Grote of Sint-Stevenskerk

Het oudste gedeelte van de huidige Stevenskerk werd op 7 september 1272 (volgens sommige bronnen een jaar later, dus 1273) gewijd door Albertus Magnus.^[6][7] De Heilig Grafkapel van de kerk herbergt tegenwoordig nog een reliek van hem.^[8] De kerk als geheel was toen nog in staat van aanbouw. De bouwpastoor, Lambertus Friso, moet snel na de wijding zijn begonnen met het bouwen van de eerste kerktoren, die in Romaanse bouwstijl was. Sporen van deze oorspronkelijke toren zijn tegenwoordig nog te vinden in de onderbouw en zijbeuken.^[9]

Albertus Magnus verordonneerde ook dat in Nijmegen voortaan elk jaar de Maria-Omdracht zou worden gehouden, een processie die van de Stevenskerk naar het Valkhof trok.^[10] Deze traditie zou vervolgens, met enkele onderbrekingen, tot het eind van de 20e eeuw in stand blijven; in 1994 is de tocht uiteindelijk voor het laatst gehouden.^[11]

Bestuurlijk viel de Stevenskerk op dat moment onder het gezag van het kapittel van de Apostelenkerk in Keulen.

In 1590, kort voor het beleg van Nijmegen, ging de pas twintig jaar oude torenspits van de Stevenskerk door de beschietingen verloren, maar is daarna snel weer vervangen.^[2]. De klokken en het uurwerk werden uit de beschadigde toren verwijderd. Op 23 december 1590 werd met een raadsbesluit verordonneerd dat de Broederkerk voorlopig de rol van avondklok (ook wel "boevenklok" genoemd) zou overnemen.^[16]

In datzelfde jaar werd de Stevenskerk, die tot dan toe katholiek was geweest, definitief protestants (hetzelfde gebeurde toen met de Broederkerk). Als gevolg daarvan werden onder meer alle voorheen aanwezige altaren verwijderd. Ook werden de houten beelden verbrand en de meeste stenen beelden vernield; men ontdeed ze van hun hoofden.^[8] De kerk, die voordien bontgekleurd was geweest, werd ook witgekalkt. Er volgde nog heel even een katholiek intermezzo omstreeks 1672, na het beleg van Nijmegen waarbij de stad gedurende twee jaar door een Frans garnizoen werd bezet. De Stevenskerk was de enige kerk in Nijmegen die de protestanten tijdens deze bezetting moesten afstaan.^[4][18]

De kerk kreeg ook te maken met de Beeldenstorm. Een deel van de aanvankelijk in de Stevenskerk aanwezige kunstschatten en relieken is door al deze gebeurtenissen verdwenen, waaronder een arm van de heilige Stefanus.^[3]

Uit de 18e eeuw dateren een eenvoudige hervormde preekstoel en orgelkast.^[12]

Van 1772 tot 1777 onderging de kerk voor het eerst een grote restauratie, maar dit gebeurde weinig zorgvuldig. Het vervalproces van het gebouw ging hierna nog door.^[15]

In 1776 kwam het belangrijkste orgel van de kerk gereed, het Königorgel. Het koororgel dateert van iets eerder, ca. 1700. Dit tweede orgel komt uit de Ardennen; de maker is onbekend. Een derde orgel in de kerk werd midden 18e eeuw gemaakt door Pieter van Assendelft; dit orgel had eerder in de Hervormde Kerk te Ommeren gestaan.^[12]

In 1810 werd de kerk bij koninklijk besluit eigendom van de Hervormde Gemeente; de burgerlijke gemeente houdt sindsdien de toren officieel in eigendom tot heden ten dage in verband met de verdedigingswerken van de stad.^[4] In de hiernavolgende periode raakte de kerk in een steeds ernstiger staat van verval. Het vaste luiden van de avondklok werd in deze tijd afgeschaft.^[19]

Vanaf 1886 stond aan de Augustijnenstraat de nieuw gebouwde Sint-Augustinuskerk, waarvan de toren net iets hoger reikte dan de Stevenskerk. Vanaf dat moment waren de beide kerktorens naast elkaar gedurende een aantal decennia zeer bepalend voor de skyline van Nijmegen.

Vanaf eind 19e eeuw werden er voor het eerst op grote schaal gebouwen in het stadscentrum gerestaureerd. Dit gebeurde toen echter niet met de Stevenskerk, onder meer vanwege onenigheid binnen de Hervormde Gemeente en omdat de belangstelling voor geloofszaken – en daarmee dus voor gebedshuizen – in het algemeen wat aan het teruglopen was. Het gebouw verkeerde daardoor omstreeks het begin van de 20e eeuw in slechte staat.^[20]

Tijdens de Tweede Wereldoorlog veranderde de Sint-Stevenskerk bijna helemaal in een ruïne als gevolg van het bombardement dat de United States Army Air Forces op 22 februari 1944 uitvoerde op het centrum van Nijmegen. Onder meer de torenspits ging geheel verloren, terwijl ook de rest van de St. Stevenstoren ernstig beschadigd raakte, evenals de zijbeuk. De kerktoren stortte in op het schip van het kerkgebouw en op enkele aangrenzende woningen aan de Stikke Hezelstraat. Vijf torenwachters die werkten voor de Luchtbeschermingsdienst kwamen hierbij om. Voor alle oorlogsslachtoffers is door Mari Andriessen een plaquette "de Engel" gemaakt, als monument bij de kerk.^[21]

Vanaf de Slag om Nijmegen in september 1944 tot mei 1945 had de kerk opnieuw zwaar te lijden onder het oorlogsgeweld.

In eerste instantie werd overwogen om de overgebleven ruïne van de Stevenskerk te slopen. In 1948 besloot men om in plaats daarvan over te gaan tot een grondige restauratie, vanwege de grote historische en culturele betekenis van de kerk voor de stad. Het idee was om het gebouw daarbij zoveel mogelijk terug te brengen in de staat die het in de 17e eeuw had gehad. ^[15]

De verdwenen torenspits werd vervangen door een bijna identieke, die echter drie meter hoger was. Het ontwerp hiervoor was van A.W. Jansz.^[22] Bij de herbouw werd veel beton gebruikt in plaats van hout, met het oog op zowel de brandveiligheid als het milieu. De toren was als eerste onderdeel van de kerk weer hersteld, in 1953. Er kwam nu een bakstenen romp met vijf verdiepingen. Het nieuwe bovendeel was in renaissancestijl.^[8] Het nieuwe carillon werd op 9 juli 1953 in gebruik genomen.^[23]

De restauratiewerkzaamheden duurden alles bij elkaar tot 1969; in dat jaar werd de kerk officieel heropend en weer in gebruik genomen. Prins Claus was hierbij aanwezig.^[24]