Ben Viljoenstraat (Amsterdam)

Ben Viljoenstraat
	Woningen en winkelhuizen, Ben Viljoenstraat; 1929.
Geografische informatie
Locatie	Amsterdam-Oost
Stadsdeel	Oost
Begin	Tugelaweg
Eind	Afrikanerplein
Lengte	ca 75 meter
Postcode	1091
Algemene informatie
Aangelegd in	circa 1925
Genoemd naar	Ben Viljoen
Naam sinds	1923
Bestrating	klinker
Bebouwing	woonhuizen, wijkcentrum
Opvallende gebouwen	hoekpanden Tugelaweg

Ben Viljoenstraat 1-5 , links Tugelaweg 119-118. Architect Wieger Bruin; 1929.

Ben Viljoenstraat 1-25 (nieuwe nummering); 2018.

De Ben Viljoenstraat en de Ben Viljoenspoorbrug (waarvan de coördinaten) liggen in de Transvaalbuurt in Amsterdam-Oost.

De buurt ligt in de vroegere Overamstelpolder die tot 1896 deel uit maakte van de gemeente Nieuwer-Amstel. Na de annexatie door Amsterdam was het gebied bestemd voor woningbouw en begin jaren twintig verscheen hier de Afrikanerbuurt.

Straat

De straat kreeg haar naam bij een raadsbesluit van 26 juli 1923. Zij werd vernoemd naar Ben Viljoen, boerengeneraal tijdens de Tweede Boerenoorlog in Zuid-Afrika. De straat werd volgebouwd met woonblokken.

Aan de even zijde van de Ben Viljoenstraat kwamen twee woonblokken met daartussenin de toegang tot de zijstraat Danie Theronstraat. De Danie Theronstraat kreeg in 1974 / 1975 een overkluizing in de vorm van het Buurtcentrum Transvaal. Het werd neergezet als poortgebouw, een bouwstijl die in deze wijk niet veel voorkomt. Het is een van de eerste ontwerpen van architect Pi de Bruijn, die het samen met Ruud Snikkenburg ontwierp voor de Dienst Volkshuisvesting. Ze wonnen er de Merkelbachprijs mee.^[1]^[2]

Het noordelijkste woonblok sneuvelde aan het einde van de jaren tachtig bij grootscheepse sanering van de wijk. Het zuidelijk deel bleef staan en werd gerenoveerd.

Aan de oneven zijde stond één lang woonblok, met op de hoeken van de Tugelaweg en Joubertstraat een woonblokje dat daar dwars op stond. Die oneven zijde kwam van de tekentafel van de architect Wieger Bruin met als opvallend kenmerk de met hout betimmerde topgevels. In de wijk woonden tijdens het begin van de Tweede Wereldoorlog een groot aantal Joden. Deze werden tijdens die oorlog door Nazi-Duitsland gedeporteerd naar concentratie- en vernietigingskampen. De leegstaande woonhuizen werden vervolgens leeggehaald, en in de winter 1944/1945 werden alle brandbare materialen uit de woningen gesloopt.^[3] De bouwvallige resten werden na de oorlog afgebroken. Omstreeks 1950 kwam er nieuwbouw, waarbij men met een schuin oog naar de oorspronkelijk bebouwing heeft gekeken, maar de details liet men weg.

In de periode van de grote sanering hier bleven de woningen van Wieger Bruin staan, maar werden aan de buitenzijde voorzien van isolatie. De woningen kregen een ecru-achtige kleuring mee. De houten aftimmering van de topgevels bleef zichtbaar.

Ben Viljoenspoorbrug

Aan het begin van de Ben Viljoenstraat en voor de woningen aan de Tugelaweg kwam in de jaren dertig in verband met de Spoorwegwerken Oost een dijklichaam te liggen tussen Station Amsterdam Muiderpoort en Station Amsterdam Amstel. Men wilde ongelijkvloerse kruisingen tussen trein- en overig verkeer. In het dijklichaam kwamen bij brede straten viaducten te liggen, maar de Ben Viljoenstraat behoorde daar niet toe, het was maar een kleine rustige straat in vergelijking met de Beukenweg / Maritzstraat en de Wibautstraat.

Toen de Oostlijn van de Amsterdamse Metro in de jaren zeventig werd gebouwd wilde de gemeente Amsterdam dat bewoners van deze wijk toegang konden krijgen tot het station Wibautstraat zonder een te grote omweg. Daartoe werd een doorgang gemaakt. Dat deze doorgang later is geconstrueerd blijkt in de afwijkende constructie. Daar waar de meeste viaducten in de buurt van ijzer zijn, staande op ijzeren pijlers, is de Ben Viljoenbrug van beton (en genummerd 144s). In 1985 werd het viaduct 'opgeleukt' door een 100 meter lange graffiti van Hugo Kaagman, die zich deels had laten inspireren door Maurits Cornelis Escher.^[4] De graffiti verdween weer in 2013 toen de gemeente Amsterdam dit viaduct als onprettig en onveilig bestempelde. Er kwam een nieuw kunstwerk van Nio Architecten getiteld Wayang Tugela, waarin De Grote Vijf zijn afgebeeld in een lichtkunstwerk. Het geheel wordt verlicht door 12.000 LED-lampjes waarvoor een scherm hangt. Door spel met de LED-verlichting zijn bewegende diersilhouetten te zien. Aan de kant van de Wibautstraat verscheen in aansluiting op het viaduct het Wibautpark.