Plein 1944

Plein 1944 (kortweg Plein '44 genoemd) is een plein in het stadscentrum van de Nederlandse stad Nijmegen. Het plein is in de jaren 50 van de 20e eeuw aangelegd, ter vervanging van een deel van de binnenstad dat tijdens de Tweede Wereldoorlog verloren was gegaan.

Ontstaan van het plein

Voorgeschiedenis

De geschiedenis van Plein 44 begint in feite bij het geallieerde bombardement op de Nijmeegse binnenstad van 22 februari 1944, dat werd uitgevoerd door 177 B-24 Liberators van de Amerikaanse United States Army Air Forces. Daarbij vielen in totaal ca. 800 doden, vrijwel allemaal burgers. Vooral de Bovenstad werd zwaar getroffen.

Het plein in staat van aanbouw, 1950

Bij de plannen in het kader van de wederopbouw in de eerste jaren na 1945 werd besloten om de Nijmeegse binnenstad in verregaande mate opnieuw in te richten, naast het herstellen van alle oorlogsschade.[1] Daarbij richtte men zich vooral op het sterk toegenomen autogebruik, waarvoor het hele stadscentrum toegankelijker moest worden gemaakt. Dit was een van de redenen dat het nieuwe plein er kwam.

In 1947 koos de Nijmeegse gemeenteraad, na eerst twee plannen afgewezen te hebben, voor het wederopbouwplan van B. Fokkinga: het vooroorlogse stratenpatroon – dat werd gekenmerkt door veel kleine en smalle gassen – zou worden vervangen door een directe verbinding tussen het centraal station en de Grote Markt. Er zou daarnaast een geheel nieuw, centraal gelegen plein komen, dat vooral moest dienen voor winkels en recreatie. Het gebied meteen ten noordwesten van waar voorheen het kruispunt had gelegen van de Korte Molenstraat, Lange Koningstraat, Ziekerstraat en Broerstraat werd voor dit nieuwe plein aangewezen.

Aanleg van het plein

Het huidige Plein 1944 werd aangelegd in de periode 1950-1955. Het stratenplan werd hiervoor drastisch gewijzigd. Op de plek waar nu het plein kwam hadden tot aan het bombardement onder meer het meest zuidoostelijke deel van de Houtstraat en het noordelijke deel van de Bloemerstraat gelopen, evenals de Oude Varkensmarkt, iets ten zuiden daarvan de Zeigelbaan en in het verlengde daarvan de Kroonstraat. Iets noordelijker liepen voorheen enkele kleinere gassen, zoals de Pompengasje/Enigheid, Rozenkransgas en een deel van de langere Scheidemakersgas.[2] De meeste van deze straten en gassen verdwenen nu helemaal, inclusief hun namen.[3] De Houtstraat bleef onder dezelfde naam bestaan maar werd ingekort, waarbij het zuidoostelijke deel geheel verdween; deze straat loopt zodoende nu vanaf de kruising met de Lange Hezelstraat in zuidelijke richting tot aan de kruising met de Augustijnenstraat, direct ten noordwesten van Plein 1944.[4] Van de Bloemerstraat verdween het hele noordelijke stuk. De zuidrand van het huidige plein kwam ongeveer waar tot het bombardement de Zeigelbaan en oude Kroonstraat hadden gelegen.[5] De Scheidemakershof kwam iets ten noorden van het plein, ter vervanging van de vroegere Scheidemakersgas.[6][7][8][9][7]

Meteen ten zuiden van het plein liggen nog altijd de Piersonstraat en Karrengas, waarvan alleen de loop iets is aangepast.

Naam van het nieuwe plein

In 1950 schreef de gemeenteraad een prijsvraag uit voor een naam voor het nieuwe plein. Het voorstel Centrumplein werd afgekeurd, omdat de Duitse bezetter deze naam in 1942 al had gebruikt om het Julianapark en -plein te hernoemen.[10] G.N. Zijlstra won uiteindelijk de wedstrijd met de naam Koning Hendrikplein, naar Hendrik VII die Nijmegen in 1230 stadsrechten verleende. Tweede werd Henny J.C. Friebel met de naam Plein 1944.

Op 18 oktober 1950 besloot de gemeenteraad dit over te nemen en het plein kreeg de naam Koning Hendrikplein. Op 27 december 1950 werd dit door de gemeenteraad, met 28 stemmen voor en 8 tegen, alweer gewijzigd in Plein 1944, de naam die bij de prijsvraag tweede was geworden. Deze wijziging gebeurde omdat men de herinnering aan de oorlogsgebeurtenissen ook voor toekomstige generaties zo levend mogelijk wilde houden. Naast uiteraard een verwijzing naar het bombardement is de naam ook een verwijzing naar het jaar waarin de stad door de Geallieerden werd bevrijd.

Een aan het plein grenzend hofje dat in dezelfde raadsvergadering van 18 oktober 1950 de naam Hendrikhof kreeg heeft wel zijn naam behouden.[11]

Verschillende functies vanaf 1950

In 1951 werd het oorlogsmonument Twee soldaten, vervaardigd door Jac Maris, op het plein onthuld.

Het plein kreeg al snel een belangrijke functie als parkeerplaats. Na een verbouwing begin jaren 80 werd het echter overwegend gekenmerkt door betonnen blokken en betonnen wanden. Nadat het plein zijn parkeerfunctie weer had verloren, werd het ervaren als een kaal en leeg plein ("leeggelopen zwembad"), dat enkel diende voor evenementen als de kermis, de Vierdaagsefeesten, een wekelijkse boekenmarkt, carnaval en de kerstmarkt. De bedoeling van de verbouwing was dat het een ontmoetingsplaats voor de bevolking zou worden; de meeste mensen liepen echter langs de randen waar de winkels waren. Het plein kreeg geen verblijfsfunctie. Er werden geregeld pogingen gedaan om het plein op te knappen, maar de beleving die men ervan had veranderde hierdoor niet.

Aan de westkant staat een monumentaal wederopbouwpand uit 1950. Aanvankelijk stonden er op of in de nabijheid van het plein ook nog drie bioscopen: Luxor, Centrum en Carolus, ter vervanging van bioscopen die in de oorlog verloren waren gegaan. Deze bioscopen zijn inmiddels alle drie weer opgedoekt wegens het gebrek aan bezoekers.[12]

Busstation

Bij de aanleg van het plein werd aan de westelijke zijde tevens een busstation aangelegd, dat sinds 2013 door nieuwe bebouwing is gescheiden van het plein zelf. Het is een statisch perronbusstation. Het kreeg later een overkapping, die echter in 1994 weer gesloopt werd. De reden daarvoor was een gerechtelijke procedure van een aan het plein gelegen Chinees restaurant; de eigenaar daarvan vond dat de overkapping zijn uitzicht te veel beperkte.

Het busstation bestaat uit vier busperrons (A tot en met D) en twee haltes (E en F) aan de huidige Doddendaal, een zijstraat.

Het busstation wordt door meerdere stads- en streeklijnen aangedaan. Sinds 2019 rijden veel lijnen niet meer via de Burchtstraat door het centrum en doen ze ook Plein 1944 niet meer aan.[13]

Park'44

In 2003 startte de Nijmeegse kunstenaar Jac. Splinter een actie Park '44 genaamd, om het kale plein op te fleuren. In juni 2003 lag enkele dagen een grasmat op het betonnen plein. Een vervolg vanuit de gemeente kreeg de actie niet direct. In mei 2005 werd, in afwachting van de verbouwing van het plein, wederom een grasmat aangelegd die tot april 2010 bleef liggen. Hierdoor nam het recreatief gebruik van het park toe.

Vernieuwingen vanaf 2002

Het vernieuwde plein in 2013. Tegen de achtergrond de Stevenskerk-toren

In 2002 kwam de gemeenteraad met een plan om het plein op termijn grootschalig aan te pakken. Er werd een ontwerpwedstrijd uitgeschreven die resulteerde in plannen van acht projectontwikkelaars waarvan er door de gemeente twee geselecteerd werden. Hierover werd in 2004, gelijktijdig met de Europese parlementsverkiezingen een referendum gehouden, waarbij 23.000 mensen hun voorkeur voor een van de plannen uitspraken. Met een tweederdemeerderheid kreeg het plan Een plein voor iedereen van Soeters Van Eldonk Ponec Architecten, Buro Lubbers en ING Real Estate de voorkeur boven het plan Het Bastion van de Spaanse architect Joan Busquets. In april 2010 is begonnen met de werkzaamheden voor het aangepaste plan, dat een vervanging behelsde van een groot deel van het plein door nieuwbouw. In 2013 tot voltooiing gekomen appartementencomplexen en een parkeergarage hebben het plein teruggebracht tot ontmoetingsplaats voor buurtbewoners en passanten van beperkte omvang. De functie van centrumplein binnen de stad Nijmegen kwam hiermee te vervallen, al zijn centrale evenementen als de kermis en podia tijdens de Vierdaagsefeesten wel teruggekeerd op het plein. Tijdens de werkzaamheden stuitte men op resten van een oude stadsmuur die te bezichtigen is in de fietsenkelder onder het plein.

In 2014 werd op het plein een replica van het in 2009 verwijderde oorlogsmonument Twee soldaten van Jac. Maris geplaatst.[14]

Eind 2023 kwam er op de hoek van het plein en de Bloemerstraat een nieuw wooncomplex gereed.[15]

Zie de categorie Plein 1944 (Nijmegen) van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.

Dit artikel is uitgegeven door Wikipedia. De tekst is beschikbaar onder Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0, tenzij anders vermeld. Voor de mediabestanden kunnen aanvullende voorwaarden gelden.