Station Brussel-Zuid

Station Brussel-Zuid
Opening 1869
Telegrafische code FBMZ
Lijn(en) 0 - 28 - 50A - 96 - 124
Reizigerstellingen[1]
    Weekdag
    Zaterdag
    Zondag
(2022)
50.746
29.056
27.814
IATA-code ZYR
Beheerder NMBS
Architectuur
Architect(en)  Adrien Blomme
Yvan Blomme
Fernand Petit
Type Doorgangsstation
Constructie Talud
Aantal sporen 22
Aantal perrons 11
Perronhoogte 76 cm
Autonoom toegankelijk Gedeeltelijk autonoom toegankelijk station
S-Net
Lijn Richting Volgend station
S 1 Antwerpen-Centraal Brussel-Kapellekerk
S 1 Nijvel Vorst-Oost
S 2 Leuven Brussel-Centraal
S 2 's-Gravenbrakel Vorst-Zuid
S 3 Dendermonde Brussel-Centraal
S 3 Schaarbeek Brussel-Centraal
S 3 Zottegem Anderlecht
S 6 Schaarbeek Brussel-Centraal
S 6 Denderleeuw Halle
S 8 Louvain-la-Neuve Brussel-Centraal
S 8 Oudenaarde Eindpunt
S 10 Tegen de klok in Brussel-Centraal
S 10 Met de klok mee Brussel-West
Aansluitingen
Metrostation(s) Zuidstation
Tramlijn(en)
Buslijn(en)
De lijn
tec 123, 365a, W
Ligging
Plaats Sint-Gillis
Coördinaten 50° 50 NB, 4° 20 OL
Externe link  Stationsinformatie NMBS
Station Brussel-Zuid (Belgisch spoorwegstation)
Station Brussel-Zuid
Portaal  Portaalicoon   Openbaar vervoer
Zicht op spoor 6
De hoofdgang
Zicht op de perrons
Zicht op een gang

Station Brussel-Zuid (Frans: Gare de Bruxelles-Midi of informeel Gare du Midi) is een Belgisch spoorwegstation ten zuiden van het centrum van Brussel (op het grondgebied van de gemeente Sint-Gillis). Brussel-Zuid is een knooppunt van internationale en nationale treinen en telt 22 perronsporen. Het is met ca. 50.000 passagiers per dag (ma. t/m vr.) in 2022 het drukste treinstation van het land.[2] In het weekend wordt het station gemiddeld door 25.000 reizigers per dag gebruikt. Het treinstation is verbonden met een metrostation met de naam Zuidstation/Gare du Midi.

Geschiedenis

Bogaardenstation

In 1840 opende het eerste Zuidstation, toen Bogaardenstation genoemd, zijn deuren op de plaats waar het Bogaardenklooster stond. Voor de ingang werd het Rouppeplein aangelegd. Daar bevindt zich nog steeds het oude stationsbuffet. De naam "Hôtel à La Grande Cloche" verwijst naar de toenmalige stationsklok.

Het was een kopstation met zes sporen waar treinen toekwamen uit Bergen, Charleroi en La Louvière. Omdat het Bogaardenstation te klein werd voor 150.000 reizigers per dag, besloot men het naar buiten te verschuiven. De afbraak vond plaats in 1864 en op de oude sporen kwam de statige Zuiddreef, later hernoemd tot Stalingradlaan.

Zuidstation van Payen

In 1869 was het nieuwe station (nabij de huidige plaats) klaar, een monumentaal neoklassiek gebouw ontworpen door de architect Auguste Payen. Het was nog steeds een kopstation, waarvan de hoofdingang uitkwam op het Grondwetplein. De urbanistische inplanting gebeurde door Victor Besme.

De ingang kreeg de vorm van een triomfboog, rijkelijk gedecoreerd met sculpturen. Joseph Ducaju maakte allegorische standbeelden en Louis Samain de bas-reliëfs en het grote beeld op het dak. Dit in 1880 geplaatste werk toonde de godin van de overwinning in een wagen, als huldebetoon aan de spoorwegtechniek.

In het begin van de twintigste eeuw was de omgeving ten zuiden van het station nog weinig bebouwd en er waren twee renbanen zoals te zien is op deze kaart uit 1905. Later kwam in het gebied het goederenstation Klein-Eiland, allerlei stelplaatsen, spoorwerkplaatsen en spooraansluitingen naar diverse bedrijven.

Zuidstation van Blomme en Petit

Vanwege de aanleg van de Noord-Zuidverbinding in 1949 sloot het oude station definitief: het werd vervangen door een functioneel gebouw van gele baksteen met een klokkentoren, 300 m verderop. Dit modernistisch doorvoerstation werd ontworpen door de architecten Adrien Blomme, Yvan Blomme en Fernand Petit. De sporen werden op de hoogte van het dak geplaatst en een brug leidde ze naar Brussel-Kapellekerk, waar ze ondergronds gingen. Hun aantal was op achttien gebracht. In het begin van de jaren negentig begon de modernisering. In Brussel-Zuid, het belangrijkste station van heel het land, werd een nieuwe ruimte voor de Eurostar- en Thalysterminals ingericht en de toren werd gedemonteerd (anno 1994).

De renovatie werd stilgelegd na de afwerking van de HST-terminal. Vanaf 2012 wilde men alle overige perrons renoveren en ze voorzien van een V-vormige overkapping die ontworpen werd door architect Jean Nouvel. Echter is dit plan tot op heden nooit uitgevoerd. In afwachting zijn de houten perronoverkappingen in het grijs herschilderd (vroeger lichtblauw) en waterdicht gemaakt teneinde afbladering van de verf te voorkomen. In het verleden waren er op de perrons telefooncellen ter beschikking van de reizigers. Anno 2013 werden ze verwijderd. Een exemplaar werd bewaard.

Franse benaming

In het Frans wordt het Brusselse Zuidstation 'Bruxelles-Midi' genoemd, wat door Nederlandstaligen wel eens wordt verward met het centraal station. 'Midi' is Frans voor middag, 12 uur, en vervolgens voor de plaats waar de zon op dat tijdstip staat, dus het zuiden, al is in het Belgisch Frans 'Sud' couranter. De benaming 'Bruxelles-Midi' is ouder dan de term 'Brussel-Zuid', een vertaling die er pas in 1898 kwam bij de gelijkstelling van het Nederlands en het Frans. In de 19de-eeuwse Franse taal was 'Le Midi' nog de gebruikelijke benaming voor het zuiden. Het Nederlands-Frans woordenboek van Van de Velde en Sleeckx uit 1861 geeft als eerste vertaling voor zuiden 'midi' en pas als tweede variant 'sud'. Treinstations kregen in deze tijd doorgaans de naam mee van de richting waarin de vertrekkende treinen reden. Vanuit het Brusselse Zuidstation vertrokken vooral treinen naar het zuiden van het land en zelfs al nachttreinen naar Frankrijk. Andere stations als Haren-Zuid en Charleroi-Centraal kregen dan weer wel de vertaling 'Haren-Sud' en 'Charleroi-Sud' mee. Toen bij de gelijkheidswet van 1898 een Nederlandse vertaling gezocht moest worden heeft men dan ook voor de naam 'Brussel-Zuid' geopteerd. De benaming Bruxelles-Midi bleef echter voortbestaan. Brussel-Zuid is ook niet het enige station met een dergelijke vertaling: Vorst-Zuid wordt in het Frans ook Forest-Midi genoemd.

Spoorlijnen

Treindienst

Sinds 25 mei 2023

Internationaal

Zie station Brussel-Zuid (internationaal) voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Naar internationale luchthavens

Er zijn rechtstreekse treinen van Brussel-Zuid tot in vier internationale luchthavens: Brussel (Zaventem), Amsterdam (Schiphol), Parijs (Charles De Gaulle) en Frankfurt. In de boekingssystemen van de luchtvaart kan het treinstation gevonden worden met IATA-luchthavencode ZYR.

Sommige vliegmaatschappijen bieden ook één gebundeld ticket aan voor de langeafstandsvlucht en de hogesnelheidstrein vanaf Brussel-Zuid, via luchthavens Amsterdam of Parijs. KLM en Air France hebben daarvoor een Air&Rail Terminal in station Brussel-Zuid. De bagage op de trein wordt hier niet door de vliegmaatschappij afgehandeld[3] (zoals wel gebeurt in de Duitse samenwerking tussen DB en Lufthansa).

Internationaal

Serie Treinsoort Route Bijzonderheden
ICE 79 InterCityExpress (DB Fernverkehr) Brussel-Zuid Brussel-Noord Luik-Guillemins Aachen Hbf Köln Hbf Frankfurt (Main) Flughafen Fernbahnhof Frankfurt (Main) Hbf Rijdt elke twee uur.
450 European Sleeper (European Sleeper) Brussel-Zuid Antwerpen-Centraal Roosendaal Rotterdam Centraal Den Haag HS Schiphol Airport Amsterdam Centraal Amersfoort Centraal Deventer Bad Bentheim Berlin Hbf Dresden Hbf Praha hl.n. Stopt 2-3x per week. Stopt richting Brussel niet op Schiphol Airport en Den Haag HS.
Eurostar 9100 Eurostar (Eurostar) Amsterdam Centraal Rotterdam Centraal Brussel-Zuid Lille-Europe London St Pancras International
9200 IC 35 EuroCity, Beneluxtrein (NMBS) Rotterdam Centraal Breda Noorderkempen Antwerpen-Centraal Mechelen Brussels Airport-Zaventem Brussel-Noord Brussel-Centraal Brussel-Zuid Via HSL Schiphol - Antwerpen.
Eurostar 9300 Eurostar (Eurostar) Amsterdam Centraal Schiphol Airport Rotterdam Centraal Antwerpen-Centraal Brussel-Zuid Paris-Nord Via HSL. Diverse ritten alleen tussen Amsterdam en Brussel.
Eurostar 9400 Eurostar (Eurostar) Paris Nord Brussel-Zuid Luik-Guillemins Aachen Hbf Köln Hbf Düsseldorf Hbf Duisburg Hbf Essen Hbf Bochum Hbf Dortmund Hbf Vijf treinen per dag. Enkele treinen verder naar Dortmund.
9500 Eurocity Direct, Beneluxtrein (NS International) Lelystad Centrum Almere Buiten Almere Centrum Amsterdam Zuid Schiphol Airport Rotterdam Centraal Antwerpen-Centraal Brussel-Zuid Via HSL. Tussen Schiphol en Rotterdam is bij een reis binnen Nederland een toeslag verschuldigd. Rijdt na 20:00 uur, zaterdagochtend vroeg en op zondag enkel tussen Amsterdam Zuid en Brussel-Zuid v.v.
Eurostar 9900 Eurostar (Eurostar) Amsterdam Centraal Schiphol Airport Rotterdam Centraal Antwerpen-Centraal Brussel-Zuid [ Aéroport Charles-de-Gaulle 2 TGV Marne-la-Vallée - Chessy ] / [ Chambéry-Challes-les-Eaux Albertville Moûtiers - Salins - Brides-les-Bains Aime-La Plagne Landry Bourg-Saint-Maurice ] / [ Valence-Rhône-Alpes-Sud TGV Avignon TGV Aix-en-Provence TGV Marseille Saint-Charles ] Via HSL. Marne-la-Vallée - Chessy 2 keer per dag. Bourg-Saint-Maurice 1 keer per week in de winter. Marseille Saint-Charles 1 keer per week in de zomer.
NJ 425 Nightjet (ÖBB) Brussel-Zuid Brussel-Noord Luik-Guillemins Aachen Hbf Köln-Ehrenfeld Bonn Hbf Koblenz Hbf Mainz Hbf Frankfurt (Main) Süd Erfurt Hbf Halle (Saale) Hbf Berlin Südkreuz Berlin Hbf Drie keer per week. Trein splitste en combineerde in Mannheim Hbf. Rijdt Brussel – Mannheim samen NJ 40425. Rijdt Mannheim – Berlijn samen met NJ 40469.
NJ 40425 Nightjet (ÖBB) Brussel-Zuid Brussel-Noord Luik-Guillemins Aachen Hbf Köln-Ehrenfeld Bonn Hbf Koblenz Hbf Mainz Hbf München Ost Rosenheim Salzburg Hbf Linz Hbf Sankt Pölten Hbf Wien Meidling Wien Hbf Drie keer per week. Trein splitste en combineerde in Mannheim Hbf. Rijdt Brussel – Mannheim samen met NJ 425. Rijdt Mannheim – Wenen samen met NJ 469.

TGV

Serie Treinsoort Route Bijzonderheden
TGV 9800 TGV (SNCF) [ Luxemburg Thionville Metz-Ville Strasbourg-Ville Mulhouse-Ville Belfort-Montbéliard TGV Besançon Franche-Comté TGV Dijon-Ville Mâcon-Ville ] / [ Brussel-Zuid Lille-Europe Arras TGV Haute-Picardie Aéroport Charles-de-Gaulle 2 TGV [ Champagne-Ardenne TGV Meuse TGV Lorraine TGV Strasbourg-Ville ] / [ Marne-la-Vallée - Chessy [ Massy TGV Le Mans [ Laval Rennes ] / [ Angers-Saint-Laud Nantes ] ] / [ Creusot TGV ] Lyon-Part-Dieu [ Avignon TGV Marseille Saint-Charles ] / [ Montpellier-Saint-Roch Perpignan ] ] Dagelijkse verbinding met Montpellier en Marseille. Perpignan - Brussel tweemaal per week.

Doordat deze treinserie op verschillende tijdstippen verschillende routes rijdt, kan men doorheen de dag 8 keer rechtstreeks naar Rijsel en Luchthaven Parijs Charles De Gaulle, 6 keer naar Lyon en 3 keer naar Marseille.

Vanaf donderdag 19 december 2024 rijdt de Ouigo naar Gare du Nord met haltes in Bergen, Aulnoye-Aymeries en Creil.

Nationaal

Serie Treinsoort Route Bijzonderheden
IC 01 Intercity (NMBS) Eupen Luik-Guillemins Brussel-Zuid Gent-Sint-Pieters Brugge Oostende
IC 03 Intercity (NMBS) Genk Leuven Brussel-Zuid Gent-Sint-Pieters Brugge Blankenberge
IC 05 Intercity (NMBS) Charleroi-Centraal Brussel-Zuid Antwerpen-Centraal Antwerpen-Luchtbal Rijdt alleen op werkdagen.
IC 06 Intercity (NMBS) Brussels Airport-Zaventem Brussel-Zuid Doornik
IC 06A Intercity (NMBS) Brussels Airport-Zaventem Brussel-Zuid Bergen
IC 07 Intercity (NMBS) Charleroi-Centraal Brussel-Zuid Antwerpen-Centraal Essen Rijdt alleen op werkdagen.
IC 11 Intercity (NMBS) Binche La Louvière-Centrum Brussel-Zuid Schaarbeek [ – Mechelen Turnhout ] Rijdt in het weekend tussen Binche en Schaarbeek.
IC 12 Intercity (NMBS) [ Oostende Brugge ] Kortrijk Gent-Sint-Pieters Brussel-Zuid Luik-Guillemins Welkenraedt Rijdt alleen op werkdagen. Eerste en laatste ritten van/naar Oostende.
IC 13 Intercity (NMBS) Kortrijk Denderleeuw Brussel-Zuid Schaarbeek Rijdt alleen op werkdagen, rijdt soms van/naar Brussel-Zuid.
IC 14 Intercity (NMBS) Quiévrain Bergen Brussel-Zuid Leuven Luik-Guillemins Rijdt alleen op werkdagen.
IC 16 Intercity (NMBS/CFL) Brussel-Zuid Namen Luxemburg
IC 17 Intercity (NMBS) Brussels Airport-Zaventem Brussel-Luxemburg Namen Dinant Rijdt in het weekend tussen Brussel-Zuid en Dinant.
IC 18 Intercity (NMBS) [ Doornik Aat ] Brussel-Zuid Namen Luik-Guillemins Luik-Sint-Lambertus Rijdt alleen op werkdagen. Rijdt in de spits verder naar Doornik.
IC 20 Intercity (NMBS) Gent-Sint-Pieters Aalst Brussel-Zuid Brussels Airport-Zaventem
IC 22 Intercity (NMBS) Brussel-Zuid Mechelen Antwerpen-Centraal
IC 23 Intercity (NMBS) Brussels Airport-Zaventem Brussel-Zuid Kortrijk Brugge Oostende Stopt in het weekend bijkomend in Munkzwalm.
IC 23A Intercity (NMBS) Brussels Airport-Zaventem Brussel-Zuid Gent-Sint-Pieters Brugge Knokke
IC 26 Intercity (NMBS) Kortrijk Doornik Brussel-Zuid Dendermonde Rijdt in het weekend Brussel-Zuid - Dendermonde
IC 29 Intercity (NMBS) [ De Panne ] Gent-Sint-Pieters Aalst Brussel-Zuid Brussels Airport-Zaventem Leuven Landen Rijdt in het weekend De Panne - Brussel-Noord.
IC 31 Intercity (NMBS) [ Charleroi-Centraal ] Brussel-Zuid Mechelen Antwerpen-Centraal In het weekend vanaf Charleroi-Centraal.
S 1 S-trein Brussel (NMBS) [ Charleroi-Centraal ] Nijvel Brussel-Zuid Mechelen Antwerpen-Centraal Op zondag een deel Brussel-Noord - Nijvel en een deel Brussel-Zuid - Antwerpen-Centraal.
Tijdens de week eerste en laatste ritten van/naar Charleroi-Centraal.
S 2 S-trein Brussel (NMBS) 's-Gravenbrakel Brussel-Zuid Leuven Rijdt 1×/u. op zondag.
S 3 S-trein Brussel (NMBS) [ Denderleeuw ] Geraardsbergen Brussel-Zuid Brussel-Noord [ Dendermonde ] / [ Schaarbeek ] Rijdt 2x keer per uur tussen Geraardsbergen en Denderleeuw niet in het weekend. Tijdens de spits extra ritten Geraardsbergen-Schaarbeek. Rijdt tijdens het weekend 1x keer per uur tussen Denderleeuw-Brussel-Noord.
S 6 S-trein Brussel (NMBS) Zottegem Denderleeuw Geraardsbergen Rijdt alleen op werkdagen. Tijdens de spits een rit vanaf Oudenaarde.
S 8 S-trein Brussel (NMBS) Zottegem Brussel-Zuid Brussel-Schuman Ottignies Louvain-la-Neuve Rit naar Zottegem rijdt niet in het weekend. Een rit rijdt dagelijks tussen Brussel-Zuid - Ottignies. Een rit rijdt dagelijks tussen Ottignies - Louvain-la-Neuve.
S 10 S-trein Brussel (NMBS) Dendermonde Brussel-West Brussel-Zuid Aalst Tijdens de spits extra ritten Aalst-Brussel-Zuid
P 7000/8000 Piekuurtrein (NMBS) [ Oostende Brugge ] / [ De Panne ] / [ Poperinge Ieper Kortrijk ] Gent-Sint-Pieters Brussel-Zuid Schaarbeek Twee treinen per dag per richting. Een trein op zondagavond vanaf De Panne.
P 7010/8010 Piekuurtrein (NMBS) Gent-Sint-Pieters Aalst Brussel-Zuid Schaarbeek Rijdt alleen op werkdagen.
P 7013/8013 Piekuurtrein (NMBS) Sint-Niklaas Gent-Dampoort Brussel-Zuid Schaarbeek Rijdt alleen op werkdagen.
P 7205/8205 Piekuurtrein (NMBS) Mol Mechelen Brussel-Zuid Rijdt alleen op werkdagen.
P 7300/8300 Piekuurtrein (NMBS) Genk Hasselt Leuven Brussel-Zuid Rijdt alleen op werkdagen.
P 7305/8305 Piekuurtrein (NMBS) Tongeren Hasselt Brussel-Zuid Rijdt alleen op werkdagen.
P 7400/8400 Piekuurtrein (NMBS) Luik-Guillemins Leuven Brussel-Zuid Rijdt alleen op werkdagen.
P 7440/8440 Piekuurtrein (NMBS) Wezet Luik-Guillemins Brussel-Zuid 's-Gravenbrakel Rijdt alleen op werkdagen, 1 rit verder naar 's-Gravenbrakel.
P 7510/8510 Piekuurtrein (NMBS) Moeskroen Doornik Brussel-Zuid Schaarbeek Rijdt alleen op werkdagen. Twee treinen verder als IC-18 naar Luik-Paleis.
P 7600/8600 Piekuurtrein (NMBS) Rochefort-Jemelle Namen Brussel-Zuid Rijdt alleen op werkdagen. Een trein Brussel - Rochefort-Jemelle.
P 7720/8720 Piekuurtrein (NMBS) Jemeppe-sur-Sambre Charleroi-Centraal Brussel-Zuid Schaarbeek Rijdt alleen op werkdagen.
P 7740/8740 Piekuurtrein (NMBS) Binche La Louvière-Centrum Brussel-Zuid Schaarbeek Rijdt alleen op werkdagen.
P 7800/8800 Piekuurtrein (NMBS) Quiévrain Bergen Brussel-Zuid Schaarbeek Rijdt alleen op werkdagen.
P 7950/8950 Piekuurtrein (NMBS) Kortrijk Brussel-Zuid Schaarbeek Rijdt alleen op werkdagen.
ICT 6800 Toeristentrein (NMBS) Tongeren Hasselt Brussel-Zuid Gent-Sint-Pieters Brugge Oostende Rijdt in juli en augustus.
ICT 6900 Toeristentrein (NMBS) Brussel-Noord Brussel-Zuid Gent-Sint-Pieters De Panne Rijdt in juli en augustus.
ICT 6960 Toeristentrein (NMBS) Waver Bierges-Walibi Ottignies Brussel-Zuid Rijdt tijdens de openingstijden van Walibi. Op werkdagen tot Ottignies.

Reizigerstellingen

De grafiek en tabel geven het gemiddeld aantal instappende reizigers weer op een week-, zater- en zondag.[4][5]

Tabel: aantal instappende reizigers station Brussel-Zuid
WeekdagZaterdagZondag
199841 57611 77811 493
199936 97311 09510 830
200039 18811 2469 476
200153 24320 10919 016
200241 36513 32913 055
200340 45413 62513 438
200443 31814 53713 118
200544 15515 67315 764
200647 58215 42815 348
200749 19415 65815 592
2008---
200945 10418 10314 819
2010---
2011---
201254 85517 75519 422
201358 73220 42220 284
201461 94124 12223 485
201562 54519 34721 453
201660 36123 79724 358
201758 46126 07824 079
201858 03521 96123 837
201959 67023 73324 534
202031 00617 16515 038
2021---
202250 74629 05627 814
202358 34433 46932 344
202458 38031 87129 804

Spoorindeling

spoorlengtegebruik
1 - 2 400 m uitsluitend voor Eurostar
3 - 6 400 m hoofdzakelijk voor Eurostar, TGV en ICE, beperkt binnenlands treinverkeer
7 - 21 (voornamelijk) binnenlands treinverkeer
22 doodlopend, bereikbaar vanuit het zuiden (kant Charleroi)

Metro, premetro, tram en bus

Zie Zuidstation (metrostation) voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Onder de noordzijde van het spoorwegstation bevindt zich het metrostation Zuidstation (Frans: Gare du Midi). Dit station kwam in gebruik op 2 oktober 1988 en wordt aangedaan door de metrolijnen 2 en 6. Sinds 3 december 1993 wordt het zuidstation ook aangedaan door de noord-zuidas van de Brusselse premetro; voordien was er enkel een bovengrondse halte bij de tunnelinrit, die nog steeds door een aantal lijnen wordt gebruikt. De sporen in beide reisrichtingen liggen boven elkaar. De metrosporen zijn aan beide zijden van perrons voorzien, wat garant staat voor een goede doorstroming.

In het metrostation stoppen ook de trams (premetro) die de zuidelijke verlenging (Zuidstation-Albert) van de Noord-Zuidverbinding aandoen, de huidige lijnen 3 en 4. Op beide niveaus stoppen deze trams aan de overzijde van een metroperron, wat een snelle overstap mogelijk maakt.

De overige trams (51, 81, 82) stoppen bovengronds, in de zogenaamde 'overdekte straat'. Tussen het (pre)metrostation en de bovengrondse tramhalte is, tot ergernis van veel reizigers, geen rechtstreekse verbinding aanwezig. In maart 2011 begon de bouw van een nieuwe toegang tot de metroperrons van het Zuidstation aan de zijde van de Fonsnylaan.[6]

In de 'overdekte straat' is verder ook de eindhalte te vinden van de MIVB-buslijnen. De bussen van De Lijn stoppen iets verderop, bij het Baraplein. De TEC-bussen stoppen aan de andere kant van het station, bij de uitgang van de 'overdekte straat'.

Zie ook

Fotogalerij

Zie de categorie Brussels Midi station van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.