Leidseplein (Amsterdam)

Leidseplein (Amsterdam)
Het Leidseplein in 2019, gezien vanaf de Stadsschouwburg
Het Leidseplein in 2019, gezien vanaf de Stadsschouwburg
Geografische informatie
Locatie Amsterdam
Stadsdeel centrum
Postcode 1017
Algemene informatie
Genoemd naar Leidsepoort
Openbaar vervoer Tramlijn 1
Tramlijn 2
Tramlijn 5
Tramlijn 7
Tramlijn 12
Tramlijn 19
diverse streek en nachtbussen
Hans Snoekfontein, op de achtergrond de Stadsschouwburg
Tegen alle stromen in, monument voor Peter R. de Vries op het Leidseplein

Het Leidseplein is een plein in het centrum van Amsterdam. Het plein ligt in het verlengde van de Leidsestraat en loopt over de Leidsebrug en langs het Leidsebosje naar de Stadhouderskade. De Marnixstraat en Leidsekade komen uit op het plein. Naast het Leidseplein ligt het Kleine-Gartmanplantsoen, dat vaak als deel van het plein wordt gezien. Het plein vormt samen met de nabijgelegen Korte en Lange Leidsedwarsstraat en de Leidsekruisstraat de Leidsebuurt.

Het Leidseplein is een bekend uitgaansgebied met terrassen, theaters en horecagelegenheden. Aan het plein en in de directe omgeving staan de Stadsschouwburg, het American Hotel met Café Américain, de bioscoop City Theater, theater De Balie met drie zalen aan het Kleine-Gartmanplantsoen, Theater Bellevue met drie zalen aan de Leidsekade, theater DeLaMar met twee zalen aan de Marnixstraat, de poppodia Paradiso en de Melkweg en coffeeshop The Bulldog.

Op het plein staat het beeld Tegen alle stromen in ter nagedachtenis aan Peter R. de Vries. Voor het American Hotel ligt de Hans Snoekfontein. Hier tegenover is het Hirschgebouw met een opvallend torentje. Naast de Leidsebrug (brug nr. 174) over de Singelgracht ligt het Leidsebosje, met twee van de grootste bomen van Amsterdam: platanen met een omtrek van ruim 6,5 meter. Op een van de takken is in 1989 het beeldje het Boomzagertje geplaatst door De Onbekende Beeldhouwer.

In de winter is een kunstijsbaan op de plaats van het terras van het Leidseplein.

Geschiedenis

Het plein dateert uit 1660, de Vierde Uitleg van de grachtengordel. Het plein werd, net als het Haarlemmerplein en het Weesperplein, aangelegd als "wagenplein" waar bezoekers van buiten de stad hun karren konden parkeren voordat zij verder de stad in gingen. Het plein werd vernoemd naar de Leidsepoort die hier tot 1862 stond.

In 1774 werd de eerste Stadsschouwburg op het plein gebouwd. Dit houten gebouw brandde in 1890 geheel af, waarna in 1894 het huidige gebouw verrees. Vanaf 1875 werd het plein ook een belangrijk verkeersknooppunt, met de opening van de eerste paardentramlijn van Amsterdam.

Eind jaren 50 en begin jaren 60 van de 20e eeuw was het Leidseplein een favoriete samenscholingsplaats voor jonge artistiekelingen, die naar deze locatie ook wel "pleiners" werden genoemd. Zij bezochten met name de cafés Eijlders en Reynders, waar destijds ook kunstenaars als Remco Campert en Kitty Courbois vaak kwamen.[1]

Op de hoek van het Hirschgebouw is sinds begin 2012 de eerste Nederlandse Apple Store gevestigd. Hier vond op 22 februari 2022 een gijzeling plaats.

In 2024 werd het beeld Tegen alle stromen in van Rini Hurkmans ter nagedachtenis aan Peter R. de Vries onthuld.

Verkeer en vervoer

Het Leidseplein was het beginpunt van de eerste paardentramlijn in Amsterdam op 3 juni 1875: Leidseplein – Plantage. Een kwart eeuw later, op 14 augustus 1900, vertrok de eerste elektrische tramlijn in Amsterdam vanaf het Leidseplein naar het Haarlemmerplein. Deze beide trajecten maken nu deel uit van tramlijn 7 en tramlijn 5.

Sinds 26 juli 1971 is het noordelijk deel van het plein, evenals de Leidsestraat, autovrij en uitsluitend bestemd voor voetgangers en trams. Het voetgangersgebied op het plein is door het verdwijnen van de rijweg en later ook door het verleggen van de trambaan vergroot. In 2017 verdween het autoverkeer ook van de rest van het plein.

Op het Leidseplein stadinwaarts, Leidsebrug staduitwaarts, het aangrenzende Kleine-Gartmanplantsoen richting Oost en in de Marnixstraat richting West zijn haltes voor de tramlijnen 1, 2, 5, 7, 12 en 19. Een tweetal streekbuslijnen hebben hun halte op de Stadhouderskade nabij het Leidseplein, evenals een groot aantal nachtlijnen.

Op het Kleine-Gartmanplantsoen stond van 1924 tot 1949 een gebouw van de KLM. Hier vandaan vertrokken luchtpassagiers per bus naar Schiphol. Daarna was er tot november 2017 een taxistandplaats; deze is verplaatst naar de Leidsebrug.

In 2016/17 is de Leidsebrug vernieuwd en de bestrating op het plein vervangen.[2][3][4]

De fietsenstalling (2021), ontworpen door Hans van Houwelingen

Begin 2018 ging het plein op de schop voor de aanleg van een nieuwe ondergronds fietsenkelder onder het Kleine-Gartmanplantsoen. In mei 2021 ging de stalling open,[5] met plek voor 2000 fietsen. Bovengronds werd het plein herinricht zodat er meer ruimte ontstond voor voetgangers. Ook werd het kunstwerk Blauw Jan van Hans van Houwelingen (de hagedissen en leguanen) weer teruggeplaatst. Van Houwelingen was ook verantwoordelijk voor het ontwerp van de entree van de fietsenstalling.

Varia

  • Het Leidseplein werd bezongen door Willy Walden in het lied Als op het Leidseplein de lichtjes weer eens branden gaan (1943).[6]
  • Toon Hermans nam in 1946 het lied Zo'n zomeravond op het Leidseplein op.
  • De gijzeling in de Apple Store in 2022 was het onderwerp van de film iHostage (Netflix, 2025). Voor deze film werden op het Leidseplein de buitenopnames gemaakt. De binnenopnames werden gemaakt in Katwijk, waar de Apple Store op het Leidseplein werd nagebouwd in een oude vliegtuighangar.

Afbeeldingen

Panorama van het Leidseplein na donker. Het gebouw geheel links is de Stadsschouwburg (2008)
Panorama van het Leidseplein na donker. Het gebouw geheel links is de Stadsschouwburg (2008)
Zie de categorie Leidseplein van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.

Dit artikel is uitgegeven door Wikipedia. De tekst is beschikbaar onder Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0, tenzij anders vermeld. Voor de mediabestanden kunnen aanvullende voorwaarden gelden.