstman in zijn advertenties in de jaren veertig en vijftig.

De gebruikelijke vorm van de Kerstman gedurende een groot deel van de 20e eeuw werd beschreven in zijn lemma in het Oxford English Dictionary. Hij is "de personificatie van Kerstmis als een welwillende oude man met een lange witte baard, gekleed in een rood gewaad met mouwen en een kap afgezet met wit bont en met een zak kerstcadeaus". Hoewel hij meestal als blank wordt afgebeeld, wordt de Kerstman ook wel eens als zwart of van een ander ras voorgesteld. Zijn ras of huidskleur is soms onderwerp van discussie.

Het populaire lied "Mrs. Santa Claus" van George Melachrino uit 1956 en het kinderboek How Mrs. Santa Claus Saved Christmas van Phyllis McGinley uit 1963 hebben bijgedragen aan de standaardisering en de vaststelling van het karakter en de rol van Mrs. Claus.

• 
  Santa Claus in een blauwe mantel met een kerstboom, bel en zak
• 
  Ansichtkaart: de kerstman in een paarse mantel leegt zijn zak met cadeaus en fruit in de sneeuw
• 
  De kerstman in een witte mantel en kerstboom, 30 november 2015
• 
  Kerstman in groene mantel met geweven pak op zijn rug
• 
  Kerstman in bruine mantel en roe
• 
  De Weihnachtsmann in Kaufhaus des Westens met een paarse mantel, Duitsland, 20 december 2012
• 
  Kerstman van Lego in Kaufhof-etalage in Freiburg
• 
  Father Christmas klimt naar het dak in Stourport-on-Severn, kerstversiering, 2016
• 
  De acteur Salvatore Fantasilandia als de Kerstman in Italië, 26 december 2024
• 
  Weihnachtsmann in Meißen (met roe), 13 januari 2015
• 
  Door de reclamecampagne van Coca-Cola werd de kleding van de kerstman wereldwijd rood
• 
  De kleding van de Kerstman op een kerstkaart afgebeeld

De herkenbare moderne figuur van de Kerstman ontwikkelde zich in de late Victoriaanse periode, maar Kerstmis werd al eeuwen daarvoor gepersonifieerd. In Noord-Europa bestaat al sinds de oudheid een figuur die, gewapend met een staf en noten, de mensen voorbereidt op de lange winter. De staf of tuchtroede werd beschouwd als een symbool van vruchtbaarheid, de noten als voedzaam en lang houdbaar voedsel. Deze bebaarde oude man droeg een lange, bruine winterbontjas met een kap en reisde in een rendierslee; zijn thuisland is Lapland.

Er wordt gespeculeerd dat elementen van de Noorse god Odin en de god Baldr in zijn beeltenis aanwezig waren. Folkloriste Margaret Baker stelt dat “de verschijning van de Kerstman, wiens dag op 25 december valt, veel te danken heeft aan Odin: de oude geschenkbrenger uit het noorden met zijn blauwe kap, mantel en witte baard die door de midwinterhemel reed op zijn achtbenige ros, Sleipnir, en zijn volk bezocht met geschenken. Odin, die veranderde in Father Christmas en vervolgens in de Kerstman, bloeide op met Sint Nicolaasdag en het Kerstfeest en werd een belangrijke speler op het kersttoneel.”

Odin had verschillende namen, hij werd ook wel 'Langbarðr' ('Langbaard') of 'Jólnir' ('Joelman' of 'man van joel') genoemd. Volgens de Duitse volkstraditie legden kinderen stro en wortels in hun laarzen naast de schoorsteen voor Odins paard en Odin liet er dan uit dankbaarheid cadeautjes in achter. Daarnaast bevat de traditie van de Kerstman elementen van de Wilde Jacht, waarin een 'jachtstoet' door de lucht raast in de periode rondom de kerstdagen. In sommige gevallen rijdt deze spookachtige jager met zijn jachtstoet op paarden of andere dieren, de Scandinavische benaming is 'Odens jakt'('Odin's Jacht').

Sinds de 13e eeuw speelde een leerling op Sint-Nicolaasdag in kloosters en collegiale scholen vaak de rol van de 'jongen-bisschop', met bijbehorende onderwijsrechten – een gewoonte die later op sommige plaatsen nieuw leven werd ingeblazen. Na het Concilie van Trente, dat regels vaststelde met betrekking tot de verblijfs- en bezoekverplichtingen van bisschoppen in hun bisdommen, verscheen Sint-Nicolaas ook als een bezoeker die vergezeld door een getemde duivel mensen thuis bezocht en vroeg of de kinderen het afgelopen jaar braaf of stout waren geweest.

De naam Santa Claus is een verbastering van de Nederlandse naam Sinterklaas.^[1] In Washington Irvings History of New York (1809) werd Sinterklaas bijvoorbeeld verengelst tot "Santa Claus" (een naam die voor het eerst in 1773 in Amerikaanse druk verscheen), maar verloor hij zijn bisschopsgewaad en werd hij aanvankelijk afgebeeld als een dikbuikige Nederlandse zeeman met een pijp en een groene winterjas. Irvings boek was een parodie op de Nederlandse cultuur van New York en veel van deze weergave is een humoristische uitvinding van hem. Irvings interpretatie van de Kerstman maakte deel uit van een bredere beweging om de steeds wildere kerstvieringen van die tijd te temperen. Deze vieringen omvatten agressieve huisinvallen, seks vóór het huwelijk (wat leidde tot gedwongen huwelijken in gebieden waar de puriteinen, die in macht afnamen en fel tegen Kerstmis gekant waren, nog steeds enige invloed hadden) en openbare uitingen van seksuele afwijkingen. De vieringen van die tijd werden bespot door zowel kooplieden uit de hogere klasse als christelijke puristen.

In de editie van januari 1848 van Howitt's Journal of Literature and Popular Progress, uitgegeven in Londen, stond een geïllustreerd artikel getiteld "Oudjaarsavond in verschillende landen". Hierin werd opgemerkt dat een van de belangrijkste kenmerken van de Amerikaanse nieuwjaarsviering een gewoonte was die was overgenomen uit Nederland, namelijk de aankomst van de Kerstman met cadeaus voor de kinderen. De Kerstman is "niemand anders dan de Pelznickel van Duitsland... de goede Nicolaas van Myra van Rusland... Hij arriveert ongeveer twee weken voor Kerstmis in Duitsland maar, zoals men kan vermoeden gezien alle bezoeken die hij daar moet afleggen en de lengte van zijn reis, arriveert pas op deze avond in Amerika."

De Amerikaanse Santa Claus is een mengeling van Father Christmas uit het Verenigd Koninkrijk en de Nederlandse Sinterklaas, hoewel ook gebruiken van Duitse emigranten van invloed zijn geweest, zoals Knecht Ruprecht en Pelzmärtel en het Duitse gebruik om met kerst cadeaus te geven (Bescherung).^[2][3] Bij Pelzmärtel (van het West-Midden-Duitse pelzen - 'slaan' of 'ranselen' - en Märtel als verkleinwoord van Martinus) zijn elementen van de gebruiken van Sint-Maartensdag (11 november) waarschijnlijk samengesmolten met de Sint-Nicolaas-traditie. In sommige regio's is Pelzmärtel namelijk Pelznickel (Nickel is een verkleinwoord van Sint-Nicolaas).

De Kerstmangebruiken, die aanvankelijk beperkt waren tot de Nederlands-Amerikaanse gebieden, werden tegen het midden van de 19e eeuw algemeen in de Verenigde Staten. De figuur van Sint Nicolaas, bisschop, werd halverwege de 19e eeuw geseculariseerd en verloor zijn liturgische gewaden (albe, stola en koorkap of kazuifel), zijn bisschopsstaf en zijn mijter.

• 
  Knecht Ruprecht als gebochelde gemaskerde figuur op een van de vroegste afbeeldingen van de gewoonte van de versierde kerstboom en de viering van Kerstmis als een huiselijk familiefeest met cadeaus voor kinderen, ca. 1760 tot 1770
• 
  Een gebochelde oude Kerstman in een toneelstuk (mummers play) uit 1836 met lang gewaad, hulstkrans en staf.
• 
  Father Christmas met wassail-kom op de joelbok: In harige lijkkleed, zijn wenkbrauwen omhuld met hulst, Old Christmas komt om het vergane jaar af te sluiten, 1836
• 
  Kinderen rondom de cadeautjesbrenger met de mand met schatten, 'The Coming of Father Christmas', 1894
• 
  Pelznickel werd ook meegenomen naar Zuid-Amerika door immigranten uit Baden, deze foto is gemaakt in Guabiruba in 2015

Het ontstaan van de huidige kerstman

Tot aan het Victoriaanse tijdperk hield Father Christmas zich vooral bezig met feesten en vrolijkheid voor volwassenen. Hij had geen bijzondere band met kinderen, noch met het geven van cadeaus, nachtelijke bezoekjes, kerstsokken, schoorstenen of rendieren. Maar naarmate de latere Victoriaanse kerstvieringen zich ontwikkelden tot kindgerichte familiefeesten, werd deze Kerstman een brenger van cadeaus.

In 1809 beschreef Washington Irving in zijn fictieve geschiedenis van New York al een Santa Claus, onder andere gebaseerd op Nederlandse Sinterklaasgebruiken. Maar vooral het gedicht A Visit from St. Nicholas ("Een bezoek van Sint Nicolaas"), dat in 1823 anoniem gepubliceerd werd, vestigde zijn reputatie in de Verenigde Staten. De nachtelijke bezoeker wordt omschreven als een mengeling van een marskramer, een elf en Sinterklaas. In dit gedicht komen veel moderne gebruiken en attributen van de Santa Claus naar voren, zoals de rendieren en slee, zijn entree in het huis door de schoorsteen (waardoor hij besmeurd is met as en roet) en een zak met cadeautjes.^[4] In een verklarende noot staat dat de figuur van Sint Nicolaas in de staat New York bekendstaat als Santa Claus en in Pennsylvania als Krishkinkle (Christkind).

Een tijdschriftartikel uit 1853, waarin Amerikaanse kerstgebruiken voor Britse lezers worden beschreven, verwijst naar kinderen die op kerstavond hun sokken ophangen voor "een fabelachtig figuur" wiens naam varieert: in Pennsylvania wordt hij gewoonlijk "Krishkinkle" genoemd, maar in New York is hij "Sint Nicolaas" of "Father Christmas". De auteur citeert A visit from St. Nicolas volledig en zegt dat de beschrijvingen ervan ook op Krishkinkle van toepassing zijn.

De tekenaar Thomas Nast heeft met zijn tekeningen van Santa Claus in de negentiende eeuw ook nog een grote invloed gehad op het hedendaagse uiterlijk van Santa Claus. De introductie van de Noordpool als woonplaats van Santa Claus wordt ook aan Thomas Nast toegeschreven. Nasts idee van de Kerstman was gebaseerd op de Paltsische "Belzenickel", een regionale bontdragende Kerstmanfiguur uit de 19e eeuw die hij zich herinnerde uit zijn jeugd. Op zijn eerste illustratie, voor de cover van Harper's Weekly van 3 januari 1863, was de Kerstman gekleed in een Amerikaanse vlag en had hij een pop met de naam "Jeff" erop geschreven, wat zijn context tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog weerspiegelde. Hij maakte vele tekeningen van de Kerstman. Toen hem later werd gevraagd zijn tekeningen in te kleuren, koos hij voor rood en wit. In 1923 werd zijn afbeelding gebruikt als basis voor een reclamecampagne van het New Yorkse drankbedrijf White Rock Beverages voor hun populaire ginger ale. Dit bedrijf gebruikte de Kerstman al eerder in een reclamecampagne voor mineraalwater in 1915.

"Old Santeclaus with Much Delight" is een anoniem geïllustreerd kindergedicht dat in 1821 in New York werd gepubliceerd, twee jaar voor de eerste publicatie van "A Visit from St. Nicholas" ("Twas the Night before Christmas"). Het is de eerste publicatie die het rendier en de slee van de Kerstman noemt (en illustreert) en ook de eerste die zijn aankomst op kerstavond beschrijft. De bijbehorende illustraties zijn de vroegst gepubliceerde artistieke afbeeldingen van een figuur van de Kerstman. "Stoute" kinderen ontvangen een "lange, zwarte, berkenhouten stok" waarvan het gebruik voor ouderlijke bestraffing wordt geduid als een "gebod van God".

In 1854 verscheen de eerste Engelse uitgave van Carl Krinkin; or, The Christmas Stocking van de populaire Amerikaanse auteur Susan Warner. De roman werd in 1854-1855 drie keer in Londen uitgegeven en er verschenen later nog verschillende edities. De personages in het boek zijn onder andere Santa Claus (compleet met slee, sok en schoorsteen), die op kerstavond cadeautjes achterlaat, en – apart daarvan – Old Father Christmas. De sok uit de titel vertelt hoe in Engeland, "heel veel jaren geleden", de Father Christmas binnenkwam met zijn traditionele refrein: "Oh! daar kom ik, Old Father Christmas, welkom of niet..." Hij droeg een kroon van taxus en klimop en had een lange staf met hulstbessen. Zijn kleding "was een lange bruine mantel die tot aan zijn voeten reikte, en daarop waren kleine witte vlekjes stof genaaid om sneeuw voor te stellen".

De kerstparades, die zich vanaf 1887 over Noord-Amerika verspreidden, met de Kerstman als symbolische hoofdfiguur droegen bij aan de populariteit van de Kerstman. In 1897 schreef de achtjarige Virginia O'Hanlon uit New York een brief aan de New York Sun met de vraag: "Bestaat de Kerstman?" Hoofdredacteur Francis Pharcellus Church , die de brief ontving, bracht zo'n overtuigend argument naar voren dat het redactioneel commentaar meer dan een halve eeuw lang elk jaar rond Kerstmis op de voorpagina van de krant werd afgedrukt – tot de New York Sun begin jaren vijftig ophield te bestaan. Sinds 1977 – op suggestie van Rolf R. Bigler, een schrijver voor Welt am Sonntag – wordt deze briefwisseling elk jaar rond Kerstmis in die krant herdrukt.

Op de Wereldtentoonstelling van Parijs in 1900 presenteerde de speelgoedindustrie uit Sonneberg in Thüringen voor het eerst een levensgrote figuur met een slee. Vanaf dat moment verspreidde het beeld van de Kerstman zich over de hele wereld. De eerste ansichtkaarten met zijn nu typische uiterlijk werden in Thüringen ontworpen en internationaal geëxporteerd.

Het kinderboek The Life and Adventures of Santa Claus ('Het leven en de avonturen van de Kerstman') van L. Frank Baum werd gepubliceerd in 1902. Ook Jack Frost, een wezen uit Europese folklore, komt hier in voor. Veel van de mythe rond de Kerstman was destijds nog niet stevig verankerd, waardoor Baum zijn 'Neclaus' een thuis gaf in de Lachende Vallei en tien rendieren – die niet konden vliegen, maar enorme, vluchtachtige sprongen maakten - gaf. Tijdens deze sprongen zingt de Kerstman With a ho, ho, ho! And a ha, ha, ha! And a ho, ho! ha, ha, hee! Now away we go o'er the frozen snow, as merry as we can be! De onsterfelijkheid van de Kerstman was een feit, evenals zijn titel ('Santa Claus').^[5] De Kerstman verschijnt later in A Kidnapped Santa Claus en in The Road to Oz. In deze opvolger van zijn beroemdste werk, The Wonderful Wizard of Oz, verschijnt hij als eregast op Ozma's verjaardagsfeest. Hij is zo beroemd en geliefd dat iedereen voor hem buigt, nog voordat hij wordt aangekondigd als "De Machtigste en Trouwste Vriend van Kinderen, Zijne Allerhoogste - Santa Claus".

• 
  Illustratie bij "Old Santeclaus with Much Delight", 1821
• 
  A visit from St. Nicholas, 1864
• 
  Santa Claus and his Works door Thomas Nast and P. Webster, 1869
• 
  Old Father Christmas and Other Tales, 1900
• 
  De Kerstman klimt door de schoorsteen om cadeaus te brengen en zijn rendieren staan met de slee te wachten, 1901
• 
  St. Nicholas - for young folks, Boston Public Library, 1890-1920
• 
  The Life and Adventures of Santa Claus, Lyman Frank Baum, 1902

De Amerikaanse kerstman beïnvloed de kerstfiguren in Europa

Feesten rond midwinter waren gebruikelijk in meerdere gebieden in Europa. In het jaar 274 maakte de Romeinse keizer Aurelianus op 25 december Sol Invictus (Latijn voor "onoverwonnen zon") tot een officiële cultus naast de traditionele Romeinse culten. De cultus van Sol Invictus bleef een belangrijk fundament voor het keizerlijk gezag tot het decreet van Theodosius I (27 februari 380) dat bepaalde dat alleen het Niceens christendom acceptabel was als religie. Een vroege Romeinse zonnewendeviering waren de Saturnaliën ter ere van de god Saturnus. De Saturnaliën werden later, toen het Romeinse Rijk het christendom als enige geloof toestond, door de christenen overgenomen.

De Amerikaanse versie van de Kerstman heeft ook in Europa voet aan de grond gekregen. Af en toe hebben de oorspronkelijke winterfiguren elementen van de Amerikaanse kerstman overgenomen en/of ze bestaan gescheiden van elkaar. De kerstman bestaat nu vaak naast de vele oorspronkelijke en oudere winterfiguren die deels geluk brengen en vrijgevig zijn en deels angstaanjagend en demonisch, in sommige gevallen treden ze gezamenlijk op.

• 
  Sol Invictus en Luna op hun strijdwagens, Iupiter Dolichenus staande op een stier en Iuno Regina staande op een geit die een rond altaar flankeren, 2e/3e eeuw
• 
  Christus als Sol Invictus, 3e/4e eeuw, Vaticaanse necropolis onder de Sint-Pietersbasiliek
• 
  Standbeeld dat de Saturnaliën uitbeeldt, het origineel staat in Galleria nazionale d'arte moderna e contemporanea

Geiten en andere dieren

De Finse Joulupukki – letterlijk joelgeit - wordt gezien als een Kerstman. Joulupukki heeft een vrouw, Joulumuori ("Kerstvrouwtje", "Kerst-omaatje"), waarover echter weinig bekend is. In Scandinavië is deze figuur ook wel de juleged, joulosak, joulopuk of julgumse voor kerstram, julbocken of julebukk voor kerstbok of nytårsbuk voor nieuwjaarsbok die tijdens het joelfeest een rol speelt. Tot halverwege de 19e eeuw waren diverse rituelen met de kerstbok wijdverspreid in Scandinavië. De geit als kerstsymbool vindt zijn oorsprong in de Germaanse mythologie; het vertegenwoordigt de jaarlijks terugkerende vruchtbaarheid van de aarde en was oorspronkelijk een belichaming van de dondergod Thor. Vaak moest de kerstbok worden gepaaid met een geschenk, wat fruit, een lepel griesmeelpap of een kerstbier.

In Zuid-Zweden werd de geit symbolisch gedood, maar vervolgens door een lied weer tot leven gewekt. Dit doet denken aan het verhaal over Tandgniostr en Tandgrisnir; de twee geiten of bokken die de strijdwagen van Thor trekken. Thor kan de geiten opeten en legt de botten dan weer in hun vel. Met Mjölnir brengt hij de magische dieren de volgende ochtend weer tot leven, zodat ze de strijdwagen weer kunnen trekken. Tijdens het joelfeest werd de terugkeer van vruchtbaarheid voor gewassen, vee en mensen voor het volgende jaar aangeroepen. In de recentere, meer gekerstende versies van de traditie was het gebruikelijk dat een groep boerenkinderen tussen de boerderijen zwierf en toneelstukjes of liedjes opvoerde. Een van deze kinderen was altijd verkleed als de kerstbok.

Soms werd er een echte bok in een groep dansende mensen gegooid, die vervolgens werden aangespoord om hem snel te vangen. Dit zou geluk brengen voor de volgende graanoogst, mits de bok gevangen werd. Een andere traditie was om een kerstbok stiekem in de tuin van een buurman te verstoppen. De buurman moest het dier dan onopgemerkt terugbrengen.

Op Nuutinpäivä, zoals Sint-Knoetsdag in Finland heet, is een traditie bekend met overeenkomsten met de moderne kerstman. Op de twintigste dag na kerst verkleedden mensen zich en gaan vervolgens door het dorp om aan te kloppen bij huizen. De nuuttipukki bezoeken huizen om geschenken en restjes van het joelfeest te eisen. In 1680 werd besloten Sint-Knoetsdag (oorspronkelijk 7 januari) op te schuiven naar 13 januari. Joulupukki is een kruising tussen de Amerikaanse kerstman en deze nuutinpäivä; ergens in de 19e eeuw werd het een welwillende figuur en in plaats van cadeaus te eisen, begon hij ze uit te delen aan kinderen. In de 19e eeuw werd het in middenklassegezinnen gebruikelijk dat één persoon de rol van kerstbok vervulde en cadeaus uitdeelde net zoals de Kerstman dat tegenwoordig doet. Kerstgeiten (joelbok) zijn overigens nog steeds gebruikelijk in de Scandinavische landen, zoals decoratieve geiten van riet. De Gävlebok is een voorbeeld.

De gemaskerde geit-figuur komt ook buiten Scandinavië voor. Hij is bekend als Capra in Moldavië, Brezaia in Muntenië, Cerbul in Boekovina en Turca in Transsylvanië. Na de kerstening van de Germaanse volkeren werd de bok veroordeeld als een dier van de duivel. Dit soort vermommingen worden ook in andere delen van Europa aangetroffen, van de Egeïsche Zee tot het Iberisch schiereiland, van de Alpen tot Scandinavië. Ze komen met name voor in afgelegen (vaak bergachtige of heuvelachtige) gebieden, en zijn al in de late middeleeuwen gedocumenteerd. Dit doet vermoeden dat wortels van deze syncretische gebruiken in prechristelijke tijden en contexten liggen.

• 
  Joulupukki bezoekt kinderen thuis, 1940
• 
  Mensen trekken verkleed rond tijdens Julknutar, 1922
• 
  Nuuttipukki wordt verkleed, hij draagt teer en veren op zijn gezicht, 1926
• 
  Op deze foto van "Kerstzangers" in Wit-Rusland zijn interessante details van de kerstkostuums te zien: de geit lijkt bijna echt, er is een beer en een heel bijzondere ooievaar, 19e eeuw

Soortgelijke rituelen vinden ook plaats met andere dieren, bijvoorbeeld konik ofwel wandelen met een paard. Dit is een oud heidens ritueel dat tot halverwege de 20e eeuw in de volkstraditie voortleefde. Iemand verkleed als paard trad op in een kerstzanggroep tijdens Kerstmis en tijdens Vastenavond, begeleid door een processie van jongens.

In het Verenigd Koninkrijk kent men de Mari Lwyd die in ruil voor het afweren van slechte omens in de winterweken voedsel, drank of geld eisen. Bewoners die deze bezoekers niet verwelkomden en beloonden, zouden een "llond y tŷ o fwg" (een huis vol rook) krijgen, wat een jaar van pech betekent. Daarnaast is er Hoodening dat in Christmas Throughout Christendom in Harper's Magazine van 1873 als volgt omschreven: "De "hooden", die een kruising lijkt te zijn tussen het "witte paard" en de Duitse Klapperbock, wordt begeleid door een aantal jongeren in fantastische kostuums die van deur tot deur gaan om met bellen te rinkelen en kerstliederen te zingen." Vergelijkbaar is de Old Tup-, Old Horse- en Broad-viering. In Ierland kent men Láir Bhán.

Als het voorjaar is geworden, rond Pasen, viert men in Mohács het feest "Poklada", dit betekent in het Zuid-Slavisch "verkleding" en ook "nieuwgeboren". Het wordt ook wel het Busó-feest (Busójárás in het Hongaars) genoemd.

Zvončari ("klokkenluiders") stamt uit de Slavische heidense oudheid. De voornaamste taak van de Zvončari in Kroatië is het verdrijven van de boze geesten van de winter en het inluiden van een nieuwe lentecyclus. Het gebruik werd in 2009 toegevoegd aan de Representatieve lijst van het immaterieel cultureel erfgoed van de mensheid van UNESCO. Nadat het westelijke deel van Kastav door het Verdrag van Rapallo (1920) onder het bewind van het Koninkrijk Italië viel, werd het dragen van maskers verboden. De klokkenluiders in dat deel van Kastav droegen daarom alleen nog de krabujosnica of klobuk, een hoed met groen en papieren bloemen. Het oostelijke deel van Kastavština bleef binnen de grenzen van het Koninkrijk van Serviërs, Kroaten en Slovenen en dit historische feit heeft ertoe geleid dat het zoomorfe masker daar bewaard bleef (alhoewel het in de afgelopen 50 jaar is veranderd). Elk jaar trekken de Halubaj-klokkenluiders op het ritme van de bellen door Viškovo en omliggende plaatsen. Ze lopen 3 dagen in de processie die zo'n 60 kilometer in afstand meet. Al dit soort groepen die in het grootste deel van Europa voorkomen "hebben een gemeenschappelijke oorsprong in overtuigingen - het verdrijven van de kwade krachten van de winter, het beschermen van vee tegen spreuken en het aanroepen van vruchtbaarheid en de Halubaj-klokkenluiders zijn bijzonder interessant vanwege hun grote aantal, strikte gedragsregels, demonstratie van kracht en uithoudingsvermogen en het behoud van lokale tradities", aldus M.Sc. Branko Kukurin uit Kastav, die al jaren onderzoek doet.

• 
  Konik, 1910
• 
  Mari Lwyd met begeleider
• 
  Old Tup, gemaakt rond 1985
• 
  Su Maimulu, Sardinië
• 
  Het Busójárás-festival in Mohács, Hongarije

Alle Silvesterchläuse (oudejaarsvierders in Zwitserland) hebben hun gezicht verborgen achter een masker dat ofwel lief en poppenachtig (Schöne, met afbeeldingen van beroepen, gebouwen of scènes uit het dagelijks leven), fijn bewerkt met natuurlijke materialen (Schö-Wüescht) of angstaanjagend (Wüeschte) is. De jongere leden, de Goofe-Schuppel, lopen meestal zonder masker rond. Er is een vastgeselde choreografie en jodelen speelt een belangrijke rol in het ritueel. De laatste jaren is de traditie van 'Spass-Chlausen' wijdverspreid geraakt. Deze vrolijke viering (waarin minder werk wordt verricht om de kostuums te maken) gaat door tot de officiële nieuwjaarsdag, ongeacht of deze volgens de Gregoriaanse of Juliaanse kalender wordt gevierd.

Chlauschlöpfen (ook wel Geisslechlöpfer of Geisselklepfer ) zwaaien met lange zwepen (Geisseln) op zo'n manier dat er een luid krakend geluid ontstaat om de wintergeesten te verdrijven en Samichlaus op te roepen. Dit doen ze in de maanden november en december als het donker wordt. Ook tijdens het Chlausjagen, Koleduvane, Klausjagen, Kukeri, Sunderum, Klozum, Klaasohm, Ouwe Sunderklaas, Sinterklaaslopen, Sunneklaas, Chlauschlöpfen, Opkleden, Koleduvane en Kolyada trekken groepen mensen langs de huizen. Vergelijkbare tradities zijn er rondom Perchta, Klaubauf en Krampus.

Men vermoedt dat de Careto-traditie Keltische wortels heeft uit een periode vóór de Romeinse tijd. De oorsprong van deze gemaskerde figuren is verbonden met voorouderverering, waarbij voorouders werden beschouwd als bevoorrechte machthebbers over de vruchtbaarheid van de velden, de voortplanting van mens en dier en het handhaven van de burgerlijke en morele wet.

De heidense Alemannische gewoonte van Tschäggätta werd in de Middeleeuwen vermengd met de katholieke gebruiken van Vastenavond en Aswoensdag. Het Tschäggätta-kostuum bestaat uit dierenhuiden (meestal schapen- of geitenhuiden) die het hele lichaam bedekken, een levensgroot, handgesneden en beschilderd masker dat over het gezicht wordt gedragen, speciale handgemaakte wollen handschoenen (ook wel Triämhändschn genoemd ) en een lange staf versierd met bellen of andere rinkelende voorwerpen. In deze processie plunderen de jongeren uit de vier dorpen de naburige dorpen. Ze maken lawaai, jagen de inwoners de stuipen op het lijf en besmeuren de gezichten van kinderen met roet (vroeger strooiden ze as over de hoofden van hun slachtoffers). De term Roitschäggätta (wat "rook" betekent in het lokale dialect) komt soms voor, vanwege de donkere kleur van de maskers die in een schoorsteen worden gehangen om ze zwart te maken.

De tradities verschillen op punten van elkaar, maar vaak zingen ze (soms kerstliederen) om afscheid te nemen van het oude jaar en het nieuwe te verwelkomen, trekken ze dansend of in asymetrische pas rond of spelen ze bepaalde gebeurtenissen na. De figuren trekken zelfstandig rond of worden geleid. Meestal zijn deze mensen vermomd (als dieren met hoorns, maar ook andere vermommingen komen voor), er wordt veel lawaai gemaakt (vaak met dierenhoorns, koebellen, kettingen, roedes, zwepen, gezels, of lassos) en woordspellen en/of of gezangen (zoals flyting) spelen een rol, in sommige gevallen jagen ze de mensen angst aan.

De mensen moesten oorspronkelijk binnen blijven als deze figuren rondtrokken door de omgeving en werden in het huis bezocht. Tegenwoordig bestaan er ook processies waarbij dorpelingen de straat op gaan om de voorbijtrekkende stoet te bekijken, dit doet denken aan de kerstparades of carnavalsoptochten (zoals het Mamoiada Carnaval, het meest karakteristieke en oudste van Sardinië).

• 
  Kukeri in Bulgarije; Het woord 'kuker' komt uit het Latijn ('cuculla', wat 'kap' betekent) en duidt op een folkloristisch monster. Deze figuren zijn bedoeld om boze geesten te verdrijven en hun gemeenschap te beschermen tegen onheil.
• 
  De sinister ogende Kukeri dansen en maken veel lawaai met de bellen die om hun middel hangen om het kwaad en de winter te verdrijven. Hun kostuums zijn voornamelijk gemaakt van echt leer en veren en moeten hen er groot en eng uit laten zien.
• 
  Tijdens oudejaarsavond en nieuwjaarsdag kun je in Polen grote mannengroepen (Koleduvane) tegenkomen, 1 januari 2025
• 
  Een Klaubauf (met horens, bellen en roe) in het Felberturmmuseum
• 
  Issohadore (met lasso) en mamuthon (in dierenhuid met bellen op de rug) tijdens het Mamoiada Carnaval op 17 januari

Kerstmannen, kerstvrouwen en figuren die kinderen meenemen

In Bulgarije wordt aan kinderen verteld dat er een donker monsterachtig persoon, die Torbalan (Bulgaars: Торбалан, van торба, dat zak betekent) wordt genoemd, komt en hen zal meenemen als ze zich misdragen. Hij kan gezien worden als de tegenhanger van de kerstfiguur Dyado Koleda die vergelijkbaar is met de kerstman. Volgens de folklore is hij de partner van Baba Jaga. In Zwitserland is Schmutzli (of Butzli) bekend, ook hij zou stoute kinderen meenemen. In Duitstalige landen is ook knecht Ruprecht, Pelznickel, Père Fouettard, Hans Trapp of Krampus bekend, ook deze figuur neemt de stoute kinderen mee naar het bos in zijn zak. In Nederland en Vlaanderen was dit Zwarte Piet of Sinterklaas zelf (die de kinderen zou meenemen naar Spanje, alhoewel dit element niet meer voorkomt in de huidige verhalen). In Frankrijk en België is Père Fouettard de figuur die stoute kinderen meeneemt. Houseker rammelt met kettingen en draagt een roe en zak over de schouder, hij is de begeleider van Sinterklaas in Luxemburg. Tijdens de Krampus-optochten begin december (vooral op 5 en 6 december, Sint-Nicolaasdag) begeleidt de Habergeiß de Perchten. Deze draagt altijd een Zistl op zijn rug, een draagmand zoals die vroeger door boeren werden gebruikt. Kinderen wordt vaak verteld dat de Habergeiß hen in deze Zistl meeneemt.

De Franse benaming Père Noël, de Portugese Papai Noel of Pai Natal, de Italiaanse Babbo Natale en de in Spanje bekende Papá Noel kunnen vertaald worden met 'Vader Kerst'. In Rusland is een min of meer vergelijkbare figuur Grootvadertje Vorst (Ded Moroz, ook wel "Vadertje Winter"), die naar verluidt samen met zijn kleindochter Sneeuwwitje (of Sneeuwvlokje; Snegoerotsjka) op 31 december cadeaus uitdeelt. Daarnaast zijn er onder andere de Italiaanse Befana, de Franse Tante Arie, de Baskische Olentzero, het Duitse Christkind, Bescherkind en de Weihnachtsmann die tijdens de kerstperiode een rol spelen. Spaanse kinderen verwachten cadeaus van de Los Reyes Magos.

• 
  Tante Arie, december 1920
• 
  Santa Claus speelt kaart met Olentzero, 30 november 2022
• 
  Representatie van het Christkind in het Musée alsacien de Strasbourg in de tijdelijke expositie Costumes d'Alsace, étoffes d'un monde au Musée alsacien de Strasbourg (2018)
• 
  Het Christkind op een kerstmarkt in Baden-Baden, 25 november 2013
• 
  Een traditie in de omgeving van Schleife, het bezoek van het Bescherkind dat vóór Kerstmis plaatsvindt. Het kind geeft kinderen snoep en borstelt ouders en grootouders met zijn roe om hen gezondheid en geluk toe te wensen
• 
  Sinterklaas (op zijn schimmel) en Zwarte Piet op een besneeuwd dak, 1925
• 
  Santa Claus and the Snow Queen, 1915
• 
  Pelznickel (of Belsnickel) werd meegebracht naar Amerika door kolonisten, hier treed de figuur op in Philadelphia
• 
  Hans Trapp
• 
  Père Fouettard

De kerstman komt naar Duitsland

In Duitstalige landen is de aanwezigheid van de Kerstman of Weihnachtsmann al sinds ten minste de 18e eeuw in publicaties gedocumenteerd. De eerst bekende gepubliceerde vermelding van "de Kerstman" dateert uit 1770 in het Berlijnse weekblad "Mannigfaltigkeiten". De schrijver August Heinrich Hoffmann von Fallersleben speelde een belangrijke rol bij het populariseren van het verhaal van de Kerstman en schreef in 1835 het lied "Morgen kommt der Weihnachtsmann" (Morgen komt de Kerstman). Het werd voor het eerst gepubliceerd onder de titel "Weihnachtslied" in Adelbert von Chamisso's "Deutscher Musenalmanach" in 1837. Een veelvoorkomende herwerking, waarin de regels over het oorlogsspeelgoed zijn weggelaten, is die van Hilger Schallehn. In Oost-Duitsland werd overwegend een bewerking van de tekst van Hans Sandig gezongen en die verschilt van beide eerdere versies.

De afbeelding van Sinterklaas in het zeer populaire kinderboek Struwwelpeter van de Frankfurter arts Heinrich Hoffmann, gemaakt in 1844, vertoont grote gelijkenis met de hedendaagse afbeelding van de Kerstman. Uit dezelfde periode stamt een tekening van Moritz von Schwind in het Münchense prentenboek nr. 5 van 1848, getiteld Herr Winter. Dit wordt gezien als eerste portret van de Duitse Kerstman die, als oude man, op kerstavond van deur tot deur gaat om te kijken of iemand de deur open zal doen en een versierde kerstboom als cadeau zal aannemen.

De kerstman komt naar Hongarije

In het publieke bewustzijn wordt de viering met Mikulás op 6 december beschouwd als de traditionele kerstviering in Hongarije. De volksgewoonte en de term Kerstman kwamen pas aan het einde van de 19e eeuw in het land terecht. De wijdverspreide aanwezigheid van de Kerstman in Hongarije kan worden herleid tot de jaren vijftig. De Sovjet-import van Ded Moroz vond in Hongarije plaats tijdens het Rákosi-tijdperk.

Na de machtswisseling werd het een vast onderdeel van de moderne kerstmanfiguur dat naar Amerikaans voorbeeld rijdt in een vliegende slee, getrokken door rendieren. Er wordt algemeen aangenomen dat het Hongaarse woord "Télapó" kunstmatig is ontstaan toen, vanwege het communistische antireligieuze beleid van de jaren vijftig, de naam "Mikulás" volledig werd vervangen in evenementen op staatsscholen en kleuterscholen. Volgens het Instituut voor Linguïstiek van de Hongaarse Academie van Wetenschappen bestond het woord echter al veel eerder; het werd niet kunstmatig gecreëerd en het verwierf geleidelijk zijn huidige betekenis en ondergaat nog steeds een transformatie.

De Sovjet-Russische invloed op het gebruik van het woord voor Kerstman kan voor het eerst worden aangetoond in 1927 in verband met een Russische film, het sprookje "Santa Claus". In Slovenië is Dedek Mraz de benaming van de Kerstman.

• 
  Dedek Mraz, 1959
• 
  Father Christmas in Shrewsbury, Verenigd Koninkrijk, 4 december 1953, Nationale Bibliotheek van Wales

De kerstman komt naar het Verenigd Koninkrijk

In Groot-Brittannië heet de Kerstman ook wel Father Christmas (alhoewel deze figuur in feite ouder is dan Santa Claus). De populaire Amerikaanse mythe van de Kerstman bereikte Engeland in de jaren 1850, waarna Father Christmas steeds meer de kenmerken van deze Kerstman overnam. In een Schotse verwijzing laat de Kerstman cadeaus achter op oudejaarsavond 1852, waarbij kinderen 'hun kousen aan weerszijden van de open haard in hun slaapkamers ophangen en geduldig wachten tot de ochtend om te zien wat de Kerstman erin stopt tijdens hun slaap'.

In Ierland werden in 1853 cadeaus achtergelaten op kerstavond, volgens een personage in een kort krantenverhaal dat zegt: "...morgen is het Kerstmis. Wat zal de Kerstman ons brengen?" Een gedicht dat in 1858 in Belfast werd gepubliceerd, bevat de regels: "De kinderen slapen; ze dromen van hem, de fee, Vriendelijke Kerstman, die met een oprechte goede wil Door de schoorsteen naar beneden komt met een luchtige voetstap..."

Naarmate de Amerikaanse gebruiken populairder werden in Engeland, begon de Engelse Kerstman de kenmerken van Santa Claus over te nemen. Zijn kostuum werd meer gestandaardiseerd, en hoewel afbeeldingen hem vaak nog steeds met hulst lieten zien, werd de hulstkroon zeldzamer en vaak vervangen door een kap. Het bleef echter gebruikelijk om Father Christmas en Santa Claus van elkaar te onderscheiden. Een schrijver merkte in een bespreking van de winkels in Regent Street in Londen (december 1854) op: ‘je waant je in de woning van de Father Christmas of Sint-Nicolaas zelf.’

Tegen de jaren 1880 waren de nieuwe gebruiken ingeburgerd, waarbij de nachtelijke bezoeker soms Santa Claus en soms Father Christmas werd genoemd. In een gedicht uit 1881 werd een kind voorgesteld dat wachtte op een bezoek van Santa Claus en vroeg: "Komt hij zoals Father Christmas, Gekleed in groen en met een witte baard? Komt hij in de duisternis? Komt hij vanavond überhaupt?" Hij werd vaak afgebeeld in een lange, rode mantel met capuchon, afgezet met wit bont. De meeste resterende verschillen tussen de Kerstman en Father Christmas vervaagden grotendeels in de eerste jaren van de 20e eeuw, en moderne woordenboeken beschouwen de termen Father Christmas en Kerstman inmiddels als synoniem.

In de jaren zestig en zeventig van de 19e eeuw werd de Kerstman een populair onderwerp op kerstkaarten waar hij in allerlei verschillende kostuums werd afgebeeld. Soms gaf hij cadeaus en soms ontving hij ze. Vanaf de jaren 1870 begon het kerstshoppen zich te ontwikkelen tot een aparte seizoensactiviteit, en tegen het einde van de 19e eeuw was het een belangrijk onderdeel van de Engelse kerst geworden. In Groot-Brittannië is het eerste bewijs gevonden van een kind dat brieven aan Father Christmas schreef om cadeaus te vragen in 1895.

De aankoop van speelgoed, vooral in de nieuwe warenhuizen, werd sterk geassocieerd met het seizoen. De eerste kerstgrot werd in december 1888 in de winkel van JR Robert in Stratford, Londen, geopend en winkelcentra voor kinderen – vaak 'kerstbazaars' genoemd – verspreidden zich snel in de jaren 1890 en 1900, waardoor de Kerstman/Santa Claus in de samenleving werd opgenomen. Soms werden de twee personages nog steeds als afzonderlijk gepresenteerd, zoals in een processie op de Olympia-tentoonstelling van 1888 waaraan zowel Santa Claus als Father Christmas deelnamen, met Roodkapje en andere kinderfiguren ertussen.

Zelfs na de verschijning van de winkelgrot was het nog steeds niet duidelijk wie de cadeaus op feestjes moest uitdelen. Een schrijver in de Illustrated London News van december 1888 suggereerde dat een Sibylle de cadeaus vanuit een 'sneeuwgrot' zou moeten uitdelen, maar iets meer dan een jaar later had ze haar aanbeveling veranderd in een zigeunerin in een 'magische grot'. Als alternatief kon de gastvrouw "de Kerstman tegen het einde van de avond laten arriveren met een zak speelgoed op zijn rug. Hij moet natuurlijk een wit hoofd en een lange witte baard hebben. Pruik en baard kunnen goedkoop gehuurd worden bij een theaterkostuumverhuurder, of kunnen in geval van nood geïmproviseerd worden van vlas. Hij moet een lange jas tot aan zijn hielen dragen, rijkelijk bestrooid met bloem alsof hij net uit dat IJsland komt waar de Kerstman zou wonen.

Het aspect van de nachtelijke bezoeker uit de Amerikaanse mythe duurde veel langer om ingeburgerd te raken in het Verenigd Koningkrijk. Vanaf de jaren 1840 werd het vrij algemeen aanvaard dat er 's nachts op kerstavond cadeautjes voor kinderen werden achtergelaten door onzichtbare handen, maar de aard van de bezoeker was onderwerp van discussie. Volgens de Nederlandse traditie liet Sint-Nicolaas cadeautjes achter in schoenen die op 5 december werden klaargezet, terwijl in Frankrijk schoenen werden gevuld door Père Noël. De oudere schoentraditie en de nieuwere Amerikaanse soktraditie sijpelden slechts langzaam door naar Groot-Brittannië, waarbij schrijvers en illustratoren jarenlang onzeker bleven. Hoewel de sok uiteindelijk won, was de schoentraditie in 1901 nog niet vergeten. Een illustratie getiteld Did you see Santa Claus, Mother? vergezeld van het vers "Haar kerstdromen zijn allemaal uitgekomen; Sok stroomt over en eveneens schoen." toont dit aan. Voordat de Kerstman en de kerstsok alomtegenwoordig werden, was er in Engeland een traditie waarbij fairies (feeën) op kerstavond langskwamen om cadeautjes achter te laten in schoenen die voor de open haard waren gezet.

Aspecten van de Amerikaanse kerstmanmythe werden soms los van elkaar overgenomen en toegepast op de Engelse Kerstman. In een kort fantasieverhaal droomde de redacteur van de Cheltenham Chronicle in 1867 dat hij door de Kerstman bij zijn kraag werd gegrepen, "oprijzend als een geest uit Duizend-en-een-nacht... en zich snel door de ether bewegend ". Zwevend boven het dak van een huis roept de Kerstman 'Open Sesam', waarna het dak openrolt en de scène eronder zichtbaar wordt.

Folkloristen en antiquariërs waren blijkbaar niet bekend met de nieuwe lokale gebruiken en Ronald Hutton merkt op dat de pas opgerichte Folk-Lore Society onbekend met de Amerikaanse gebruiken, nog steeds “enthousiast probeerde de bron van het nieuwe geloof te ontdekken”. In januari 1879 schreef de antiquair Edwin Lees aan Notes and Queries om informatie te vragen over een gebruik waarover hij had gehoord van 'een plattelandsbewoner': "Op kerstavond, wanneer de bewoners van een huis op het platteland naar bed gaan, plaatsen allen die een cadeautje willen een sok buiten de deur van hun slaapkamer, in de verwachting dat een mythisch wezen genaamd Santiclaus de sok zal vullen of er iets in zal stoppen vóór de ochtend. Dit is natuurlijk algemeen bekend, en de heer des huizes stopt inderdaad stiekem een kerstcadeau in elke sok; maar de giechelende meisjes doen 's ochtends, wanneer ze hun cadeautjes naar beneden brengen, alsof ze zeggen dat Santiclaus 's nachts op bezoek is geweest en de sokken heeft gevuld. Uit welke streek van de aarde of de lucht deze welwillende Santiclaus komt, heb ik niet kunnen achterhalen..." Lees ontving verschillende reacties, waarin 'Santiclaus' werd verbonden met de continentale tradities van Sint Nicolaas en Christkind ), maar niemand kon de Amerikaanse bron correct identificeren.

De commerciële verkrijgbaarheid vanaf 1895 van Tom Smith & Co's Santa Claus Surprise Stockings geeft aan hoe diep de Amerikaanse mythe tegen het einde van de eeuw in de Engelse samenleving was doorgedrongen. Afbeeldingen van het zich ontwikkelende personage in deze periode werden soms aangeduid als 'Santa Claus' en soms als 'Father Christmas', waarbij de laatste benaming nog steeds verwees naar ouderwetse associaties met liefdadigheid en met eten en drinken.

De kerstman arriveert in Nederland en België

De Kerstman heeft elementen van de Nederlandse Sinterklaas overgenomen en bestaat inmiddels naast deze oudere Nederlandse kerstfiguur. Net als in het Verenigd Koninkrijk overlappen ze elkaar. Af en toe wordt een figuur Sinterklaas genoemd, terwijl hij de kenmerken van de Kerstman heeft.

De figuur van de Kerstman maakt in Nederland en België pas sinds relatief korte tijd deel uit van de kersttradities, maar hij heeft inmiddels ook hier een prominente plaats verworven op kerstkaarten, in etalages, in kerstmuziek, in prentenboeken, kinderboeken en elders.

In Nederland was lange tijd vooral het sinterklaasfeest het geschenkenfeest. De Kerstman leek eind twintigste eeuw Sinterklaas te gaan verdrijven. Zover is het niet gekomen, maar velen geven elkaar (ook) met Kerstmis geschenken. Deze gewoonte heeft geleid tot kritiek dat het kerstfeest te commercieel zou zijn geworden. Godfried Bomans noemde de Kerstman ooit, toen Bomans als Sinterklaas Canada bezocht, "een geestelijke zakkenroller".^[6]

De Kerstman is ook op televisie en in reclameuitingen te zien.

• 
  De Kerstman op een arreslee op een reclameuiting van Remia, 1965
• 
  De Kerstman als gast in de Corry Brokken-Show, 24 december 1965
• 
  Harry Touw als kerstman in de Van Oekel show van VPRO (met Sjef van Oekel), 24 december 1974
• 
  Familie Hammond (uit TV-serie) presenteert kerst-LP in Amsterdam, met Willem Duys, 6 december 1976
• 
  De kerstman voor de kerstwinkel Bombki in de Grote Houtstraat in Haarlem, 18 december 1996
• 
  Bram van der Vlugt als kerstman in PAU!L, 24 december 2011

Daarnaast verscheen de kerstman in levende lijve bij winkelcentra en andere openbare plaatsen in Nederland.

• 
  De Kerstman bezoekt Schiphol, 20 oktober 1950
• 
  De Kerstman bezoekt het Burgerweeshuis, 24 december 1952
• 
  De Kerstman op de opening van de kerst-bloemententoonstelling Amstelflora in het Centraal Theater, 8 december 1959
• 
  Intocht van de Kerstman in Amstelveen, 17 december 1961
• 
  Verkeersagent in Amsterdam krijgt kerststukje van de Kerstman, 19 december 1968, Nationaal Archief
• 
  Kerstman en kaasdragers op het voetbalveld voor een wedstrijd van AZ tegen PSV, 19 december 1976
• 
  Wethouder Van der Velde ontvangt Sinterklaas en de Kerstman op het Stadhuis van Amsterdam, 16 december 1976
• 
  De Kerstman doet zijn intrede op de Haarlemmerstraat in Leiden per arreslede, 1981
• 
  Kerstman achter loket gemeentegiro Amsterdam, 23 december 1983
• 
  Levende kerststal in winkelcentrum Babylon in Den Haag, 22 december 1986
• 
  Een vrouw als Kerstman deelt lootjes uit op straat in Haarlem, november 1987

Veel kinderen sturen tijdens de adventstijd brieven met hun wensen naar de Kerstman. In veel Duitstalige, Brits-Amerikaanse en Scandinavische landen worden deze brieven verzameld in speciaal daarvoor ingerichte kerstpostkantoren en meestal ook beantwoord. Sommige nationale postbedrijven staan toe dat e-mailberichten worden verzonden die per fysieke post worden beantwoord.

Volgens een onderzoek uit 2007 van de Universal Postal Union (UPU) naar nationale postdiensten heeft de United States Postal Service (USPS) het langstlopende programma voor het beantwoorden van brieven aan de Kerstman van alle nationale postsystemen. Het USPS-programma voor het beantwoorden van brieven aan de Kerstman begon in 1912 in het historische James Farley Post Office in New York. Wie een kerstpoststempel van de Noordpool van de USPS wil ontvangen, moet zijn of haar brief of kerstkaart aan de Kerstman vóór 10 december versturen naar: North Pole Holiday Postmark, Postmaster, 4141 Postmark Dr, Anchorage, Alaska 99530–9998.

De woonplaats van de Kerstman wordt in veel Amerikaanse vertellingen op de Noordpool gesitueerd, dat volgens Canada Post onder Canadese jurisdictie valt in de postcode H0H 0H0 (een verwijzing naar de lach van de Kerstman, "Ho ho ho", hoewel postcodes die met een H beginnen over het algemeen gereserveerd zijn voor Montreal in Quebec). De introductie van de Noordpool als woonplaats van Santa Claus wordt aan Thomas Nast toegeschreven. Zijn kerstafbeelding in de editie van Harper's van 29 december 1866 was een collage van gravures getiteld Santa Claus and His Works met het onderschrift "Santa Claussville, NP". Een kleurencollectie van Nasts afbeeldingen, gepubliceerd in 1869, bevatte een gedicht dat eveneens getiteld was als "Santa Claus and His Works" van George P. Webster. Webster schreef dat het huis van de Kerstman "vlakbij de Noordpool, in het ijs en de sneeuw" lag.

Het Santa Claus House, vroeger een winkel/handelspost en het postkantoor van North Pole in Alaska en nu voornamelijk een souvenirwinkel, is een lokale bezienswaardigheid en populair bij toeristen in de omgeving van Fairbanks.

In Europa worden andere woonplaatsen aangegeven:

• Korvatunturi is een berg in Savukoski, Finland, op de Fins-Russische grens. Er wordt gezegd dat het de woonplaats is van de Joulupukki. Omwille van deze reden heeft Korvatunturi een eigen postcode (99999). De brieven die naar deze postcode gestuurd worden komen aan in het kerstmandorp in Rovaniemi. Het dorp van de Kerstman in Rovaniemi is voor kinderen daadwerkelijk te bezoeken. Even buiten de stad op de poolcirkel ligt het Santa Park. Korvatunturi komt voor in Rare Exports, een Kerstverhaal met een duistere insteek. Een voorbeeld van een publiek-private samenwerking is de mogelijkheid voor expats om in de maand december post en kerstkaarten van de Kerstman te ontvangen bij de Finse ambassade in Peking.
• Volgens Denen woont Julemanden (de Kerstman) nabij Uummannaq op Groenland, dat deel uitmaakt van het Deense koninkrijk. Sinds 1989 wordt Uummannaq beschouwd als de woonplaats van de Kerstman in Denemarken.
• Ook in Noorwegen is een dorp, Lyngseidet, dat verbonden is met kersttradities, met name de lokale folklore en geschiedenis van de kerstman. Hier werd een enorm standbeeld van de kerstman opgericht, maar liefst 9,75 meter hoog. In het dorp Drøbak is het Julehuset (het kersthuis) en brieven komen vaak in Drøbak terecht.
• In Zweden geloven ze dat hij in Dalarna woont of volgens de oude traditie als een tomte geen vaste woonplaats heeft. De stad Mora een themapark genaamd Tomteland. Het nationale postkantoor in Tomteboda, Stockholm, ontvangt brieven van kinderen geadresseerd aan de Kerstman.
• De Zwitserse kerstfiguur zou in het Zwarte Woud wonen, op 6 december met zijn ezel op reis gaan en vergezeld worden door Schmutzli.

• Volgens de Duitse overtuiging had de Kerstman rond 1900 zijn werkplaats in Sonneberg, de locatie van wat toen de grootste speelgoedfabrikant ter wereld was. Er werd gewerkt in werkplaatsen achter villa's, in kleine fabriekjes en als huisnijverheid, ook in de omliggende dorpen. Sonneberg presenteerde zichzelf rond 1913 als Weltspielzeugstadt (Wereldspeelgoedstad) en Werkstatt des Weihnachtsmannes (Werkplaats van de Kerstman). Vóór de Eerste Wereldoorlog werd ongeveer 20% van het speelgoed dat op de wereldmarkt werd verhandeld in de omgeving van Sonneberg geproduceerd, voornamelijk als huisnijverheid. Door nauwe samenwerking tussen veel kleine en gespecialiseerde bedrijven en aangesloten thuiswerkers kon het belangrijkste lokale product van die tijd, poppen, in verschillende vormen effectief en goedkoop worden geproduceerd zonder gebruik te maken van dure kapitaalgoederen. Om het absolute minimum te verdienen dat nodig was om te overleven, moest het hele gezin van de thuiswerkers meestal vele lange uren per dag werken tot ze volledig uitgeput waren.
• In Frankrijk gelooft men dat de Kerstman woont op nummer 1 Chemin des Nuages, Noordpool. De Franse nationale postdienst heeft sinds 1962 een dienst waarmee kinderen brieven naar de Kerstman kunnen sturen. Volgens het onderzoek en de enquête van de UPU uit 2007 naar de nationale postdiensten ontving La Poste in Frankrijk in 2006 het grootste aantal brieven voor de Kerstman of "Père Noël", namelijk 1.220.000 brieven uit 126 landen.
• Ded Moroz' woonplaats wordt verondersteld in de bossen bij Veliki Oestjoeg (Noord-Rusland) te liggen.
• In Belarus is er een huis voor Ded Moroz in het Nationaal Park Belavezjskaja Poesjtsja.

Nikolausdorf, in de gemeente Garrel, is een van de negen aan Sinterklaas en Kerstmis gerelateerde plaatsen in Duitsland met een speciaal Weihnachtspostamt. Kinderen sturen daar vanaf eind november brieven met verlanglijstjes, vredeswensen en dergelijke heen, gericht aan Sankt Nikolaus (die hier geacht wordt op zijn heiligendag, 6 december, de kerstwensen van de kinderen aan das Christkind of de kerstman door te sturen). Andere plaatsen met een Weihnachtspostamt zijn in Himmelsthür, Himmelpfort (Brandenburg), Himmelpforten, Himmelreich (Neustadt am Rübenberge), Himmelreich (Landkreis Breisgau-Hochschwarzwald), Engelskirchen, Himmelstadt en Sankt Nikolaus (Großrosseln).

De Amerikaanse postdienst adviseert dat post voor de werkplaats van de Kerstman wordt gestuurd naar 123 Elf Road, North Pole, 88888. De Royal Mail adviseert dat brieven worden gestuurd naar Santa/Father Christmas, Santa's Grotto, Reindeerland, XM4 5HQ.

In Kirgizië werd een bergtop naar de Kerstman vernoemd nadat een Zweeds bedrijf had gesuggereerd dat die locatie een efficiënter vertrekpunt zou zijn voor kerstbezorgingsreizen over de hele wereld dan Lapland.^[7]

• 
  Een foto van de kerstman van North Pole, Alaska, 2005
• 
  Reclamebord bij North Pole, Alaska
• 
  Santa is thuis, 1879
• 
  Santa leest de brieven van de kinderen (waarin ze om cadeautjes vragen), 13 december 1923
• 
  Brieven aan de Weihnachtsmann, december 1964
• 
  Het enorme standbeeld in Lyngseidet

De Kerstman uit de Amerikaanse folklore wordt zelf wel eens als elf of fee aangeduid. Het cultureel woordenboek omschrijft hem als "Daar (in Amerika) heeft hij zich ontwikkeld tot een kabouter die met een rendierslee cadeautjes rondbrengt en die vervolgens ook in Europa populair is geworden".^[8]

De kerstman heeft ook elfen in dienst, die voor hem werken op de Noordpool. Zij maken en verpakken het speelgoed dat naar de kinderen gaat. Het beeld van elfen in de werkplaats werd populair gemaakt door het magazine Godey's Lady's Book met een omslagillustratie voor de kersteditie van 1873 waarop de Kerstman omringd door speelgoed en elfen te zien is, met het onderschrift "Hier krijgen we een idee van de voorbereidingen die worden getroffen om speelgoed te maken voor de kinderen met Kerstmis". Verdere erkenning volgde in The House of Santa Claus, a Christmas Fairy Show for Sunday Schools uit 1876.

Folklore

Het is waarschijnlijk dat het elfenpersonage elementen combineerde uit Scandinavische en Keltische mythen over elfen, feeën en natuurgeesten.

In verschillende regio's van Europa bestonden soortgelijke bovennatuurlijke wezens. Voordat de Kerstman en de kerstsok alomtegenwoordig werden, was er in Engeland een traditie waarbij fairies (feeën) op kerstavond langskwamen om cadeautjes achter te laten in schoenen die voor de open haard waren gezet.

Een sterke link tussen Kerstmis en deze wezens is te vinden in het populaire sprookje "De kabouters" (Die Wichtelmänner, het sprookje is in Engeland bekend als "The Elves and the Shoemaker"), gepubliceerd door de gebroeders Grimm in 1812. In dit verhaal wordt een schoenmaker geholpen door kabouters of elfen. Veel Duitse en sommige Scandinavische taalgebieden kennen een gebruik dat onder diverse namen bekend is; de aanduiding wichteln is gangbaar. Oorspronkelijk kregen mensen dan heimelijk cadeautjes, die quasi door Wichtelmännchen bezorgd werden. Tegenwoordig is een vorm gebruikelijk waarbij iedereen via lootjes trekken een cadeautje verzorgt voor een ander.

De Kerstman wordt in verband gebracht met de Scandinavische Nisse of Tomte (Jultomte). Er wordt voedsel voor hen in de kerstboom en voor de schoorsteenmantel gehangen, vaak in een sok. Het gebruik om pap aan de nisse te geven tijdens kerst kan gezien worden als overblijfsel van voorouderverering. Ook de Franse Lutin en Spaanse Duende worden in verband gebracht met de Kerstman.

Niet alle kabouters die een rol spelen in de kerstperiode zijn vriendelijk. De Jólasveinar uit IJsland komen van 12 tot 24 december en vertrekken van 25 december tot 6 januari, het zijn de kinderen van Grýla. Net als hun moeder werden de Jólasveinar oorspronkelijk niet afgebeeld als cadeaugevers, maar als ontvoerders van kinderen die zich tijdens de kerstperiode misdroegen. In de huidige tijd hebben de Jólasveinar een opmerkelijke uiterlijke verandering doorgemaakt. Waren ze vroeger afzichtelijke wezens die de kinderen forse angst aanjoegen, nu lijken ze meer en meer op de Kerstman. De IJslandse kinderen zetten vanaf de 12e dag voor Kerstmis ’s nachts hun schoen voor het raam in de vensterbank en verwachten daar de volgende morgen iets lekkers in te vinden.

In Griekenland komen de Kallikantzaros van 25 december tot 6 januari, De wezens kunnen door deuren en schoorstenen het huis betreden en richten dan een puinhoop aan. Men gelooft dat de kallikantzaroi ondergronds verblijven en de stam van de boom die de aarde draagt doorzagen, zodat deze samen met de aarde zal instorten. Volgens de folklore breekt echter Kerstmis aan wanneer het laatste deel van de stam bijna is doorgezaagd en kunnen de kallikantzaroi naar de oppervlakte komen. Ze vergeten de boom en komen de stervelingen lastigvallen door streken uit te halen.

Kallikatzaroi komen door de schoorsteen naar beneden, plassen op de open haard, bevuilen het eten, water of de wijn, bederven de melk, breken meubels, verslinden het kerstvarkensvlees en terroriseren de mensen. Ten slotte, op Driekoningen (6 januari) worden ze weer naar beneden gedreven, wanneer de Grieks-orthodoxe priesters het water zegenen, en begint de zon weer te bewegen en moeten ze terug de grond in om verder te zagen. Ze zien dat de wereldboom zich tijdens hun afwezigheid heeft hersteld, dus moeten ze helemaal opnieuw beginnen. Men gelooft dat dit jaarlijks gebeurt.

Equivalenten ervan komen voor in het Bulgaars (karakondžul, karakondzhul), Servisch (karakondžula, karakonџula), Bosnisch, Albanees (karkanxholl), Cypriotisch en Turks (karakoncolos). Volgens de overlevering van Leskovac en Vranje hebben de koledari-kerstzangers specifiek de taak om de karakondžule te verdrijven. Er wordt ook wel verwezen naar de kantharos; een soort vaas die werd gebruikt bij Dionysische feesten en op Rhodos wordt het subtype van kallintzaros inderdaad "kantharos" genoemd. In het algemeen werden de Dionysische festivals gekenmerkt door dronkenschap en luidruchtige muziek, waarbij het de gewoonte was houten maskers te dragen of de gezichten te bedekken met bladeren, het lichaam te kleuren met een grote variëteit aan rode en groene tinten en het bekken te bedekken met schapen- en geitenvachten.

Op kerstavond wordt een zwart kruis op de deuren geschilderd als bescherming. De skakantzalos, vergelijkbaar met het joelblok, wordt verbrand om de wezens buiten te houden. In Griekenland verbrandt men ook oude schoenen in het haardvuur (de geur hiervan zou kallikantzaros weghouden) en hangt men voedsel in de schoorsteen. In de provincie Lovech wordt aangenomen dat het achterlaten van de kop van het geslachte varken naast de badžata (schoorsteen) de karakončo afschrikt en verdrijft. Op Zakynthos wordt gezegd dat een kind dat op kerstavond geboren wordt uiteindelijk een skalikántzaros wordt, omdat het afkomstig is van een zondige vrouw die het waagde een kind te verwekken op dezelfde dag als Maria, de moeder van Jezus.

• 
  Een man verkleed als kerstelf, 2016
• 
  Joulutonttu in Christmas Fireside Stories; Norwegian Folk and Fairy Tales, 1923
• 
  Santa (in een paars kostuum, met kerstboom en doos vol cadeuas) wordt met zijn slee getrokken door twee elfen
• 
  Santa en zijn elfen op een postzegel uit Finland
• 
  Het maken van cadeaus, The Life and Adventures of Santa Claus, 1902
• 
  The Goblins' Christmas, 1908
• 
  Weihnachtsmann of Wichtel in een venster in Zwitserland, 2017
• 
  Een theelicht van de Weihnachtsmann met elfen of engelen, 2017
• 
  De Kerstman en een kerstelf op een postzegel uit Finland, 1984
• 
  Kravlenisse, een Deense kersttraditie
• 
  Kerstkaart getekend door Jenny Nyström
• 
  Eén van de Jólasveinar naast Grýla in de luchthaven Keflavíkurflugvöllur, 2018

In films

• De traditionele Disney-animatiefilm Santa's Workshop uit 1932 laat zien hoe de Kerstman en de elfen zich voorbereiden op Kerstmis.
• De elfen van de Kerstman spelen een prominente rol in detv-special Rudolph the Red-Nosed Reindeer uit 1964. Er werd een opvallend en kleurrijk kostuumontwerp gemaakt met rode, groene, blauwe of roze outfits, bekroond met kegelvormige hoeden. De meeste elfen voldoen aan het stereotype van de kleine mollige elf, maar voor de diversiteit is er één elf die langer en dunner is dan de anderen en een bril met hoornen montuur draagt. De special werd gesponsord door General Electric en de elfen waren te zien in de reclamespotjes voor kleine huishoudelijke apparaten van GE.
• In de live-actionfilm One Magic Christmas uit 1985 zijn er geen elfen; de Kerstman runt zijn speelgoedfabriek met behulp van "kerstengelen" (overleden volwassenen).
• In de live-actionfilm Santa Claus: The Movie uit 1985 zijn de elven een soort ambachtsgilde dat traditioneel speelgoed met de hand maakt en voor de rendieren van de Kerstman zorgt.
• In de live-actionfilm The Santa Clause uit 1994 en de vervolgfilms worden de elfen van de Kerstman gespeeld door kinderen of tieners, ondanks dat ze honderden jaren oud zijn. Bernard, de belangrijkste elf, werd gespeeld door de zestienjarige David Krumholtz. Tegen de tijd dat de tweede vervolgfilm in 2006 werd gemaakt, was Krumholtz te oud om een elf te spelen en speelde hij als volwassene in zijn eigen televisieserie, waardoor de tweede elf werd gepromoveerd tot de belangrijkste.
• De kerstelfjes spelen een rol in de tv-film Like Father, Like Santa uit 1998.
• De live-action komedie Elf uit 2003 met Will Ferrell in de hoofdrol brengt een eerbetoon aan de Rudolph-special uit 1964 door het kleurrijke kostuumontwerp voor de elfen te kopiëren, die allemaal worden weergegeven door middel van geforceerd perspectief van de normaal gebouwde acteurs.
• In de live-actionfilm Fred Claus uit 2007 zijn de meeste elfen, zoals hoofdelft Willie (John Michael Higgins), gecreëerd door middel van geforceerd perspectief. De enige uitzondering is de boekhoudster van de Kerstman, Charlene (Elizabeth Banks), die een elf van menselijke grootte is.
• Disney gebruikte het thema van kerstelfen voor hun korte film Prep & Landing uit 2009 die het verhaal vertelt van een elitegroep elfen die huizen gereed maken voor de bezorging van de Kerstman. Het was de eerste kerstspecial die door Walt Disney Animation Studios werd gemaakt.
• De kerstelfen waren te zien in de animatiefilm Arthur Christmas uit 2011.
• In de animatiefilm Rise of the Guardians van DreamWorks Animation uit 2012 zijn elfen kleine wezens die puntige, hoedachtige kleding dragen en de Kerstman helpen op de Noordpool. Maar zij maken niet het speelgoed; de elfen worden alleen maar wijsgemaakt dat dit zo is, want in werkelijkheid zijn het de yeti's die verantwoordelijk zijn voor het maken van het speelgoed in de film.
• In The Christmas Chronicles (2018) worden de elfen afgebeeld als kleine, computergeanimeerde wezens met een eigen taal die ook door de Kerstman wordt gesproken. Ze zijn ongeveer zestig centimeter groot, hebben een lichaamsverhouding van twee hoofden, grote ogen en lange, puntige oren. Hun lichamen zijn bedekt met een dunne vacht en ze hebben S-vormige, harige staarten, waardoor ze er enigszins knaagdierachtig uitzien. In het vervolg uit 2020, The Christmas Chronicles 2, zijn ze verdeeld in twee kampen, met een factie van "stoute elfen" onder leiding van Belsnickel die samenzweert om de Kerstman van de troon te stoten.

De Amerikaanse Kerstman heeft volgens de meeste verhalen acht rendieren die zijn arrenslee trekken. Deze rendieren zijn tevens in staat om te vliegen, waardoor de Kerstman in staat is cadeautjes door de schoorsteen te bezorgen. Dit doet denken aan de Wilde Jacht.

De namen van de rendieren zijn gebaseerd op het gedicht A visit from Saint Nicholas (1823) van de dichter Clement Clark Moore (15 juli 1779 -10 juni 1863): Dasher, Dancer, Prancer, Vixen, Comet, Cupid, Dunder en Blixem genoemd (Dunder en Blixem zijn afgeleid van de oude Nederlandse woorden voor donder en bliksem, die later werden veranderd in de meer Duitse woorden Donner en Blitzen).

In 1939 bedacht Robert L. May een extra rendier: Rudolph the Red-Nosed Reindeer en introduceerde deze in het gelijknamige boek, waarover onder andere het liedje met dezelfde titel gaat (gezongen door Gene Autry). Deze is mede door het lied dermate bekend geworden, dat hij geregeld als negende rendier wordt toegevoegd aan de lijst.

Het verhaal The Life and Adventures of Santa Claus (1902) van L. Frank Baum bevat een lijst van tien rendieren, waarvan er geen enkele overeenkomt met die in A Visit from St. Nicholas. De belangrijkste rendieren van de Kerstman zijn Flossie en Glossie, en hij verzamelt er nog een paar met de namen Racer en Pacer, Reckless en Speckless, Fearless en Peerless, en Ready en Steady.

De rendieren komen vaak voor in kerstfilms en liedjes:

• In Miracle on 34th Street (1947) zien we de acht rendieren van de Kerstman, afkomstig uit het kerstgedicht A Visit from St. Nicholas van Clement Clarke Moore uit 1823.
• Run Rudolph Run (1958) is een Chuck Berry-lied over Rudolph the Rednosed Reindeer.
• Prancer (1989) vertelt het verhaal van een jong meisje dat een gewond rendier vindt.
• Dasher en Dancer verschijnen in de kerstspecial Prep & Landing (2009) van Walt Disney Animation Studios. Hier is ook een groter rendier genaamd Thrasher te zien die het team leidt dat de voorbereidingen voor de landing in de titel verzorgt; in dit universum bestaat Rudolph niet.
• Hooves of Fire (1999) draait om een latere incarnatie van het sleeteam na het pensioen van "Ru"; Prancer en Blitzen zijn er op dit punt nog steeds bij, en Ru's zoon Robbie wordt geïntroduceerd in de special.
• Let's Go Dancing With Santa (2015) is een nummer van KC and the Sunshine Band over de Kerstman en zijn acht rendieren.
• In That Christmas (2024) is Dasher (ingesproken door Guz Khan) te zien alsde rechterhand van de Kerstman en een pratend rendier.

• 
  Sint-Nicolaas klimt in de schoorsteen op oudejaarsavond, de rendieren staan te wachten, 2 januari 1841
• 
  De kinderen hangen een sok bij de schoorsteen en de kerstman arriveert met zijn slede en rendieren op het dak om door de schoorsteen de cadeautjes te brengen, The British Library
• 
  Santa en zijn rendieren, 1938
• 
  Santa en zijn rendieren bij Disney's Hollywood Studios, 10 december 2012
• 
  Santa Claus, Rhode Island School of Design Museum, 1862
• 
  Pas op voor de rendierslee
• 
  De kerstman en zijn rendieren als kerstverlichting in Łódź
• 
  De kerstman met zijn arrenslee en rendieren op een adventskalender
• 
  De kerstman met een rendier op een dak bij een schoorsteen, 1938
• 
  De slee van Santa landt op een dak, 1862

Acteurs die de Kerstman spelen, zijn in de weken voorafgaand aan Kerstmis op verschillende locaties te vinden. Het concept werd bedacht door winkelondernemer David Lewis. Het eerste Kerstmanhuis werd geopend in 1879 in Lewis' warenhuis in Liverpool, Verenigd Koninkrijk. [Het idee werd vervolgens populair in heel Groot-Brittannië, voordat het zich in de jaren 1890 verspreidde naar Australische en Amerikaanse warenhuizen. James Edgar staat bekend als de eerste persoon die zich verkleedde als Kerstman (in clownsoutfit) in Amerika. Hij begon de traditie in 1890 in zijn warenhuis in Brockton, Massachusetts.

In het Verenigd Koninkrijk verandert de discountwinkel Poundland de stem van zijn zelfscankassa's in die van de Kerstman gedurende de kerstverkoop in 2018. Vanwege de COVID-19-pandemie waren veel kersthuizen van de Kerstman tijdens het kerstseizoen van 2020 gesloten. Hierdoor boden sommige bedrijven betaalde videogesprekken aan via apps zoals Zoom, waarbij kinderen konden praten met een acteur verkleed als Kerstman.

Het laten fotograferen van kinderen met een acteur die de Kerstman speelt, is een ritueel dat minstens teruggaat tot 1918. Vaak wordt er een ruimte gereserveerd voor acteurs die de Kerstman spelen tijdens de feestdagen. Meestal staat er een stoel voor de acteurs, omringd door diverse kerstversieringen. In Canada hebben winkelcentra van Oxford Properties een procedure ontwikkeld waarmee autistische kinderen de Kerstman in het winkelcentrum kunnen bezoeken zonder zich in de drukte te hoeven begeven. De winkelcentra gaan eerder open om alleen toegang te verlenen aan gezinnen met autistische kinderen, die een privébezoek brengen aan de acteur die de Kerstman speelt. In 2012 was Southcentre Mall in Calgary het eerste winkelcentrum dat deze service aanbood.

Er zijn scholen die lesgeven in hoe je je als Kerstman kunt verkleden. In 1937 richtte Charles W. Howard, die de rol van Kerstman speelde in warenhuizen en parades, de Charles W. Howard Santa Claus School op, de oudste school in zijn soort ter wereld die nog steeds in bedrijf is. Jonathan Meath, producent van kinderprogramma's, studeerde aan de International Santa Claus School en behaalde in 2006 de titel Master Santa Claus. Dit werd een tweede carrière voor hem en, na optredens in parades en winkelcentra, verscheen hij als Kerstman op de cover van het Amerikaanse maandblad 'Boston Magazine'. Er zijn verenigingen met leden die de Kerstman uitbeelden; zo was meneer Meath bijvoorbeeld lid van het bestuur van de internationale organisatie genaamd de Fraternal Order of True Bearded Santa Clauses.

• Het Guinness World Records voor de grootste bijeenkomst van kerstmannen is in handen van Thrissur in Kerala, India, waar op 27 december 2014 18.112 kerstmannen het vorige record verbraken. De stad Derry in Noord-Ierland had het record sinds 9 september 2007 in handen, toen in totaal 12.965 mensen verkleed als kerstman of kersthelper aanwezig waren. Een bijeenkomst van kerstmannen in 2009 in Boekarest, Roemenië, probeerde het wereldrecord te breken, maar slaagde daar niet in met slechts 3.939 kerstmannen.
• Het Julemændenes Verdenskongres (Wereldcongres van de Kerstman) is een jaarlijks evenement. Van 1957 tot 2019 vond het plaats in pretpark Dyrehavsbakken ten noorden van Kopenhagen. Vanaf 2024 wordt het gehouden in Aalborg].
• Samnaun is de plaats waar jaarlijks het wereldkampioenschap Kerstman/Sinterklaas wordt georganiseerd, de zogenaamde Clau Wau-kampioenschappen. Het wordt gebruikt om het winterseizoen in te luiden. In 2008 behaalde een Belgische delegatie er de zesde plaats.

De kerstman komt in kerstmuziek voor, bijvoorbeeld in:

• "Morgen kommt der Weihnachtsmann" (Morgen komt de Kerstman), is van Hoffmann von Fallersleben (1798-1874). Het werd rond 1840 geschreven.
• In zijn lied "Nikolaus und Weihnachtsmann" (Nicolaas en de Kerstman) legt Rolf Zuckowski op humoristische wijze het verschil uit tussen Sinterklaas en de Kerstman.
• Het lied "Santa Baby" van Eartha Kitt, uitgebracht in 1953, is door talloze andere artiesten gecoverd, waaronder Kylie Minogue, Madonna en Miley Cyrus.
• De Beach Boys componeerden de nummers "The Man With All the Toys" en "Santa's Beard ", die te vinden zijn op hun kerstalbum uit 1964 The Beach Boys' Christmas Album.
• Het nummer "Weihnachtsmann vom Dach" (Santa Claus from the Roof), dat gaat over het onderwerp 'zelfmoord, werd uitgebracht door Die Toten Hosen onder het pseudoniem Die Roten Rosen op hun album uit 1998 Wir warten auf's Christkind (We wachten op het Christuskind).
• Het personage werd ook bezongen in populaire liedjes, zoals "I Believe in Father Christmas" van Greg Lake (1974) en "Father Christmas" van The Kinks (1977).

De Kerstman verscheen in veel Engelstalige fictiewerken uit de 20e eeuw, waaronder J.R.R. Tolkiens Father Christmas Letters, een reeks privébrieven aan zijn kinderen, geschreven tussen 1920 en 1942 en voor het eerst gepubliceerd in 1976. Andere publicaties uit de 20e eeuw zijn onder meer C.S. Lewis' The Lion, the Witch and the Wardrobe (1950), Raymond Briggs' Father Christmas (1973) en het vervolg Father Christmas Goes on Holiday (1975). De oudste bewaard gebleven film met de Kerstman is de Britse korte film Santa Claus uit 1898. In veel films, met name Amerikaanse, staat het thema van "geloof in de Kerstman" als vervuller van kinderwensen centraal. De film Miracle on 34th Street uit 1947 en de remake Miracle on 34th Street uit 1994 behandelen beide dit thema. Acteur Edmund Gwenn won in 1947 een Oscar voor zijn vertolking van de Kerstman, ook wel bekend als "Kris Kringle". Een filmtrilogie met Tim Allen in de hoofdrol verkent dit thema eveneens : The Santa Clause , The Santa Clause 2 en The Santa Clause 3. De film The Nightmare Before Christmas uit 1993 biedt echter een satirisch perspectief. Een zeer klassieke behandeling van het Kerstman-thema is te vinden in de film The Polar Express uit 2004.

De kerstman wordt soms ook in horrorfilms gebruikt, zoals de zeven films in de filmserie Silent Night, Deadly Night.

Afbeeldingen van de Kerstman zijn te vinden op talloze alledaagse voorwerpen, vooral tijdens de kerstperiode. Denk bijvoorbeeld aan ansichtkaarten, versieringen, kleding, voedingsmiddelen en beelden die in de openbare ruimte staan.

Vooral op Sint-Nicolaasdag en 24 december zijn chocoladefiguren van Sint-Nicolaas en de Kerstman erg populair. Rond 1820 werden de eerste Sint-Nicolaasfiguren van massieve chocolade gemaakt, afgebeeld in bisschopsgewaad met mijter en staf. Ongeveer 20 jaar later werden ze voor het eerst geproduceerd in de holle vorm die we vandaag de dag kennen. Met de opkomst van de Kerstmanfiguur veranderde de afbeelding grotendeels in de vorm die tegenwoordig gangbaar is.

In Duitsland werd in 2002 meer dan 9.000 ton chocolade verwerkt tot ongeveer 100 miljoen chocoladekerstmannen. Daarmee staat de chocoladekerstman op de tweede plaats, achter de chocoladepaashaas die goed is voor 56% van de productie van holle chocoladefiguren. Chocolade Sint-Nicolaasfiguren hebben een kleiner marktaandeel in Duitsland, maar zijn een standaardproduct voor sommige snoepfabrikanten, terwijl in Oostenrijk juist chocolade Sint-Nicolaas- en Krampusfiguren veel voorkomen en chocoladekerstmannen minder vaak worden aangeboden.

• 
  Als je een munt in de hand van deze kerstman doet, gooit hij hem in de schoorsteen, ca. 1889
• 
  De kerstman als kerstboomversiering
• 
  Kerstman met eekhoorn
• 
  De kerstman als kerstverlichting in Norfolk
• 
  De kerstman en zijn rendieren als opblaasbaar en verlicht model als versiering bij een huis, 11 december 2012
• 
  De kerstman en zijn vrienden
• 
  De kerstman als ornament voor in de kerstboom
• 
  Een kerstman van chocolade

Het geloof in de Kerstman is het grootst op vijfjarige leeftijd en neemt dramatisch af wanneer kinderen zeven of acht jaar oud zijn. Hoewel de leeftijd waarop het geloof verdwijnt al decennialang relatief stabiel is gebleven – in 1978 geloofde 85% van de Amerikaanse vijfjarigen dat de Kerstman echt bestond, maar slechts 25% van de achtjarigen geloofde dat nog – neemt het mogelijk in de loop der tijd licht af. Leeftijdsongepast geloof in de Kerstman wordt waargenomen bij sommige oudere kinderen en adolescenten met autisme of andere neuro-ontwikkelingsstoornissen.

Psychologen maken over het algemeen onderscheid tussen het vertellen van fictieve verhalen over de Kerstman en het actief misleiden van een kind door hem te laten geloven dat de Kerstman echt bestaat.

De kerstman is niet altijd en overal geliefd. In 1958 verklaarde dominee Paul Nedergaard, een geestelijke uit Kopenhagen, de Kerstman tot een "heidense elf" (in het Deens: en hedensk trold) nadat de afbeelding van de Kerstman was gebruikt op de jaarlijkse kerstzegel (Julemærke) van een Deense kinderwelzijnsorganisatie.

In een artikel in het tijdschrift Mothering merkt Carol Jean-Swanson op dat de oorspronkelijke figuur van Sint Nicolaas alleen aan de behoeftigen gaf en dat de Kerstman tegenwoordig meer verbonden lijkt te zijn met opzichtige consumptie: "Hij [...] weerspiegelt enkele van onze hoogste idealen: de puurheid en onschuld van de kindertijd, onbaatzuchtig geven, onwankelbare liefde, rechtvaardigheid en barmhartigheid. [...] Het probleem is dat hij in dit proces belast is geraakt met enkele van de grootste uitdagingen van de samenleving: materialisme, hebzucht van bedrijven en de dominantie van de media."

Mary Baker Eddy, de oprichtster van de Christian Science- beweging, schreef: “Kinderen mogen niet leren dat de Kerstman iets met deze kersttraditie te maken heeft. Misleiding of onwaarheid is nooit verstandig. Het is nooit te veel gevraagd om het ontluikende en geneigde denken van kinderen goed te beschermen en te begeleiden. Het correct vormgeven van de eerste indrukken van onschuld helpt om de zuiverheid te bestendigen en het onsterfelijke model te onthullen, de mens naar Zijn beeld en gelijkenis.”

Onder de marxistisch-leninistische doctrine van staatsatheïsme in de Sovjet-Unie na de oprichting ervan in 1917 werden kerstvieringen – samen met andere religieuze feestdagen – verboden als gevolg van de Sovjet-antireligieuze campagne. De Liga van Strijdbare Atheïsten moedigde studenten aan om campagne te voeren tegen kersttradities, waaronder de Kerstman en de kerstboom evenals tegen andere christelijke feestdagenb (waaronder Pasen). De Liga stelde een antireligieuze feestdag in op de 31e van elke maand als vervanging.

In Tsjechië heeft een groep reclameprofessionals een website gemaakt tegen de Kerstman, een relatief recent fenomeen in dat land. In de Tsjechische traditie worden cadeaus bezorgd door Ježíšek, wat zich vertaalt als Kindje Jezus (zie ook Christkind).

In december 2018 publiceerde het stadsbestuur van Langfang in de provincie Hebei, China, een verklaring waarin stond dat mensen die in de stad kerstbomen, slingers, kerstsokken of kerstmanfiguren verkochten door de autoriteiten zouden worden gestraft.

De Santa Claus Free Zone (SmfZ) is de Sint-Nicolaascampagne van het Bonifatiuswerk van Duitse katholieken die tot doel heeft de traditie van het geven van cadeaus vóór Kerstmis, geassocieerd met de fictieve figuur van "de Kerstman", terug te brengen naar zijn oorsprong in de verering van bisschop Nicolaas van Myra als vriend van kinderen en helper van mensen in nood.

Ook is er een vereniging - pro Christkind - ontstaan die de Kerstman wil bestrijden. Veel traditionalistische katholieken hebben de traditie van het Christkind de laatste tijd bepleit als een "prachtig middel om de ware betekenis van Kerstmis te herstellen".

Het personage Beutolomäus werd in 1997 ontwikkeld voor het kinderprogramma van KiKA. Sinds de oprichting van de kinderzender is Beutolomäus te zien in de programma's voorafgaand aan Kerstmis. Het personage werd gecreëerd als een kerstfiguur waarmee de zender zich kon identificeren en als tegenhanger van de Amerikaanse kerstmanfilms. KiKA wilde een personage creëren gebaseerd op de Europese kerstmanmythe; daarom zijn Amerikaanse elementen zoals Rudolf het Rendier met de Rode Neus, behulpzame elfjes of een verblijf op de Noordpool weggelaten uit de serie. Oorspronkelijk reisde de kerstman niet met een rendierslee, maar via een geheim pijpsysteem. Het personage zou aanvankelijk Bartholomeus heten, maar gekozen werd voor een samenvoeging van Beutel (zak) und Bartholomäus.

"I Believe in Father Christmas" is een lied van de Engelse muzikant Greg Lake met tekst van Peter Sinfield. Hoewel het vaak wordt gecategoriseerd als een antireligieus lied, was dit niet Lakes bedoeling. Hij zei dat hij het lied schreef uit protest tegen de commercialisering van Kerstmis.

In Brazilië werd een versie van de Kerstman met groene kleren in plaats van rode populair door televisiereclames voor het frisdrankmerk Dolly. Deze versie verscheen sinds de jaren 2000 naast mascotte Dollynho, als een vorm van patriottisme, waarbij het personage werd aangepast aan de kleuren van de Braziliaanse vlag en tegelijkertijd werd geconcurreerd met Coca-Cola-reclames. Een andere poging om de Kerstman aan te passen aan de kleuren van de Braziliaanse vlag vond plaats in 2024 in Balneário Camboriú, Santa Catarina, waar een sculptuur met gele kleren, groene handschoenen en een zak werd geplaatst. Dit leidde tot controverse, omdat het werd beschuldigd van associatie met de extreemrechtse politieke beweging, aangezien de kleuren waren gezien bij protesten van aanhangers van Jair Bolsonaro.

Opa Indiaan (Vovô Índio) is een personage dat in de jaren dertig werd bedacht met de bedoeling de Kerstman in Brazilië te vervangen. Zijn doel was om patriottische gevoelens bij Brazilianen aan te wakkeren. Opa Indiaan werd beschreven als een bejaarde heer "die erg van bomen hield", getooid met "veren in alle kleuren van vogels", die gul cadeaus uitdeelde aan Braziliaanse kinderen. Bij zijn debuut kreeg hij kritiek en werd hij bespot, en tegen 1938 was hij praktisch verdwenen. Volgens historicus Leandro Pereira Gonçalves was Opa Indiaan een product van nationalistische intellectuele groepen, voornamelijk geassocieerd met rechtse politieke ideologieën, en werd het informeel toegeëigend door integralisten.

• 
  Logo Pro Christkind vereniging
• 
  Weihnachtsmannfreie Zone, 2018

• De Turkse stad Demre, gebouwd op de ruïnes van het antieke Myra, kreeg in 2000 een bronzen beeld van Sint Nicolaas, geschonken door de Russische overheid. Het werd geplaatst op het plein voor de restanten van de middeleeuwse Sint Nicolaaskerk. In februari 2005 liet de burgemeester het beeld echter vervangen door een vrolijk doch enigszins detonerend plastic beeld van de moderne Kerstman. Protesten van de Russische overheid tegen deze degradatie hielpen slechts in beperkte mate: het originele beeld werd teruggezet op een veel minder prominente plaats dan voorheen, nabij de ingang van de overblijfselen van de Sint Nicolaaskerk.
• Sinds 2004 is de route van de Kerstman op 23 en 24 december live te volgen via de Google Santa Tracker.^[9] Elke kerstavond, rond middernacht in de meest oostelijke tijdzone (10:00 UTC), begint de Google Santa Tracker met het simuleren van de reis van de Kerstman. De kaart toont de Kerstman die naar tussenliggende locaties reist en cadeaus bezorgt in verschillende steden en dorpen. De Kerstman lijkt ongeveer één tijdzone per uur westwaarts te reizen. Tellers geven aan hoe ver de Kerstman al heeft gereisd en hoe lang het nog duurt voordat hij de stad van de kijker op de kaart bereikt. De afstand tot de stad van de kijker en het totale aantal bezorgde cadeaus worden ook weergegeven. De Kerstman wordt afgebeeld met helpers, waaronder de gebruikelijke rendieren en elfjes, maar ook pinguïns en een sneeuwpop.
• NORAD Tracks Santa^[10] is ontstaan in 1955 toen een advertentie van Sears-Roebuck per ongeluk het telefoonnummer van de hotline voor het vinden van de Kerstman vermeldde, en het Continental Air Defense Command telefoontjes ontving die voor de Sears-hotline bedoeld waren. Het programma werd overgedragen aan NORAD toen het in 1958 gezamenlijk werd opgericht door de Verenigde Staten en Canada.
• emailSanta.com Tracker^[11] werd opgericht toen een staking bij de Canadese postdienst in 1997 de neven van Alan Kerr ervan weerhield hun brieven naar de Kerstman te sturen; binnen enkele weken werden er meer dan duizend e-mails aan de Kerstman ontvangen, en een jaar later ontving de site 1000 e-mails per dag.
• Op 23 december 2008 verleende Jason Kenney, minister van Burgerschap, Immigratie en Multiculturalisme, de Kerstman formeel het Canadese staatsburgerschap. "De Canadese regering wenst de Kerstman het allerbeste bij zijn taken op kerstavond en wil hem laten weten dat hij als Canadees staatsburger automatisch het recht heeft om naar Canada terug te keren zodra zijn reis rond de wereld is voltooid", aldus Kenney in een officiële verklaring.
• In 2021 lieten Walt Disney World en Disneyland voor het eerst zwarte acteurs de rol van de Kerstman spelen.

• Kerstmis
• Kerstgebruiken wereldwijd
• Sinterklaas
• Santa Claus (beeld)
• Kerstboom
• Krampus
• Man met de zak
• Grootvadertje Vorst
• Wilde Jacht

• Geschiedenis van de Kerstman volgens de Vlaamse overheid
• Geschiedenis van de Kerstman, historiek.net