Valkenburgerstraat

De straat is vernoemd naar het eiland Valkenburg of Marken/Marcken dat omstreeks 1600 binnen de grenzen van Amsterdam kwam te liggen. Het eiland staat al vermeld op de kaart van Pieter Bast uit 1599 al was er toen nauwelijks bebouwing aanwezig. Op de kaart van Gerrit de Broen van midden 18e eeuw wordt melding gemaakt van een Markenstraat, die midden over het eiland voert. Midden 19e eeuw doet de naam Valkenburgerstraat ineens opgang, maar er wordt nog vermeld dat het op Marken ligt.

De herkomst van de naam Valkenburg is niet bekend. Mogelijk was het een gevelsteen van een voormalig huis of een scheepswerf.

De straat lag middenin de Jodenbuurt. Aan de straat stond eeuwenlang de synagoge der Broederschap Sjangerij Tsion.

De straat kende veel krotten in onhygiënische donkere gangetjes en steegjes. Zo was ter hoogte van huisnummer 195 de Roode Leeuwengang, waar ruim 300 Joden verdeeld over 39 eenkamerwoningen in mensonterende omstandigheden woonden. Er was geen stromend water en riolering; bewoners moesten een emmer legen in de boldootwagen^[1].

Al eind 19e eeuw is er sprake van huisjesmelkers, die arme bewoners relatief veel huur laten betalen voor krotten. Bewoners zijn vanwege de armoe in dichtheid van bevolking gevoelig voor epidemieën. Om ziekten in toom te houden opende Amsterdam in 1891 in de Markengrachtschool een schoolkinderenbadhuis. In 1893 wordt de straat getroffen door een uitslaande brand bij de broodfabriek De Haan, waarbij meerdere huizen verloren gingen.

In 1926 kwamen grootscheepse saneringsplannen; de straat werd een schandevlek van de stad genoemd. De gemeente wilde 532 woningen onbewoonbaar verklaren.^[2] Er vond in de jaren daarna sloop plaats, waarbij lege plekken ontstonden tussen nog bewoonde krotten. In 1929 werd de synagoge gesloten en gesloopt.

In de Tweede Wereldoorlog werden veel Joodse bewoners afgevoerd en vermoord in vernietigingskampen.

Aan Valkenburgerstraat 149 was Verenigingsgebouw de Leeuw gevestigd. Na de Duitse capitulatie aan het einde van de oorlog werden hier troepen van de Binnenlandse Strijdkrachten ondergebracht om de orde in de stad handhaven totdat de geallieerden de stad konden bereiken. De Leeuw werd op 5 mei 1945 overvallen door een eenheid van de Grüne Polizei. Hierbij onstond een vuurgevecht waarbij aan beide kanten doden en gewonden vielen. Het Gedenkteken De Leeuw herinnert hier nog aan.

Vanaf 1952 ontwikkelde de gemeente plannen waarbij de straat werd opgeofferd voor een aan- en afvoerweg voor de IJtunnel. Er werd een doorgaande route gecreëerd met de route Wibautstraat, Weesperstraat, Mr. Visserplein, Valkenburgerstraat, Foeliestraat en IJtunnel. Tijdens de bouw van de tunnel moest de gemeente opnieuw een onteigeningsprocedure in gang zetten; er stonden nog te veel panden in de weg om het verkeer vlot te kunnen laten doorstromen.^[3]

De Valkenburgerstraat van de toekomst moest ongeveer 18 meter breed worden. Midden jaren 1980 werd er even over gedacht de straat verdiept aan te leggen tussen de tunnels aan begin en eind; het voorstel haalde het niet, al werd er tot in de jaren 1990 over gesproken.

Er bleef jarenlang een open wond in de binnenstad met als enige gebouw het politie- en brandweerbureau. Eind 1991 werd besloten dat de zogenaamde Varastrook (Valkenburgerstraat en Rapenburgerstraat), ontstaan door demping van de Markengracht in 1968, bebouwd zou worden volgens ontwerpen van Atelier PRO. Toch zou het tot ongeveer 2000 duren voordat de straat gereed was.^[4] Van 1977 tot 1988 diende de Varastrook als alternatieve locatie voor de rommelmarkt van het Waterlooplein toen daar de Stopera gebouwd werd.