Tianeti (gemeente)

Tianeti werd in 1843 onderdeel van het okroeg (district) Toesjino-Psjavo-Chevsoerski, dat in 1846 opgenomen werd in gouvernement Tiflis. Het okroeg omvatte de historische regio's Chevsoeretië, Psjavi, Toesjeti en Ertso-Tianeti. Het dorp Tianeti werd het bestuurlijk centrum van dit okroeg. In 1859 werd de regio hernoemd in het okroeg Tioneti, dat in 1874 vervolgens werd hervormd in een oejezd (provincie) met dezelfde naam.^[3][4] Het oejezd, ook wel mazra genoemd in het Georgisch, werd vervolgens onderverdeeld in drie districten, zogeheten oetsjastoks (Russisch: участокъ), te weten Psjavo-Chevsoeretië, Toesjeti-Kacheti en Ertso. Het gebied van de hedendaagse gemeente Tianeti komt overeen met het toenmalige oetsjastok Ersto.

Arnold Zisserman, klerk en later senior assistent voor prins Tsjolokasjvili, hoofd van het okroeg Toesjino-Psjavo-Chevsoerski voor de Russische onderkoning voor de Kaukasus Michail Vorontsov, had tussen 1844 en 1848 zijn standplaats in Tianeti. De prins bleef tot zijn dood in 1847 zijn residentie in Matani (Kacheti) behouden.^[6] Een van Zisserman's belangrijkste inspanningen in het district omhelsden de verbetering van de bereikbaarheid van Tianeti, dat toen nog alleen te paard en niet met een koets te bereiken was.

Zisserman was als ambtenaar verantwoordelijk voor de aanleg van de wegen naar Tiflis, Kacheti en Ananoeri (aan de Georgische Militaire Weg) om het vervoer van wijn per wagen vanuit Kacheti naar Rusland te verbeteren. Daarnaast was ook het doel om het regionale bestuurscentrum per wagen te verbinden met de hoofdstad van de Kaukasus, Tiflis.^[7] Hiermee legde Zisserman de basis voor de hedendaagse regionale hoofdwegen.

Van 1924 tot 1929 was het gebied van Tianeti onderdeel van het oejezd Doesjeti en was daarna tot 1930 onderdeel van het oejezd Tiflis. Als gevolg van de bestuurlijke herindelingen van de Sovjet-Unie in 1929-1930 werd het rajon (district) Tianeti gecreëerd onder de naam Ertso-Tianeti. Tot 1932 was dit district nog onderdeel van de provincie Tiflis. Daarna werd het een zelfstandig rajon onder de noemer Tianeti.^[8] In het onafhankelijke Georgië werd het district in 1995 onderdeel van de nieuw opgerichte regio (mchare) Mtscheta-Mtianeti en in 2006 werd het district omgevormd naar een gemeente (municipaliteit).

Tianeti wordt vanuit het noorden omsloten door twee noord-zuid gebergtes van de Grote Kaukasus, de Kartli- en Kachetigebergtes die de westelijke en oostelijke grenzen vormen. De gebergtes beginnen in het noorden net buiten de gemeente bij de 3276 meter hoge berg Giorgi Anksjelidze. Deze eerder naamloze berg werd in 2018 vernoemd naar een Georgische soldaat die door marteling omkwam in de Russisch-Georgische Oorlog van 2008.^[9] Deze berg is de waterscheiding van de rivieren Iori, Alazani en Psjavi Aragvi.

In het noorden van de gemeente worden hoogtes tot 3000 meter boven zeeniveau bereikt, waarvan de Tsjitsjo in het Kartligebergte de hoogste top is (3076 m).^[11] Het Kartligebergte loopt in het zuiden over in de Sabadoeri bergrug die in een zuidoostelijke draai de zuidelijke begrenzing vormt en de Ertso-depressie omsluit. Dit deel van de gemeente is onderdeel van het nationaal park Tbilisi. Het Kachetigebergte loopt in het zuiden van de gemeente over in het Gomborigebergte, een dominante bergrug in de regio Kacheti, die de Alazani en Iori stroomgebieden van elkaar scheidt.

De Iori ontspringt in het noordoosten van Tianeti en stroomt via Ertso en het zuidoosten van de gemeente door een kloof tussen de Sabadoeri- en Gomborigebergtes naar het Iori Hoogland in Kacheti. In het zuiden van de gemeente ligt de Ertsodepressie, een dal omsloten door voornoemde bergruggen met een lengte van ongeveer 10 kilometer en een breedte van 5-6 kilometer, wat het historisch tot centrum van het gebied maakte. Het ligt op een hoogte van onegeveer 1000 meter boven zeeniveau.^[12]

In het zuidoosten van de gemeente, bij het daba Sioni ligt het 12,8 km² grote Sioni-reservoir dat tot stand kwam door het afdammen van de rivier Iori. In 1963 werd het reservoir voor de lokale waterhuishouding en energieproductie in bedrijf gesteld. Het reservoir heeft een maximale diepte van circa 68 meter en een maximaal watervolume van 325 miljoen m³, en is daarmee het derde grootste reservoir in Georgië.^[13]

Voor het meer moest de oorspronkelijke nederzetting Sioni en het dorp Keboeli geofferd worden. Ook middeleeuws cultureel erfgoed op de oevers van de rivier werd geofferd. Een kerk uit de 5e eeuw werd ontmanteld en in het etnografisch openluchtmuseum van Tbilisi opgebouwd.^[14][15]

De bevolking van Tianeti bestond in 2014 vrijwel geheel uit Georgiërs (99,4%), op een klein aantal Osseten, Russen, Armeniërs, Grieken en Oekraïners na.^[22] Vrijwel alle inwoners waren volgens de volkstelling van 2014 Georgisch-Orthodox (98,8%), met enkele tientallen jehova's als enige geloofsminderheid.^[23]