Leidsebosje

Leidsebosje
Noordelijk deel van Leidsebosje (2025) met een van de twee platanen uit 1850-1860
Type	stadspark
Locatie	Oud-West Nederland
Adres	Leidsebosje, Amsterdam

Het Leidsebosje is een plantsoen tussen het Leidseplein en het Vondelpark in Amsterdam, in een noord-zuid lopende strook tussen de Stadhouderskade en de Singelgracht in Amsterdam-West. Aan de noordzijde grenst het aan het gebouw Stadhouderskade 1, het voormalige hoofdkantoor van Gemeentetram Amsterdam. In het zuiden houdt het park op ter hoogte van de Hein Donnerbrug, de verbinding tussen Max Euweplein en Vondelpark, waar de Stadhouderskade ook daadwerkelijk de kade wordt van de Singelgracht.

Aan het plantsoen staan enkele historische gebouwen, maar deze hebben alle een adres meegekregen aan de Stadhouderskade. Er staan onder meer het voormalige hoofdkantoor van de Gemeentetram, gebouw Aurora, gebouw Atlanta en het AMVJ-gebouw van Algemene Maatschappij voor Jongeren.

Er zijn in de loop der jaren ook een aantal gebouwen verdwenen zoals het Persilhuis en de Koepelkerk, voor langere tijd gezichtsbepalend voor het plein. Relatieve nieuwbouw zijn het Amsterdam Marriott Hotel uit 1975 en gebouw Byzantium uit 1991.

In het plantsoen staan vier uitingen van kunst in de openbare ruimte. Het zijn:

• sinds 1934 de Buste van Herman Heijermans van Joseph Mendes da Costa
• sinds 1952 de Buste van Arthur van Schendel van Jobs Wertheim
• sinds 1958 de Horizontale compositie van Henk Zweerus
• sinds 1989 het Boomzagertje van De Onbekende Beeldhouwer; het Boomzagertje werd in oktober 2019 verwijderd: de tak waarop hij stond was afgebroken en moest afgezaagd worden. In mei 2020 werd het, na een onderhoudsbeurt, op een andere plataan in het bosje gezet.

Nabij de vleugels van de Leidsebrug is werk te zien van Johan Polet. In het park staat een splitskast type G, ontworpen door Pieter Lucas Marnette in de stijl van de Amsterdamse School.^[1]

Twee oude platanen in het plantsoen, geplant in 1850-1860, zijn waarschijnlijk de dikste bomen van Amsterdam.^[2] Ze hebben ieder een omvang van meer dan 7 meter, en een hoogte van respectievelijk 26 en 22 meter.^[3]. Sommige takken (dikker dan de stam van menig jonge boom) worden door middel van kabels op hun plaats gehouden.^[4]

De bomen, bij de gemeente geregistreerd onder nummer 1007095 (noord) en 1014151 (zuid), zijn ook een symbool van stadsuitbreiding. Toen Amsterdam naar het westen uitgroeide moest de Leidsebrug verbreed worden. Bij die aanpassing in de jaren twintig van de 20e eeuw was men al bewust van de belangrijkheid van de twee platanen. In plaats van om te zagen en te verbranden, werden ze iets zuidelijker geplaatst. Er moesten vlonders en lieren aan te pas komen om de bomen op hun nieuwe plek te krijgen.^[2]

In 2024-2025 stelde de Commissie Beschermwaardige Houtopstanden van de gemeente voor om de twee platanen aan te wijzen als rijksmonument.^[5]

Er staan nog eens zes platanen in het noordelijk deel, die van jongere datum zijn (1900-1910). Op een tak van een van deze platanen stond in 1989 opeens een beeldje van een onbekende kunstenaar, het Boomzagertje. De tak waarop het beeld rustte moest in de jaren twintig van de 21e eeuw geamputeerd worden; het beeldje verhuisde naar een andere boom.

In het Leidsebosje staat ook de Beatrixlinde. Deze linde werd uit het het voormalige vorstendom Orange ingevlogen en op 1 februari 1938 geplant ter ere van de geboorte van prinses Beatrix een dag eerder. De linde werd in 1941 vernield door NSB-ers, maar weer opgekweekt bij stadskwekerij Frankendael, en op 31 januari 1946 herplant in het Leidsebosje.^[2]

Op een kaart van Gerrit de Broen uit 1737 is hier een groenvoorziening langs de stadswallen te zien bij het begin van de weg richting Leiden. Er was destijds al een doorgang in het park richting de Overtoomsche Vaart, de uitvalsroute naar Leiden.

Op 16 maart 2017 werd de officieuze naam Leidsche Bosje/Leidse Bosje/Leidsebosje door een raadsbesluit op voorstel van het College van burgemeester en wethouders officieel gemaakt, en kon een straatnaambordje geplaatst worden.^[6] Tegelijkertijd met de benoeming van het plantsoen kregen een paar gebouwtjes in het plantsoen hun (nieuwe) adres. Het Leidsebosje kent oneven huisnummers 1, 3 en 5 in het zuidelijk deel en even huisnummer 2 in het noordelijke. Het zijn kiosken dan wel paviljoens.

Het uiterlijk van het park is in de loop der eeuwen veranderd. Zo werd de Singelgracht ter plaatste van het Leidseplein rechtgetrokken, en kwam een rotonde die in 1971 weer omgebouwd werd tot de T-kruising Stadhouderskade en Leidseplein, met als verbinding de Leidsebrug ontworpen door Piet Kramer.

Het plantsoen wordt aangedaan door de tramlijnen 1, 2, 5 en 12. Ook twee reguliere streekbuslijnen van Connexxion komen hier langs en een groot aantal nachtlijnen.

Het Leidsebosje is vanaf de definitieve aanleg eind 19e eeuw een belangrijk kruispunt voor openbaar vervoer vanuit het centrum richting het westen, zuiden en oosten. De eerste paardentramlijn passeerde het Leidseboschje al in 1877 en bus A, de eerste reguliere Amsterdamse buslijn, had er zijn standplaats van 1922-1931.

• 
  Detail van de kaart van Gerrit de Broen uit 1737
• 
  Autobus 56 op lijn A op Leidschebosje in 1927
• 
  De Beatrixlinde wordt herplant (1946)
• 
  Buste van Arthur van Schendel (2005)
• 
  Buste van Herman Heijermans (2009)
• 
  Noordelijk deel van het Leidsebosje met sculptuur Horizontale compositie (2013)
• 
  Zuidelijk deel van het Leidsebosje (2011/2012)
• 
  Het zuidelijk deel van het Leidebosje gezien vanaf de Leidsebrug (2018)

• Film over de geschiedenis van het Leidsebosje, YouTube

Zie de categorie Leidsebosje, Amsterdam van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.