Klaasohm

Klaasohm (Klaasoom) is een lokale variant van het Sinterklaasfeest op het Duitse Waddeneiland Borkum. Net als het Amelandse Sunneklaas wordt het feest omgeven door geheimzinnigheid en bewust afgeschermd van de buitenwereld. Het is in de eerste plaats bedoeld voor de eigen gemeenschap: buitenstaanders worden als toeschouwer gedoogd, maar verder genegeerd. Eilanders spreken niet met derden over Klaasohm en publiceren er bij voorkeur ook niet over. Hiermee beoogt men externe bemoeienis te beperken, de lokale identiteit te bewaren en de gemeenschapszin te versterken.

Het Klaasohmfeest heeft een Nederlandse oorsprong. Het Duitse Borkum waar het gevierd wordt ligt voor de kust van de provincie Groningen en maakt deel uit van het Duitse Oost-Friesland, een streek in het noordwesten van deelstaat Nedersaksen ten oosten van Groningen, dat in het verleden afwisselend Nederland en Duitsland toebehoorde. Zowel het landschap, de taal en de bewoners in Oost-Friesland hebben meer verwantschap met Nederland dan met Duitsland. Zo hebben veel hedendaagse families op het eiland Borkum hun wortels in Nederland en zijn de meest voorkomende achternamen op het eiland Kieviet en Jacobs. De Borkumers werkten in de 17e eeuw ook veel samen met de mensen van de Nederlandse waddeneilanden in de Nederlandse walvisvaart.

Volgens de legende ontstond Klaasohm in de 18e eeuw, tijdens de hoogtijdagen van de walvisvangst. Veel mannen uit Borkum werkten op Amsterdamse schepen en brachten daarop de zomer op de Noordzee door om tegen het einde van de herfst met loon terug te keren naar het eiland. Omdat vrouwen gedurende de afwezigheid van de mannen de leiding over het eiland hadden, zou het Klaasohmfeest ingesteld zijn om de orde te herstellen en de macht terug in handen van de mannen te leggen.

In praktische zin dient het feest als ontmoetingsmoment voor vrijgezelle jongeren. Omdat jonge mannen in het voorjaar vaak op zee waren en contact met vrouwen daardoor beperkt was, werden tijdens de sinterklaasperiode ontmoetingen georganiseerd. Sint-Nicolaas geldt als beschermheilige van zowel zeelieden als vrijgezellen; in combinatie met de vruchtbaarheidssymboliek van de runderhoorns draagt het klaasohm-feest bij aan het voortbestaan van de lokale gemeenschap.

Tegelijkertijd is het feest een initiatieritueel. De geselecteerde klaasohms treden toe tot het volwassen leven door het afleggen van een krachtproef, het symbolisch toedienen van vruchtbaarheid aan jonge vrouwen en het knuffelen van moeders en kleine kinderen. De initiatie wordt afgesloten met een zogenoemde vreugdesprong: een sprong van een zuil het publiek in, als teken dat de jongens volwassen zijn geworden en een gezin kunnen stichten.

Bij het naderen van Sinterklaas, wordt jaarlijks door de Borkumers aan hun kinderen de legende van Klaasohm verteld. Hoe ze hem bij de Grote Kaap opgraven en hoe hij het eiland inneemt en naar het dorp komt:

In het lichte duingras laat Klaasohm de zee achter zich. Een jaar lang heeft hij langs de kustlijn gelopen, rust gezocht in de ondergelopen boerderijen. Maar nu is het zijn dag. Hij trekt zich uit het zand omhoog, schudt zijn gevederde hoofd, steekt zijn meterslange hoorns in het middaggrijs. Westenwind komt over de Grote Kaap. Het bakstenen zeebaken fonkelt rood als Klaasohm overvallen wordt door onrust. Woede. Dan begint hij te lopen.

— Borkumer legende

In de ochtend van 5 december begroeten inwoners elkaar met Moijen Klaasohm. In de middag klinkt het geluid van koehoorns: het teken dat Klaasohm arriveert. De dorpsbewoners verzamelen zich bij het station, waar zeven vooraf geselecteerde, onherkenbaar vermomde vrijgezelle jongens aankomen om de rol van Klaasohm op zich te nemen. Rond vijf uur betreden zij, samen met alle mannelijke dorpsgenoten van zestien jaar en ouder, de plaatselijke spoorloods; overige aanwezigen blijven buiten.

In de loods stelt de voorzitter van de plaatselijke vereniging de zeven jongemannen voor. Eén van hen wordt aangewezen als het zogenoemde Wiefke. De overige zes leggen een krachtproef af die de onderlinge hiërarchie bepaalt. De aard van deze proef is geheim; gesuggereerd wordt dat het een mix van sumo en judo is. Fotografie is verboden en er wordt niet over gesproken, ook niet met (toekomstige) partners.

Na afloop worden de klaasohms gekleed in hun karakteristieke kostuums: zwarte laarzen, witte broeken en witte kielen met rode biezen, aangevuld met zware helmen van schapenvacht, meeuwenvleugels, hoorns en rode neuzen. Door het beperkte zicht dragen zij elk een koehoorn en krijgen zij een bijloper toegewezen om hen te begeleiden. Het Wiefke draagt een afwijkend kostuum met sportschoenen, een kanten broek, rode bloes en schort, en een masker dat half hond, half wild zwijn verbeeldt; in plaats van een koehoorn heeft hij een bel. Daarnaast worden vangers aangewezen die later helpen bij het opjagen van vrijgezelle dorpsmeisjes van veertien jaar en ouder. Bijlopers en vangers dragen een grijs shirt en een zwart hoofddeksel.

Ongeveer een uur later verlaat de groep de loods onder luid getoeter van koehoorns en bellen. Voorop loopt het Wiefke, gevolgd door de twee hoogst geplaatste klaasohms, hun bijlopers en de vangers. Vervolgens sluiten de overige vier klaasohms aan. De bijlopers dragen zakken met honingkoek en peperkoek.

De klaasohms bezoeken daarna huizen en cafés in het dorp. Het Wiefke kondigt hun komst aan met zijn bel. Volwassen mannen dansen met de klaasohms; moeders, kinderen en ouderen worden omhelsd en krijgen honingkoek. Vrijgezelle meisjes van veertien jaar en ouder worden door de vangers achtervolgd en naar het Wiefke gebracht. Daar krijgen zij, na te zijn gedwongen te bukken, vier symbolische slagen met de koehoorn op het achterwerk, gevolgd door peperkoek.

Rond acht uur trekken de klaasohms zich kort terug. Om tien uur verzamelt het publiek zich bij een vier meter hoge zuil in het centrum. De zeven hoofdrolspelers beklimmen deze en springen een voor een het publiek in. Daarmee komt het feest ten einde.