Trachiet

Trachiet (van het Griekse trakhus, dat "ruw" betekent) is een alkalien stollingsgesteente met een meestal porfiritische textuur. Het bevat veel alkali's, wat zich uit in een hoog gehalte aan kaliveldspaat. De fenocrysten kunnen ook plagioklaasvelspaat of mafische mineralen (biotiet, amfibool, pyroxeen) zijn.

Het doorgaans grijskleurige trachiet bevat naast kaliveldspaat ook pyroxenen en amfibolen en kleine hoeveelheden kwarts en nefelien kunnen in het stollingsgesteente voorkomen. Het gehalte silica is relatief hoog, hoewel trachiet weinig kwarts bevat. De meeste silica zit in veldspaten.

De IUGS-classificatie deelt stollingsgesteente ten eerste in op modale mineralenfracties. In een QAPF-diagram heeft trachiet tussen 0-5% kwarts en van de veldspaten bestaat 10-35% uit plagioklaas (natrium-calciumveldspaat).^[1] Trachiet is vooral rijk in kaliveldspaat. Als sprake is van meer dan 5% kwarts spreekt men van "kwarts-trachiet"; bij meer dan 90% kaliveldspaat van "kaliveldspaat-trachiet"; en als gesteente in plaats van kwarts 0-10% veldspaatvervangers (foïden) bevat spreekt men van "foïdehoudend trachiet". Daarnaast wordt gesteente met zowel meer kaliveldspaat als meer kwarts "kwarts en kaliveldspaat-trachiet" genoemd; en gesteente is "foïdehoudend kaliveldspaat-trachiet" als het zowel 0-10% veldspaatvervanger bevat als meer dan 5% kaliveldspaat. Pas bij meer dan 20% kwarts wordt gesteente ryoliet genoemd. Bij meer dan 10% veldspaatvervangers is het tefritisch fonoliet. Als meer dan 35% van de veldspaten uit plagioklaas bestaan heet het gesteente latiet.

De meeste trachiet is porfiritisch met een fijnkorrelige grondmassa of afanitisch: de mineralen zijn te fijnkorrelig om hun volume-aandeel zelfs met een microscoop te kunnen bepalen. Het gesteente kan naast fijnkorrelige grondmassa bovendien glas bevatten. In die gevallen raadt de IUGS classificatie door middel van de chemische samenstelling aan. Daarbij is het gehalte silica en oxiden van alkalimetalen leidend. Een totaal alkali-silica-diagram laat de massapercentages zien. Trachiet heeft een silicagehalte tussen de 57,6-69% en een alkaligehalte (waarvoor de som van natrium- en kaliumoxide wordt genomen) van ten minste 7%.^[1] Het is daarmee intermediair tot felsisch en valt in de alkaliene serie. Aanvullend verschilt trachiet van trachydaciet in het percentage normatieve kwarts. Alleen gesteente met minder dan 20% kwarts is trachiet.^[1] Als er meer normatieve kwarts is, is sprake van trachydaciet.

Trachiet is een overgangsgesteente tussen fonoliet (rijker aan nefelien) en ryoliet (rijker aan kwarts). De faneritische variant van trachiet is syeniet. Een gesteente armer in alkali's maar gelijk in silica zou daciet of andesiet zijn.

Trachiet komt vaak samen met ander alkalien gesteente voor, zoals latiet, hawaiiet en benmoreiet. Alkalien stollingsgesteente is kenmerkend voor magma dat door een dikke continentale lithosfeer omhoog is gekomen. Trachiet komt bjivoorbeeld voor in de Grote Slenk, de Duitse Eifel, het Franse Centraal Massief, de Azoren, Tenerife en de Black Hills in South Dakota, Verenigde Staten.

In Nederland en België zijn in het verleden diverse trachieten toegepast in gebouwen, als bouwsteen en voor beeldhouwwerk als waterspuwers en consoles; meer recent is het in restauraties toegepast ter vervanging van Bentheimer en Obernkirchener zandsteen. Toegepaste soorten zijn Drachenfelstrachiet, Weidenhahntrachiet, Selterstrachiet en Reimerath trachiet. Vanaf 1994 is ook het Tsjechische Teplatrachiet gebruikt, onder andere voor de Grote Kerk van Breda en de Sint-Willibrordusbasiliek van Hulst.