Driebergen-Rijsenburg

Driebergen-Rijsenburg
Plaats in Nederland Vlag van Nederland
Driebergen-Rijsenburg (Utrecht)
Driebergen-Rijsenburg
Situering
Provincie Vlag Utrecht (provincie) Utrecht
Gemeente Vlag Utrechtse Heuvelrug Utrechtse Heuvelrug
Coördinaten 52° 3′ NB, 5° 17′ OL
Algemeen
Oppervlakte 26,44[1] km²
- land 26,34[1] km²
- water 0,09[1] km²
Inwoners
(2023-01-01)		 18.995[1]
(721 inw./km²)
Woning­voorraad 8.411 woningen[1]
Overig
Postcode 3971, 3972
Netnummer 0343
Woonplaats­code 3335
Belangrijke verkeersaders spoorlijn Utrecht - Arnhem/Rhenen
Website Officiële website
Detailkaart
Kaart van Driebergen-Rijsenburg
Grenzen van de voormalige gemeente
Portaal  Portaalicoon   Nederland

Driebergen-Rijsenburg is een plaats[2] in de Nederlandse provincie Utrecht, behorend bij de gemeente Utrechtse Heuvelrug. Het ligt tegen de stuwwal van de Utrechtse Heuvelrug. Het dorp telt ongeveer 18.995 inwoners (1 januari 2023) en heeft een oppervlakte van 26,43 km² (waarvan 0,1 km² water). Driebergen-Rijsenburg is gelegen aan de Stichtse Lustwarande, een lange reeks van meer dan honderd buitenplaatsen en landgoederen langs de zuidwestelijke rand van de Utrechtse Heuvelrug.

Geschiedenis

De geschiedenis van Driebergen-Rijsenburg gaat terug tot de vroege middeleeuwen en is nauw verbonden met de ontginningen ten zuiden van de Utrechtse Heuvelrug, de ontwikkeling van het middeleeuwse gehucht Werdorp en de groei van ridderhofsteden langs de Langbroekerwetering. De huidige plaats ontstond uit twee afzonderlijke nederzettingen – Driebergen en Rijsenburg – die in de loop van de tijd aaneengroeiden en in 1931 bestuurlijk werden samengevoegd.

Vroege nederzettingen en Werdorp

De naam Thribergen verschijnt voor het eerst in 1159, vermoedelijk als aanduiding van een nederzetting zonder kerk. Pas in 1309 wordt Driebergen voor het eerst expliciet als plaats genoemd. De vroegste ontwikkeling van het gebied hangt samen met het middeleeuwse gehucht Werdorp, dat lag op de plek van het huidige station Driebergen-Zeist.

In 1209 droeg bisschop Diederik van Utrecht vier hoeven bij Werdorp, die hij in leen had gegeven aan de ministeriaal Rodolphus Over de Vecht, over aan de abdij Mariënweerd. De overdracht werd in 1210 en 1231 opnieuw bevestigd. In 1262 verkocht ridder Wouter van Amersfoort een jaarlijkse rente uit zijn hof te Werdorp aan het kapittel van Sint-Pieter in Utrecht.

Ontginningen en de Langbroekerwetering

Na de afdamming van de Kromme Rijn in 1122 werd het mogelijk het moerassige gebied ten zuiden van de Heuvelrug te ontwateren. In 1126 werd de Langbroekerwetering gegraven, die de basis vormde voor de ontginningen van het Driebergerbroek en Aderwinkel. Ook Sterkenburg werd pas na 1122 in cultuur gebracht. De bisschop van Utrecht was de initiatiefnemer van deze ontginningen.

Langs de wetering ontstond een karakteristiek lint van boerderijen en ontginningskavels. In de middeleeuwen ontwikkelden veel van deze hoeven zich tot ridderhofsteden, vaak door de bouw van een woontoren en het aanleggen van een gracht. Een aantal van deze kastelen bestaat nog steeds, waaronder Kasteel Sterkenburg.

Grondgebruik en agrarische ontwikkeling

Op de middelhoge gronden werden akkercomplexen aangelegd, de zogenoemde engen. Deze lagen aan weerszijden van de huidige Hoofdstraat en het begin van de Engweg. Nabij het stroompje De Meer, richting de Kromme Rijn, waren eveneens percelen in cultuur gebracht. Tussen de engen en deze ontgonnen delen lagen broekgronden, die vóór 1122 slechts beperkt waren ontgonnen en pas na de afdamming van de Kromme Rijn grootschalig konden worden ontwikkeld.

Driebergen kende een gemengde agrarische bedrijfsvoering. Schapen werden op de hogere delen van de Heuvelrug geweid en leverden mest voor de akkers. De lagere ontginningen werden gebruikt voor zowel akkerbouw als weidegrond. Vanaf het einde van de achttiende eeuw veranderde dit patroon: eigenaren van buitenplaatsen begonnen de heide te herbebossen, waardoor de schapenstand afnam. Minder mest leidde tot braakliggend akkerland en dalende grondprijzen, wat de aanleg van nieuwe buitenplaatsen stimuleerde. Door bevolkingsgroei werden de oude enggronden steeds verder bebouwd. Uiteindelijk bleef slechts een smalle strook achter Rijsenburg agrarisch in gebruik.

Vroege vermeldingen van Driebergen

De naam Driebergen wordt voor het eerst expliciet genoemd op 23 oktober 1309, in een oorkonde waarin sprake is van “apud Drieberghen in parochia de Dorne”. In een leenregister uit 1381–1383 worden verschillende percelen beschreven als liggend “in het gerecht van Driebergen in het kerspel van Zeist”. Het gebied wordt daar ook aangeduid als Driebergherbroec, verwijzend naar de lage, moerassige gronden ten zuiden van het dorp.

In hetzelfde register worden twee hoeven genoemd die bekendstaan als “die Loe”, gelegen in Driebergen. Deze worden opnieuw vermeld in een akte van 23 januari 1434. Het goed Het Loo gaf later zijn naam aan de huidige Loolaan. Op deze plek verrees in de 19e eeuw het gebouw Klein Loo, dat in 1962 werd afgebroken.

De Sint-Catharinakapel

De oudste concrete gegevens over Driebergen zelf betreffen de Sint-Catharinakapel, die stond op de plaats van de huidige Nederlandse Hervormde Kerk. In 1405 wordt in de inventaris van het Domkapittel van Utrecht vermeld dat Petrus Schaer de kapel bediende. In 1554 wordt de kapel expliciet genoemd als gewijd aan de heilige Catharina. De stichting van deze kapel wordt vaak toegeschreven aan het geslacht Van Abcoude.

Een beschrijving uit 1719 vermeldt dat Driebergen slechts één kapel bezat, waarin een vicarie gevestigd was. De Sint-Catharinakapel vormde eeuwenlang het religieuze centrum van de nederzetting.

Wegen en infrastructuur

Door het gebied liep al in de vroege middeleeuwen de belangrijke Koningsroute, een handels- en verbindingsweg van Utrecht via Nijmegen naar Keulen. Deze route kende twee takken: de noordelijke, oudste route (de huidige Arnhemse Bovenweg) en de zuidelijke route (de huidige Hoofdstraat), waarlangs de latere dorpskernen van Driebergen en Rijsenburg zich ontwikkelden.

Ontwikkeling van de nederzettingen

De gerechten Sterkenburg en Hardenbroek ontwikkelden zich niet verder dan een enkele boerderij en een woontoren waaruit een kasteel voortkwam. Sterkenburg had vanaf de veertiende eeuw tot na de Reformatie een eigen kapel.

Rijsenburg kende eeuwenlang weinig groei. Het kasteel verdween rond 1800. De nieuwe ambachtsheer, P.J. van Oosthuyse, bracht daar verandering in. Hij was eigenaar van de buitenplaats Sparrendaal en liet een nieuwe dorpskern aanleggen met de Sint-Petrus’-Bandenkerk en een halfrond plein met arbeiderswoningen, geïnspireerd op de zuilengalerij van de Sint-Pieter in Rome. Dit geldt als een uniek voorbeeld van vroeg-19e-eeuwse dorpsplanning.

Groei in de 19e en 20e eeuw

De aanleg van de spoorlijn Utrecht–Arnhem in 1844 bracht Driebergen uit zijn isolement. Eerst vestigde zich de rijke bovenlaag om buitenplaatsen te stichten, daarna de gegoede burgerij in villa’s. In het begin van de twintigste eeuw volgde de middenstand.

Na de Tweede Wereldoorlog groeide Driebergen uit tot een forensendorp. De bebouwing van Driebergen en Rijsenburg versmolt, parken van buitenplaatsen werden verkleind en bebouwd, open plekken werden ingevuld en rondom de oude kern ontstonden nieuwe woonwijken.

Bestuurlijke ontwikkeling

In 1677 verkochten de Staten van Utrecht de hoge heerlijkheid Driebergen aan Willem van Nassau, heer van Odijk. Tot in de Franse Tijd bleven de heerlijkheden in particuliere handen. Tijdens de Franse Tijd werden Driebergen en Rijsenburg samengevoegd tot één bestuurlijke eenheid (marie). In 1818 werden Driebergen, Rijsenburg en Sterkenburg opnieuw zelfstandige gemeenten. Sterkenburg werd in 1857 bij Driebergen gevoegd. In 1931 verloor ook Rijsenburg zijn zelfstandigheid, maar de naam bleef behouden in de nieuwe gemeente Driebergen-Rijsenburg. Op 1 januari 2006 werd de gemeente Driebergen-Rijsenburg samengevoegd met Amerongen, Doorn, Leersum, Maarn, Maarsbergen en Overberg tot de nieuwe gemeente Utrechtse Heuvelrug.

Monumentale bebouwing

Een deel van het dorp Rijsenburg is beschermd dorpsgezicht en er zijn verschillende rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten in Driebergen-Rijsenburg. Het kerkplein van Rijsenburg is een zeer kenmerkend element in het dorp. De rooms-katholieke Sint-Petrus'-Bandenkerk is in 1810 gebouwd door de architect Adrianus Tollus in opdracht van ambachtsheer Petrus Judocus van Oosthuyse (bewoner van Sparrendaal), als onderdeel van een geheel nieuw dorp Rijsenburg, 2 km verwijderd van het toen al niet meer bestaande Kasteel Rijsenburg. De kerk dateert uit de napoleontische tijd en is de enige kerk in Nederland die gebouwd is in Empirestijl. Bij de kerk werden woon- en koetshuizen gebouwd in een halve cirkel. In 1813 werd tegenover de kerk het logement het Wapen van Rijsenburg gebouwd. Dit unieke kerkplein heeft de status van een beschermd dorpsgezicht. Op de plek van het voormalig Groot-seminarie Rijsenburg is nu een prominent appartementencomplex gebouwd. Op de plek van het voormalige neogotische landgoed Welgelegen, dat in WOII werd gebombardeerd, is in 1954 Park Welgelegen, de voormalige tuin van het landgoed, voorzien van woningen in stijl van de Delftse School. De fraaie Buitenplaats Dennenburg, met ree op de kruising Engweg/Hogesteeg, is in particulier bezit en geheel gerenoveerd. Verder wordt het dorp gekenmerkt door een aantal wijken met typisch jaren-30 huizen, zoals Tuinwijk Sterrebosch en Driebergen-Noord. Een deel van de fraaie Langbroekerwetering met zijn landgoederen en buitenhuizen maakt ook deel uit van Driebergen-Rijsenburg als onderdeel van de Utrechtse Heuvelrug. Driebergen-Rijsenburg huisvest ook het Driebergse bos en Rijsenburgsebos waarin ook de vermaarde Heidetuin is gelegen.

Buurtschappen

Instanties en organisaties

In Driebergen-Rijsenburg huizen onder andere de Landelijke Eenheden van de politie (voorheen KLPD Korps Landelijke Politiediensten) en Business School IVA Driebergen. Dit opleidingsinstituut is al vanaf haar oprichting door de heer Geerlig Riemer in 1930 in Driebergen gevestigd en heeft veel roem verworven. Studenten uit heel Nederland en België volg(d)en daar hun opleidingen voor automotive, nautisch en innovation businessmanagement. Op Landgoed De Horst is De Baak (onderwijsinstelling) gehuisvest, een initiatief van werkgeversorganisatie VNO-NCW. Ook de particuliere school Maupertuus voor kinderen met leer- en/of ontwikkelingsproblemen heeft al jarenlang haar plek in Driebergen-Rijsenburg. Stichting Youth for Christ was 40 jaar gehuisvest in de Lindenhorst, net buiten de bebouwde kom. Ook is Stichting De Navigators in Driebergen-Rijsenburg gevestigd. In 2019 verhuisde de Triodos Bank vanuit Zeist naar Driebergen-Rijsenburg en kreeg haar nieuwe hoofdkantoor op Landgoed de Reehorst.

Door de centrale ligging, bereikbaarheid en groene omgeving blijkt Driebergen-Rijsenburg een ideale plek voor 'heidagen' en congressen. Bekende plekken daarvoor zijn o.a. Landgoed De Horst, Cultuur- en Vergadercentrum Antropia, vergaderboerderij Champ’Aubert, landgoed Kraaybeekerhof, buitenplaats Sparrendaal (Driebergen) en Hotel de Bergse Bossen.

Sport

Op sportief terrein kent Driebergen-Rijsenburg de hockeyclub DMHC Shinty; dit was de eerste club waarbij Oranje hockeyster Carole Thate speelde. Ook is er de tafeltennisvereniging DTV Smash en Ereklasse rugby club The Pink Panthers. De plaatselijke korfbalclub Dalto is landelijk bekend doordat deze op het hoogste niveau in de competitie speelt. Driebergen-Rijsenburg heeft ook de tennisclubs Manger Cats en T.V. Risenborgh alsmede voetbalvereniging FC Driebergen golfbaan/club Hoenderdaal als onderdeel van het in- en outdoor sportcomplex Health Center Hoenderdaal en Kartcircuit de Woerd. De actieve Driebergse Tour Club DTC organiseert regelmatig fietstochten en de 'plaatselijke regelings commissie' organiseert jaarlijks de AvondVierdaagse. In september 2018 werd voor het eerst de Heuvelrug Tweedaagse wandeltocht gehouden, geïnspireerd op de Nijmeegse Vierdaagse. De 3Bergenloop (6, 12 of de halve marathon) is inmiddels ook een festijn dat een vaste plek op de sportkalender heeft. Zwembad Utrechtse Heuvelrug, met groot binnen- en buitenbad, trekt veel waterliefhebbers.

Cultuur

Harmonie Muziekvereniging Aurora, carnavalsvereniging de Sparrenarren, het Stichts Mannenkoor, Shantykoor de Driemasters, Jongerenkoor Driebergen, KamerOrkest Driebergen en de Oranjevereniging Driebergen-Rijsenburg zijn organisaties die een actieve rol spelen in het cultureel leven van Driebergen-Rijsenburg.

Diverse organisaties die zich bezig houden met het bewaken en bewaren van een goede leefomgeving zijn o.a. Tussen Heuvelrug en Wetering, de vereniging Rondom Kraaybeek, de stichting Vroeger en Nu en de vereniging Vrienden van het Kerkplein.

Evenementen

In Driebergen-Rijsenburg vinden door het jaar heen diverse evenementen plaats. O.a. de jaarlijkse carnavalsoptocht georganiseerd door carnavalsvereniging De Sparrenarren en Koningsdag dat vooral in de straten rondom Sparrendaal en het Kerkplein plaats vindt waar altijd een groot aantal 'boeren, burgers en buitenlui' op afkomt. Ook wordt hier elk jaar door het Jongerenkoor Driebergen het Oranjeterras aan de Van Vrijberghestraat georganiseerd. In augustus wordt altijd de jaarlijkse Speelweek voor de jeugd van 4-12 jaar gehouden. En in september en december respectievelijk de kunstmarkt Place de l'Eglise en een kerstmarkt beiden op het Kerkplein van Rijsenburg.

Verkeer en vervoer

De plaats is bereikbaar met de trein via het station Driebergen-Zeist dat tussen Driebergen en Zeist ligt. Daarnaast zijn er diverse streekbuslijnen, een buurtbus en nachtbussen.

Bekende personen geboren of gewoond hebbend in Driebergen-Rijsenburg

Zie ook

Bezienswaardigheden

Afbeeldingen

Zie de categorie Driebergen-Rijsenburg van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.

Dit artikel is uitgegeven door Wikipedia. De tekst is beschikbaar onder Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0, tenzij anders vermeld. Voor de mediabestanden kunnen aanvullende voorwaarden gelden.