Nieuwegrachtje
| Nieuwegrachtje | ||
|---|---|---|
 | ||
Nieuwegrachtje (2021) | ||
| Geografische informatie | ||
| Locatie | Amsterdam | |
| Stadsdeel | Centrum | |
| Wijk | Valkenburg | |
| Begin | Valkenburgerstraat | |
| Eind | Uilenburgergracht | |
| Postcode | 1011 VP | |
Het Nieuwegrachtje is een kort straatje en gedempte gracht in de Amsterdamse Nieuwmarktbuurt, op het voormalige eiland Valkenburg (Marken) in het oostelijke deel van de Amsterdamse binnenstad.
Het Nieuwegrachtje is een zijstraat van de Valkenburgerstraat, die na het Nieuwegrachtje verder loopt in oostelijke richting als de Foliestraat. Het straatje loopt in noordwestelijke richting van de Valkenburgerstraat/Foliestraat naar de Uilenburgergracht. Het Nieuwegrachtje heeft naoorlogse bebouwing en een kinderspeelplaats, het Coentje Gansplantsoen.
Geschiedenis
Het Nieuwegrachtje lag op het eiland Valkenburg, een van de drie aangeplempte eilanden (naast Uilenburg en Rapenburg) die in 1593 binnen de stad kwamen te liggen. Het vormde een smalle gracht tussen de bebouwing aan de Valkenburgerstraat en de achterzijde van de huizen aan het Rapenburg. Oorspronkelijk bestond het Nieuwegrachtje uit een rij huizen aan zuidzijde en aan de noordzijde een smalle gracht. Aan de overzijde van de gracht stonden de achterkanten van de panden aan het Rapenburg. Aan oostzijde liep het water door in het Boltensgrachtje en de Rapenburgwal.[1][2]
Krottenwijk
Het grachtje maakte deel uit van een dichtbebouwd en arm buurtje. Foto’s in kranten en gemeentelijke archieven uit de jaren 1920 en 1930 tonen het buurtje als voorbeeld van krottenwijk en als symbool voor de ingrijpende sanering van het eiland Valkenburg.[2] Vooral het Boltensgrachtje stond bekend om zijn verkrotte huizen, die in de eerste decennia van de 20e eeuw onbewoonbaar werden verklaard en uiteindelijk gesloopt. Het grachtje verdween rond 1927–1930 geheel; op deze plek kwam later een brandweerkazerne.[1][2]
Na de Tweede Wereldoorlog werd het Nieuwegrachtje gedempt tijdens de verbreding van de Valkenburgerstraat voor de aanleg van de IJ-tunnel. Hierdoor ontstond een strook bouwgrond tussen het Rapenburg en de voormalige gracht. Op deze strook verrees nieuwbouw die duidelijk afwijkt van de oudere huizen in de omgeving.[1]
Joodse bewoners
Het Nieuwegrachtje lag in het hart van de Amsterdamse Jodenbuurt. Zowel aan de straat zelf als aan de aangrenzende Rapenburgzijde woonden talrijke Joodse gezinnen en kleine middenstanders.[1][2] De geschiedenis van individuele adressen illustreert het sociale en religieuze leven in de buurt, maar ook de Jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Aan het Nieuwegrachtje 2 woonde rond 1909 diamantbewerker M. Kops, een voorbeeld van de vele diamantwerkers die in de Jodenbuurt gevestigd waren.[1]
Op Nieuwegrachtje 8‑2 woonden Abraham de Hond en Judith de Hond‑Walvisch; Judith overleefde de oorlog niet, maar stierf tijdens haar onderduik in de Amsterdamse binnenstad aan de gevolgen van een hoofdwond en daaropvolgende bloedvergiftiging.[1]
Nieuwegrachtje 9‑2 was het adres van de familie Lewin, die vanuit Duitsland naar Amsterdam was gevlucht; zoon John Egon Lewin beschreef later uitvoerig de woning en de Joodse omgeving, waaronder de familie Buis, die in de oorlog werd gedeporteerd en niet terugkeerde.[1]
Veel van de Joodse bewoners van de aangrenzende Rapenburg-panden werden tijdens de bezetting eveneens gedeporteerd, terwijl sommige panden Joodse instellingen of bedrijven huisvestten, zoals het Portugees Israëlitisch Ziekenhuis op Rapenburg 105 en diverse Joodse winkels en werkplaatsen.[2]
Herdenking
Als herinnering aan de Joodse geschiedenis van de buurt werd in 2021 de kinderspeelplaats tussen Nieuwegrachtje en Rapenburg vernoemd tot Coentje Gansplantsoen. Coentje was een jongetje van 1 jaar oud die samen met zijn ouders, broers en zus aan Rapenburg 58 woonde. Het gezin kwam tijdens de Holocaust om in het vernietigingskamp Sobibór.[3]
In kunst
Willem Witsen schilderde het Nieuwegrachtje in de periode 1911-1914.[4] Izaak Leendert Bedding maakte rond 1928 een ets van de huizenrij aan het Nieuwegrachtje.[1]
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Nieuwegrachtje. Joods Amsterdam. Geraadpleegd op 2 januari 2026.
- 1 2 3 4 5 Rapenburgwal / Boltensgrachtje. Joods Amsterdam. Geraadpleegd op 2 januari 2026.
- ↑ Coentje Gansplantsoen. Joods Amsterdam. Geraadpleegd op 2 januari 2026.
- ↑ Freek Heijbroek, Mooi, mooi, anders niets. Ons Amsterdam (10 juli 2003).
· 
· 
· · 