Christkind

Het Christkind (ook wel Christkindl, Kerstkind) is een personificatie van Kerstmis. Volgens de traditie brengt het Christkind de kinderen kerstcadeaus zonder gezien te worden. Het Christkind wordt vaak afgebeeld als een blondharig elfachtig kind met engelen-vleugels en een aureool, soms wordt het Christkind uitgebeeld als jong meisje geheel in het wit gekleed en met een sluier. Volgens kerstonderzoeker Manfred Becker-Huberti is het Christuskind als geschenkbrenger genderloos.

In de volksmond worden mensen die op 24 december jarig zijn ook wel "Christkind" genoemd. In sommige regio's waar het Christkind de geschenken brengt, worden de geschenken zelf soms ook Christkind genoemd.

Oorspronkelijk was het Christkind een protestantse traditie die Sinterklaas verving als de brenger van geschenken, want protestanten verwerpen Heiligenverering (en dus ook de verering van de heilige Nicolaas van Myra). Rond 1535 promootte Maarten Luther het "Heilige Christuskind" als alternatief voor de bestaande gewoonte om geschenken te geven tijdens het Sinterklaasfeest. Zo werd ook de Sint Nicolaasmarkt in Straatsburg de Chrischkindelmärik.

Het Christkind was echter al vóór Luther bekend als een cadeaubrenger. Het Christkind werd steeds onafhankelijker en de band met Jezus Christus werd steeds onduidelijker. In de loop der jaren ontwikkelde het beeld ervan als een engelachtige figuur zich. De engelachtige afbeelding is waarschijnlijk ontstaan in kerstprocessies en kerstspelen, waarin een menigte engelen vaak werd aangevoerd door een 'Christuskind'.

Luther verplaatste het geven van cadeaus naar 25 december. In de middeleeuwen ontvingen kinderen cadeaus op Sint-Nicolaasdag (6 december) of op het feest van de Onschuldige Kinderen (28 december); het geven van cadeaus op kerstavond of eerste kerstdag, zoals tegenwoordig gebruikelijk is, bestond nog niet. Elders – zoals in het gereformeerde Zwitserland – vond het geven van cadeaus plaats op Nieuwjaarsdag tot de 19e eeuw. Hier wordt het Christkind dan ook Neujahrskind genoemd. Zelfs aan het einde van de 19e eeuw werd het Christkind in sommige delen van gereformeerd Zwitserland nog steeds gezien als 'katholiek' of als een import uit katholiek Zuid-Duitsland. In de 20e eeuw werd Sint-Nicolaas hier echter ook verdrongen door het Christuskind.

Volgens de traditie van het "Christkind" in de Alpenregio is het een kind met blond krullend haar en een witte jurk met sterren.

Sommige historici beweren dat het Christkind een verbastering is van het Luciafeest ter ere van Sint Lucia – een jong meisje in een wit gewaad met een kroon van kaarsen – dat plaatsvond op 13 december vóór de hervorming van de Gregoriaanse kalender in 1582.

• 
  Het Christkind, afbeelding in Stadt Gottes, Illustrierte Zeitschrift für das katholische Volk, 1893
• 
  Het Christkind met zijn paard klopt op een raam, kerstboomstandaard
• 
  Het Christkind of Christkindl wordt ook wel als vrouwelijke engel uitgebeeld, 2005
• 
  Het Christkind in Musée alsacien de Strasbourg, 2018
• 
  Christkind in de Alpenregio, 10 december 2017
• 
  Het Christkind in een walnootdop als kerstboom-versiering in Hongarije

Het idee van het Christkind komt vooral voor in katholieke regio's, met name in Zuid- en West-Duitsland, de Elzas, Luxemburg, Oostenrijk en Opper-Silezië in het huidige Polen, Zuid-Tirol, Duitstalig Zwitserland, Hongarije, Tsjechië, Slowakije, Slovenië en Kroatië, evenals in Zuid-Brazilië. In het Duitstalige Lotharingen heet het Krischkindsche in het Rijnfrankisch, het is bekend als Kréschtkìnnel of Krìschkìdsche in het Lotharings Frankisch en Krëschtkëndchen en in het Luxemburgs.

Kolonisten brachten de figuur mee naar Amerika. In Pennsylvania staat de kerstman bekend als Krishkinkle (Christkind). Christkind en Belsnickel komen ook voor in gemeenschappen van Wolga-Duitse afkomst in Argentinië.

La Christine (ook te vinden in de vormen La Christiane en La Crisquine) is de Cajun-Franse naam voor een folkloristisch figuur die traditioneel op oudejaarsavond "fruit, zelfgemaakte snoepjes en kleine cadeautjes" bracht. De naam is een vergalliciseerde vorm van "Christkind" en de traditie werd waarschijnlijk naar Louisiana gebracht door Duitstalige kolonisten uit Zwitserland. In sommige families bracht La Christine een week na de kerstcadeaus van Papa Noël een bezoek en werd ze soms zelfs omschreven als "de vrouw van de Kerstman", terwijl in andere families La Christine gewoon een andere naam voor de Kerstman was.

Ježíšek (het kindje Jezus) is de Tsjechische naam voor de kerstfiguur van het Christkind. Er bestaat geen nauwkeurige beschrijving van Ježíšek. Hij is afgebeeld als baby, peuter en jonge jongen. Sommigen beschouwen hem zelfs simpelweg als een abstracte figuur. Volgens de traditie verschijnt Ježíšek op kerstavond. In sommige families brengt Ježíšek de kerstboom en de cadeaus. In andere families wordt de kerstboom samen met de kinderen versierd. De kerstcadeaus worden door Ježíšek bezorgd en op kerstavond (24 december) door de kinderen uitgepakt. Momenteel wordt het geloof in Ježíšek in de moderne Tsjechische samenleving in stand gehouden, ondanks het feit dat Tsjechië de laagste religieuze aanhang ter wereld kent.

• 
  Christkindl bezoeken de huizen, 1891
• 
  De processie van het Christkind, 1897
• 
  Een kindertekening van het Christskind met gele vleugels, 1885
• 
  Christkind als koekplank
• 
  Het Christkind met herten op een kerstkaart, 1914
• 
  Ježíšek in Tsjechië; Gods geschenk, het kindje Jezus, op zijn reis.

Soms komen de Kerstman of Weihnachtsmann (of andere kerstfiguren, zoals Hans Trapp) en het Christkind samen voor.

Het Christkind werd in Noord- en delen van Midden-Duitsland onder protestanten vervangen door de Kerstman. Inmiddels wint de Kerstman ook in andere gebieden waar het Christkind de cadeaubrenger was aan terrein. Zodoende is er een vereniging pro Christkind ontstaan die de Kerstman wil bestrijden. Veel traditionalistische katholieken hebben de traditie van het Christkind de laatste tijd bepleit als een "prachtig middel om de ware betekenis van Kerstmis te herstellen".

• 
  Logo Pro Christkind vereniging
• 
  Weihnachtsmann en Christkind, 1900
• 
  Het Christkind en Hans Trapp, 1873
• 
  Het Christkind en Hans Trapp komen via het raam binnen, 1891

Kinderen zien het Christskind nooit in levende lijve, en ouders vertellen hen dat het geen cadeautjes zal brengen als ze nieuwsgierig zijn en proberen het te spotten. Het gezin gaat de woonkamer in, waar de kerstboom staat, voor het uitpakken van de cadeautjes (de Bescherung). Daar zeggen de ouders dat ze denken dat het Christkind dat de cadeautjes heeft gebracht, alweer vertrokken is. In sommige tradities wordt het vertrek aangekondigd door het rinkelen van een belletje, waarvan de ouders doen alsof ze het gehoord hebben of dat stiekem door een van de volwassenen in het gezin wordt geluid.

Soms wordt het Christkind, in plaats van het kindje Jezus, geïnterpreteerd als een specifieke engel die de geschenken brengt, aangezien het in sommige processies samen met een afbeelding van de kleine Jezus Christus verschijnt.

Brieven voor het Christkind

Veel kinderen sturen sinds 1950 tijdens de adventstijd brieven met hun wensen aan het Christkind. Deze brieven worden verzameld en meestal beantwoord, vooral in Christkindl, een district van Steyr in Opper-Oostenrijk. Dit postkantoor ("4411 Christkindl") in Christkindl is elk jaar geopend en stempelt de brieven die hier worden verstuurd met een speciale poststempel. Ongeveer twee miljoen brieven krijgen jaarlijks deze poststempel.

In Duitsland worden brieven aan het Kerstkind naar een van de kerstpostkantoren van Deutsche Post AG gestuurd.

In Zwitserland beantwoordt de Zwitserse Post, als onderdeel van de Christkind-campagne, jaarlijks meer dan 17.000 brieven van kinderen die aan Christkind of Sinterklaas zijn gericht.

Nikolausdorf, in de gemeente Garrel, is een van de negen aan Sinterklaas en Kerstmis gerelateerde plaatsen in Duitsland met een speciaal Weihnachtspostamt. Kinderen sturen daar vanaf eind november brieven met verlanglijstjes, vredeswensen en dergelijke heen, gericht aan Sankt Nikolaus (die hier geacht wordt op zijn heiligendag, 6 december, de kerstwensen van de kinderen aan das Christkind of de kerstman door te sturen). De andere plaatsen met een Weihnachtspostamt zijn in Himmelsthür, Himmelpforten, Engelskirchen, Himmelstadt en Sankt Nikolaus.

• 
  Stempel van het Weihnachtsposamt Engelskirchen
• 
  Brievenbus in Christkindl
• 
  Postkantoor in Himmelpfort
• 
  Weihnachtspostamt und Touristinformation Himmelpfort
• 
  Postkantoor in Himmelstadt
• 
  Bord voor het Weihnachtwspostamt in Sankt Nikolaus

Sinds 1933 is een zichtbaar Christkind een vast onderdeel van de kerstmarkt in Neurenberg, tot 1968 werd het Christkind vertolkt door actrices. Sinds 1969 wordt elke twee jaar een jong meisje uit de stad, van ten minste zestien jaar oud, gekozen als Christkind. Gekleed in kostuum opent ze de kerstmarkt en reist vervolgens door Franken om kerst- en adventsvieringen bij te wonen. In de Neurenbergse uitvoering is het Christkind een jong meisje met blond, krullend haar, een kroon en een wit-gouden, engelachtige jurk. Het Neurenbergse Christkind opent ook de kerstmarkt van Chicago.

• 
  Het Nuernberger Christkind tijdens het Sternstunden-Gala, 2019
• 
  Het Christkind op een kerstmarkt in Baden-Baden, 25 november 2013

Sinds de hoge middeleeuwen staan beelden die het kindje Jezus afbeelden bekend als devotionele afbeeldingen, waarnaar kunsthistorici verwijzen als Christuskind-figuren. Zulke Christuskindfiguren zijn ook centraal in de traditie van de Christuskindwieg. Zelfs vandaag de dag wordt de figuur van het Christuskind in de kerststal nog steeds in de volksmond het Christuskind genoemd. Andere termen hiervoor zijn heilig kind, kindje Jezus, baby Jezus of pasgeboren Christuskind. In deze context verschijnt het Christuskind altijd als een mannelijke figuur. In sommige plaatsen is het gebruikelijk dat het beeld van het Christuskind in een processie naar de kerststal in de kerk wordt gedragen aan het begin van de kerstmis, waar het door de priester in de kribbe wordt geplaatst.

De oudste en meest wijdverspreide vorm van het Christuskind is die van de staande, naakte, ongeveer een jaar oude baby Jezus. De vroegst bekende of bewaard gebleven afbeeldingen dateren van rond 1300. Vooral tijdens de kerstperiode werden dergelijke figuren tijdens de diensten op het altaar in kloosters en kerken geplaatst en opgenomen in spirituele wiegspelletjes, alsof het levende wezens waren. Nonnen naaiden gewaden en borduurden ze. Staande figuren van het Christuskind met een zegenende hand en bol werden ook belangrijk. Onder deze figuren bevonden zich de Bambino in de Romeinse kerk van Santa Maria in Aracoeli en het Kindje Jezus van Praag, die vaak werden gekopieerd. Ook in Nederland is een kopie te vinden: Kapel van het Kindje Jezus van Praag.

• 
  Christkind in glazen stolpen

De figuur van Dźěćetko, die bekend is in het Sorbische nederzettingsgebied in Lausitz, verschijnt in de periode vóór Kerstmis en wordt traditioneel in het Duits aangeduid als het Christuskind. Deze figuur verschilt echter aanzienlijk van andere gebruiken rond het Christuskind en volgt een onafhankelijke traditie.

Het Christkind komt voor in Leise rieselt der Schnee (vertaald "Zachtjes dwarrelt de sneeuw"); een van de beroemdste kerstliedjes in de Duitse taal.

In Mexico brengt Niño Dios, het kindje Jezus, cadeaus enn Costa Rica en Colombia is het El Niño.