Gouvernement Tiflis

De aanleg en verbetering van infrastructuur was een speerpunt van de Russische expansie in Transkaukasië, waarin het gouvernement Tiflis een belangrijke schakel was. Dat begon al rond 1800 met de uitbouw van de historische karavaanroute Georgische Militaire Weg tussen Vladikavkaz en Tiflis door het centrale deel van de Grote Kaukasus naar een volwaardige weg. De route was cruciaal voor de uitbreiding van de Russische macht.

Als gevolg van de voor Rusland slecht verlopen Krimoorlog (1853-1856) zag men ook een militaire noodzaak spoorwegen versneld aan te leggen naar nieuw verworven gebieden, niet in het minst Transkaukasië. In 1872 opende de spoorweg tussen Tbilisi en havenstad Poti. Kort daarna volgde de oostelijke verlenging naar Bakoe, waardoor olie van de Kaspische olievelden naar de Zwarte Zee vervoerd kon worden, en opende rond 1900 de spoorlijn Tiflis-Alexandropol-Jerevan-Julfa.^[4] Hierdoor werd Tiflis de centrale spil van de Transkaukasische spoorwegen, wat bijdroeg aan de economische en industriële ontwikkeling.

Om regio's in het gouvernement te ontsluiten ten behoeve van de economische ontwikkeling werden wegen aangelegd. Zo werd het okroeg Toesjino-Psjavo-Chevsoerski van het gouvernement Tiflis ontsloten voor de koets door onder meer de inspanning van de Russische assistent Arnold Zisserman van prins Tsjolokasjvili, het hoofd van het okroeg.^[6] Hij was verantwoordelijk voor de aanleg van de wegen uit Tioneti naar Tbilisi, Kacheti en Ananoeri aan de Georgische Militaire Weg om het vervoer van wijn per wagen vanuit Kacheti naar Rusland te verbeteren.

Het Georgische klimaat en de aanwezigheid van mineraalwater en schone berglucht bracht de ontwikkeling van verschillende kuuroorden voor de Russische elite, zoals in Tbilisi, Abastoemani en Bordzjomi,^[3] waar de Russisch tsaristische familie een zomerresidentie liet bouwen. Het mineraalwater van Bordzjomi werd een belangrijk handelsproduct in het Russische Rijk.

Een van de belangrijkste maatschappelijke gebeurtenissen in het gouvernement Tiflis was de afschaffing van het lijfeigenschap in 1864, het eerste Georgische gebied dat hiermee te maken kreeg. Dit bracht vrijheid voor het gewone volk, maar tegelijkertijd zorgde dit net als elders in Rusland voor frictie. De adel en landeigenaren verloren inkomsten en aanspraken, de boeren kregen het moeilijk doordat ze leningen moesten afbetalen voor de grond die ze nu bezaten. Het gevolg was bankroete boeren en verarmde adel die naar de stad trokken en daarmee sociale spanningen.^[7]

Deze ontwikkeling bracht nieuwe dynamiek in de politieke en culturele ontwikkeling van Georgië, waar Tiflis het centrum van was. Het was tevens de voedingsbodem van opkomend socialisme, maar daarnaast ook Georgisch nationaal zelfbewustzijn, aangejaagd door liberale intellectuelen als Ilia Tsjavtsjavadze. De revolutie van 1905 had ook in Tiflis invloed, met stakingen en revolte,^[8] maar waar in Rusland de bolsjewieken de overhand kregen, waren dat de vrijzinniger mensjewieken in Tiflis en de rest van Georgië met de oprichting in Tiflis van de Sociaaldemocratische Partij die in 1917 de macht zou overnemen en Georgië naar de onafhankelijkheid bracht.

In eerste instantie raakte het gouvernement Tiflis niet direct betrokken bij gevechten tussen Ottomaanse en Russische strijdkrachten en tijdens de Kaukasusveldtocht van de Eerste Wereldoorlog. Als gevolg van de Russische Revolutie van 1917 en de bolsjewistische coup viel het tsaristische bewind en hield het gouvernement op te bestaan. Als gevolg van de Russische terugtrekking van het Kaukasusfront drongen de Turken in 1918 door tot de provincies Achalkalaki en Achaltsiche van het gouvernement Tiflis. Kort daarna riepen de Georgiërs de Democratische Republiek Georgië uit, met de gouvernementen Tiflis en Koetais als kern en daarbij het oblast Batoemi en de okroegen Soechoemi en Zakatala. De republiek hield de bestuurlijke onderverdeling van de provincies (mazra in het Georgisch) aan.

Het gouvernement was net als de meeste andere gebieden in het Russische Rijk een overwegend landbouwgebied met een lage urbanisatiegraad. Tot de belangrijkste landbouwactiviteiten behoorden veeteelt en het verbouwen van graan in berggebieden en verschillende gewassen, wijnbouw, tabaksteelt en tuinbouw in lager gelegen gebieden. Veeteelt vond op grote schaal plaats op de oostelijke steppen. De wijnbouw was vooral in Kacheti aanwezig (oejezden Telavi en Signagi).

In Kacheti werd zijde gemaakt. Bij de dorpen Alaverdi en Achtala in Bortsjalo werd koper gewonnen. In het gouvernement was maakindustrie aanwezig van leer en metaalwaren, vilt, goudborduurwerk en wollen stoffen zoals tapijten en sjaals.^[2] Koperwerk werd in Bortjsalo geproduceerd, terwijl in Tbilisi, Achalkalaki en vooral Achaltsiche zilverwerk werd gemaakt.^[3]

Het gouvernement Tiflis kende een diverse bevolking, zo blijkt uit de cijfers van de volkstelling van 1897 en eerder. De Georgiërs, inclusief de Georgische etnografische minderheden in Tiflis, de Chevsoeren, Chevi, Mtioeleti, Psjavi en Toesjeten, waren weliswaar de grootste bevolkingsgroep, maar zij waren de helft van de bevolking van het gouvernement. Bijna een kwart van de bevolking was Armeens. Hoofdstad Tiflis bestond voor de helft uit Armeniërs. Ander belangrijke minderheden in Tiflis waren Osseten en Tataren (Azerbeidzjanen). Ondanks dat de Russen het gebied controleerden, koloniseerden zij Tiflis niet massaal.

In de volkstelling van 1897 gaf 55,6 procent aan tot een orthodoxe kerk te behoren (Russisch en Georgisch), 20 procent tot de Armeens-Apostolische Kerk en 18 procent tot de islam. Kleinere religieuze denominaties waren de Armeens-Katholieke Kerk (1,9%), oudgelovigen (1,5%), Rooms-Katholieke Kerk (1,1%), het jodendom (0,9%) en lutheranisme (0,8%).^[16]

In de eerste twee decennia van het gouvernement wijzigde de omvang van Tiflis door voornamelijk afsplitsingen. In 1849 werden de oejezden Aleksandropol, Jerevan en Nachitsjevan onderdeel van het nieuwe gouvernement Jerevan. In 1867 volgde de afsplitsing van het oejezd Jelizavetpol, dat onderdeel werd van het nieuwe gouvernement Jelizavetpol. In 1867 werd het oejezd Achaltsiche overgeheveld van het gouvernement Koetais naar het gouvernement Tiflis. Het zelfstandige okroeg Zakatali werd tussen 1893 en 1905 tijdelijk ondergebracht bij het gouvernement Tiflis.

Er waren ook interne verschuivingen in het gouvernement. In 1859 werd het okroeg Ossetië opgeheven en ondergebracht bij het oejezd Gori. In datzelfde jaar werd het okroeg Toesjino-Psjavo-Chevsoeretië omgedoopt in okroeg Tioneti, om in 1874 een oejezd te worden. Het oejezd Doesjeti werd in 1867 gevormd uit het okroeg Gorski. In 1874 werd het oejezd Achalkalaki van Achaltsiche afgesplitst. Het oejezd Bortsjalo werd in 1880 opgericht als afsplitsing van het oejezd Tiflis.^[3]

Gouvernement Tiflis 1880-1917. De nummers verwijzen naar de tabel.

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Na de laatste substantiële verandering in 1880 had Tiflis negen oejezden met in totaal 30 oetsjastoks en was het totale gebied een flink stuk kleiner dan in 1846. Okroeg Zakatala was in de periode 1893-1905 tijdelijk onderdeel van het gouvernement.