Kerkplein van Rijsenburg

Kerkplein Rijsenburg
	Overzicht vanuit het oosten met Hoofdstraat
Locatie
Plaats	Driebergen-Rijsenburg
Adres	Kerkplein, Driebergen-Rijsenburg
Coördinaten	52° 3′ NB, 5° 17′ OL
Bijbehorend	Pand zonder verdieping pand onder mansarde dak, Sint-Petrus'-Bandenkerk
Status en tijdlijn
Gereed	1810
Bouwkundige informatie
Architect(en)	Tollus
Prijzen en erkenningen
Monumentstatus	Gemeentelijk monument, beschermd dorpsgezicht
Portaal	Civiele techniek en bouwkunde

Het Kerkplein van Rijsenburg ligt aan de Hoofdstraat van Driebergen-Rijsenburg in de Nederlandse provincie Utrecht. De katholieke kerk St. Petrus' Banden vormt samen met het Kerkplein en het Wapen van Rijsenburg een beschermd dorpsgezicht. De bebouwing rond het Kerkplein voor de kerk bestaat aan weerszijden uit twee huizenblokken in een half gebogen vorm.

Petrus van Oosthuyse

Petrus van Oosthuyse was een Vlaming die in 1805 de buitenplaats Sparrendaal kocht. Een jaar later kocht hij de resten van heerlijkheid Rijsenburg en verkreeg daarmee de titel ‘Heer van Rijsenburg’.^[1] Van Oosthuyse woonde als zakenman en grootgrondbezitter in Den Haag maar vertoefde ’s zomers op Sparrendaal. In de Franse tijd verwierf hij de opdracht om het Franse leger van kostuums te voorzien. In zijn werkplaats zetten tientallen mannen en vrouwen militaire kleding in elkaar met daaraan diverse knopen en versierselen. Zo leverde hij ook aan het Franse leger bij Austerlitz, op de heide van Driebergen.^[2]

Mede door de aanwezigheid van de vele Franse militairen in de omgeving vatte hij als devoot katholiek het plan op om een rooms-katholieke leefgemeenschap te stichten rondom een nog te bouwen katholieke kerk. Het nog niet bestaande ‘dorp’ werd genoemd naar het vroegere, twee kilometer verderop gelegen, niet meer bestaande Kasteel Rijsenburg. In de tijd van Van Oosthuyses plannen werden katholieke kerken die als godshuis waren te herkennen niet geaccepteerd. Van Oosthuyse had niet alleen het geld, maar ook de connecties om de tegenwerking van protestanten te omzeilen. Zo wist hij via koning Lodewijk Napoleon (de broer van Napoleon) reeds in 1808 te bewerkstelligen dat Rijsenburg als zelfstandige katholieke parochie werd erkend.^[3]

Sint Petrus’ Banden

Uit de gekozen kerknaam St. Petrus' Banden kan afgeleid worden dat de bouw van een katholieke kerk voor Van Oosthuyse ook symbolisch was. Sint Petrus is een verwijzing naar Van Oosthuyses voornaam en ‘Banden’ is een verwijzing naar de boeien waaruit apostel Petrus door een engel werd bevrijd. De apostel Petrus was gevangen genomen door de koning vanwege zijn geloof. Koning Herodes uit het bijbelverhaal kan dan ook symbool staan voor het bestuur van de protestantse Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.

Op 1 augustus 1810, de dag van St. Petrus’ Banden werd de de St. Petrus' Bandenkerk feestelijk ingewijd door monseigneur Ciamberlani, de bisschop van Mechelen en Kamerrijk. Ter gelegenheid van de inwijding werden 200 zilveren gedenkpenningen geslagen. Een jaar later werd Van Oosthuyse burgemeester van zowel het katholieke Rijsenburg als het overwegend protestante Driebergen.

Plein

Van Oosthuyse had als architect voor zijn nieuw te bouwen kerk de Haagse meestertimmerman Adrianus Tollus gekozen. Onderdeel van diens opdracht was naast het ontwerpen van een kerk met plein het ontwerpen van een herberg annex rechthuis tegenover de kerk, het tegenwoordige Wapen van Rijsenburg. In 1809 begon Tollus met het tekenen van een kerkplein. Voor de ambachtslieden in zijn bedrijf liet Van Oosthuyse huizen en werkplaatsen ontwerpen. Dat waren vooral Franse ambachtslieden, zoals knopen-, hoeden-, petten-, laarzen- en kousenmakers. Om het plein kwamen woon- en koetshuizen in een halve cirkel. Bij de aanleg van het half-cirkelvormige pleintje liet Tollus zich inspireren door het Sint-Pietersplein in Rome.^[4] De verdiepingloze panden kregen een mansardedak, de huizen aan de Hoofdstraat die het verst van de kerk stonden kregen een zadeldak. De ojiefvormen van de wangen van de kerk komen terug in de topgevels van de panden langs het Kerkplein. In de gevels aan de straat en het plein zijn afwisselend vensters en deuren in empirestijl en brede etalagevensters met getoogde bovenlichten aangebracht. De oostelijke en westelijke helft van het plein zijn op enkele verschillen na identiek. Door de gebogen vorm van de kleine huizenblokken wordt de aandacht naar de zuilenportiek van de kerk getrokken. Een bekende vroegere bewoner van het Kerkplein is Alfred Tepe.

Voor de fundamenten van het kerkgebouw werden ook kloostermoppen gebruikt van een oude katholieke kapel.

De kerk dateert uit de napoleontische tijd en is de enige kerk in Nederland die gebouwd is in empirestijl. Het was daarmee de eerste kerk waarbij een classicistische zuilengevel werd gecombineerd met een toren. In 1967 werd het Kerkplein door de toenmalige Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed dan ook tot beschermd dorpsgezicht verklaard.

Restauratie

Van de St. Petrus Banden verkeerde in 1975 vooral het oorspronkelijk deel uit 1810 in slechte toestand. Bovendien waren veel gevels in de loop der tijd gewijzigd. Door acties van dorpsbewoner Wim Harzing kwam er tussen 1876 en 1978 een grondige restauratie van de kerk. Mede daardoor is toen de historische vereniging 'Vroeger en N' opgericht. In 1987 kreeg een van de Kerkpleinbewoner de Heemschutprijs voor de zorgvuldigheid waarmee de woning vorm en inhoud had gekregen. In 1991 werd het plein compleet door de bouw van een woonhuis op nummer 4. Het pand is gebouwd in dezelfde stijl als de rest van het Kerkplein.

De toegangsweg naar de kerk vanaf de Hoofdstraat is afgezet met paaltjes.

Vrienden van het plein

In de jaren 1990 is de vereniging Vrienden van het Kerkplein opgericht. Doel is het in stand houden van het Kerkplein en zijn directe omgeving in de historische context van rond 1810.