Vestingwerken van Blokzijl

In 1572 werd Blokzijl door de Geuzen veroverd, maar ze werden door een leger van stadhouder Caspar de Robles verdreven. Geuzenleider Diederik Sonoy wist in 1580 Blokzijl weer in te nemen. Het plaatsje fungeerde daardoor als een Hollands bruggenhoofd in een voornamelijk door de Spanjaarden gecontroleerd gebied. Daarnaast kon ook de toevoer van het belangrijke turf veilig worden gesteld. Sonoy liet daarom rondom de bebouwing een schans aanleggen waarin een Hollands garnizoen werd gelegerd. Gedurende de rest van de Tachtigjarige Oorlog bleef Blokzijl in Staatse handen.

Prins Maurits schonk vanaf 1589 diverse rechten aan Blokzijl, zoals het waagrecht, maar de Staten van Overijssel zagen dit als een schending van hun soevereiniteit en trokken de rechten in 1610 weer in. In 1603 was de vesting Blokzijl overigens door de Staten-Generaal overgedragen aan Overijssel, waarbij het gewest Holland het buskruit en de lonten bleef leveren.

In 1621 werd een nieuwe vesting gebouwd, waarbij geheel Blokzijl, de twee sluizen en de havenkom binnen de wallen werden gebracht. Blokzijl werd nu ook wel als een fortresse aangeduid.

In het Rampjaar 1672 werd ook Blokzijl aangevallen. Op 26 juni gaf de verdediging van Blokzijl zich zonder strijd over aan de Keulse en Münsterse troepen. De vesting was in de voorgaande jaren slecht onderhouden en vormde voor de aanvallers dus geen enkel probleem. Overste Van Twickelo legerde een garnizoen van 250 man in Blokzijl en begon met de versterking van de vesting.

Een eerste poging tot herovering mislukte, maar op 23 augustus wisten Friese troepen, gesteund door de inwoners van Blokzijl, de vesting in te nemen.

In de 18e eeuw raakte de omwalling in verval. De zeedijk aan de zuidzijde was in slechte staat en de stadswallen namen de waterkerende functie van deze dijk over.

In 1825 veroorzaakte een storm op de Zuiderzee voor diverse dijkdoorbraken. Blokzijl raakte overstroomd en 28 huizen werden weggespoeld. Zowel de Noorderwal als de Zuiderwal bezweken.

De Zuiderwal is na de Tweede Wereldoorlog afgegraven om voor woningbouw te worden gebruikt.

In 2008 vond herstel plaats aan een deel van de vestingwallen.

De eerste duidelijke verdedigingswerken dateren uit 1581. Toen liet Diederik Sonoy rondom de bebouwing van Blokzijl een stervormige schans aanleggen. Deze lag ongeveer tussen de huidige Breestraat en de Domineeswal en omvatte ook de inmiddels tot schutsluis omgebouwde Steenwijkerzijl. De Vollenhoofsezijl lag buiten de schans.

In 1621 werd de vesting op kosten van de Raad van State verbeterd en vergroot. Als basis gold een ontwerp van Anthonie Adriaanszoon Metius. Rondom Blokzijl - en dus inclusief de beide sluizen en de havenkom - verscheen een vesting met aarden wallen, in de vorm van een onregelmatige zeshoek, met op elke hoek een bastion. Op de plekken waar de vesting de Zuiderzeedijk kruiste, werden twee houten stadspoorten gebouwd: de Kuinderpoort (ook wel: Noorderpoort) en de Vollenhoofsepoort (ook wel: Zuiderpoort). Om de vesting heen lag een gracht. Ten zuiden van de vesting, aan de buitenzijde, was een extra zeedijk opgeworpen die aan beide uiteinden aansloot op de Zuiderzeedijk. Het doel van de extra dijk was om de vestingwallen te beschermen tegen de Zuiderzee.

De vesting Blokzijl werd voortaan ook wel aangeduid als fortresse.

De vorm van de schans uit 1581 is nog herkenbaar als het centrum van Blokzijl. In 1609 is in het midden van deze schans de hervormde kerk gebouwd.

Van de stadsgracht uit 1621 is het grootste deel bewaard gebleven. Ook de vestingwerken van dat jaar zijn nog duidelijk herkenbaar in het stratenpatroon. De twee bastions die in 2008 werden hersteld langs de westzijde van Blokzijl, liggen overigens niet geheel op de originele locaties.

In 2024 zijn plannen gepresenteerd om de vestingwerken verder te herstellen. Dit zou onder andere het toerisme bevorderen en Blokzijl een aantrekkelijker aanzicht geven.^[1]