De ongelovige Thomas

De ongelovige Thomas
Kunstenaar	Caravaggio
Jaar	1601-02
Techniek	Olieverf op doek
Afmetingen	107 × 146 cm
Museum	Bildergalerie
Locatie	Potsdam
Inventarisnummer	GK I 5438
Portaal    Kunst & Cultuur

De ongelovige Thomas (Duits: Der ungläubige Thomas) is een schilderij van Caravaggio uit 1601-02. Het wordt tentoongesteld in de Bildergalerie in het park van het Slot Sanssouci in Potsdam.

In het Evangelie volgens Johannes staat beschreven dat de apostel Thomas afwezig was toen Jezus na te zijn overleden verscheen aan zijn volgelingen. Toen hij erover hoorde, zei hij: 'Alleen als ik de wonden van de spijkers in zijn handen zie en met mijn vingers kan voelen, en als ik mijn hand in zijn zij kan leggen, zal ik het geloven.'^[1] Een week later verscheen Jezus opnieuw, dit keer in aanwezigheid van Thomas. Jezus zei tegen Thomas dat hij hem moest aanraken en moest ophouden met twijfelen. Toen Thomas zijn geloof uitspraak, antwoordde Jezus: 'Omdat je me gezien hebt, geloof je. Gelukkig zijn zij die niet zien en toch geloven.'^[2]

De compositie van het schilderij is zodanig opgezet dat de kijker direct bij de gebeurtenis betrokken wordt. Caravaggio plaatst de vier figuren, op driekwart lengte afgebeeld, dicht bij elkaar tegen een neutrale, donkere achtergrond. Alle blikken zijn gericht op het centrale thema: de vinger van Thomas die de wond binnendringt.

Het werk wordt gekenmerkt door een radicaal realisme en een krachtig gebruik van clair-obscur. Thomas wordt afgebeeld als een eenvoudige man met een gescheurd gewaad en vuil onder zijn nagels, terwijl de afwezigheid van aureolen de nadruk legt op de lichamelijkheid van de herrezen Christus. Het licht, dat van links invalt als symbool voor de Openbaring, verlicht de verbazing op de gezichten van de apostelen en het levende vlees van Jezus. De schaduwen die over Thomas vallen symboliseren zijn aanvankelijke twijfel, maar door de aanraking wordt hij letterlijk naar het licht getrokken.

Op een gravure van Dürer uit de serie De Kleine Passie uit ca. 1509 maakt de apostel hetzelfde gebaar als op Caravaggio's werk. Omdat de Duitse kunstenaar veel details toevoegt, neemt het thema bij hem niet dezelfde centrale positie in als bij Caravaggio. De invloed van dit schilderij op de Europese kunstgeschiedenis is aanzienlijk geweest. Van alle werken van Caravaggio is De ongelovige Thomas het vaakst gekopieerd. Er zijn 22 kopieën uit de zeventiende eeuw bekend. Een van deze werken bevond zich lang in Triëst en wordt door kenners gezien als een werk van de meester zelf, wellicht ouder dan de versie in Potsdam. Het bevindt zich nu in een privéverzameling in Oostenrijk.

Markies Vincenzo Giustiniani, een rijke bankier die Caravaggio ondersteunde, had het schilderij in 1606 al in bezit.^[3] Toen de verzameling van de familie Giustiniani in 1815 op de markt kwam, kocht de Pruisische koning Frederik Willem III het belangrijkste deel de collectie, waaronder dit schilderij van Caravaggio^[4]. Omdat het onderwerp van het schilderij niet geschikt werd geacht voor een openbaar museum, hing het in vertrekken in het Berliner Stadtschloss, Slot Charlottenburg en het Neues Palais. Na de Tweede Wereldoorlog werd het schilderij in beslag genomen door de Sovjet-Unie. Op de tiende verjaardag van de oprichting van Oost-Duitsland werd het werk teruggegeven en kwam het in 1963 in de Bildergalerie terecht.

• 
  Detail
• 
  De ongelovige Thomas - Albrecht Dürer

• Sybille Ebert-Schifferer (2009). Caravage. Parijs: éditions Hazan.
• Lejla Halilovic (2010). Eine semiotische Analyse von drei Werken Caravaggios. Diplomica Verlag. p. 39–41
• Jürgen Harten, Jean-Hubert Martin en Sir Denis Mahon (2006). Caravaggio. p. 127
• Gérard-Julien Salvy (2008). Le Caravage. Parijs: Gallimard.
• Sebastian Schütze (2017). Caravaggio, The Complete Works. Keulen: Taschen. p. 205-06, 375-76

• (de) Google Arts & Culture. Geraadpleegd op 22 december 2025.
• (en) Web Gallery of Art. Geraadpleegd op 22 december 2025.

Zie de categorie Doubting Saint Thomas by Caravaggio van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.