Michael Berkhemer

Michael Berkhemer
Michael Berkhemer aan de pers met eigen prent. Studio Grafisch Collectief Thoets, Amsterdam 2006 (foto Jan Baas)
Persoonsgegevens
Volledige naam	Michael Berkhemer
Geboren	Wageningen, 22 maart 1948
Overleden	Amsterdam, 15 augustus 2022
Geboorteland	Nederland
Opleiding en beroep
Beroep	kunstenaar, schilder, graficus, maker van wandbeelden
Oriënterende gegevens
Jaren actief	1970-2022
Stijl	geometrisch-abstract (tot 1980 figuratief)
Werklocatie	Amsterdam (1970; 2004)[1]
RKD-profiel
Website
Portaal    Kunst & cultuur

Michael Berkhemer (Wageningen 1948 - Amsterdam 2022) was een Nederlandse schilder, graficus en maker van wandbeelden. Zijn non-figuratieve kunst vertegenwoordigt een eigen traditie, maar sluit aan bij het Amerikaanse abstract-expressionisme en het materiële minimalisme van Barnett Newman, Mark Rothko, Agnes Martin en Robert Ryman.

Berkhemer is de zoon van beeldhouwer en voordrachtskunstenaar Willem Berkhemer (1917-1998) en Yvonne de Swarte (1920-2006) – die elkaar leerden kennen in de onderduik –, en de broer van harpiste Mirte Berkhemer (1946-1979) en violist, componist en dirigent Joan Berkhemer (1951).

Jonge jaren

Berkhemer groeit op in Wageningen en Arnhem in een artistiek gezin. Al vroeg begint hij te schilderen in olieverf, daarin gestimuleerd door zijn ouders. Op zeventienjarige leeftijd wordt hij aangenomen op de Academie voor Beeldende Kunsten in Arnhem. Hij is er leerling van Johan de Haas en neemt er kennis van de geometrische en conceptuele avant-garde van docenten als Peter Struycken en Henk Peeters.

Tijdens zijn academietijd is Berkhemer vooral geïnteresseerd in figuratie. Hij krijgt dan al regelmatig portretopdrachten. Zijn eerste solotentoonstelling vindt plaats in 1972.

Vroeg in de jaren zeventig vestigt Berkhemer zich als beginnend kunstenaar in Amsterdam. Hij legt zich toe op dromerige landschappen, vrouwenfiguren en stillevens in de geest van Marc Chagall en Giorgio Morandi. In 1979 betrekt hij een atelier aan de Prinsengracht 371, waar hij werkt tot aan zijn dood in de zomer van 2022.

Abstractie

Vanaf de jaren tachtig laat Berkhemer de figuratie los en verdiept hij zich in de zeggingskracht van kleur en vorm. Deze stap is mede een gevolg van zijn toenemende belangstelling voor kunstenaars als Claude Monet, Piet Mondriaan, Ellsworth Kelly en Rothko.

Berkhemer ontwikkelt een sterk persoonlijke, gevoelsmatige abstractie en hanteert daarbij een steeds herkenbare werkwijze: kleuren worden laag over laag met de hand opgebracht zodat er een warme oneffen ‘huid’ ontstaat; lijnen en vlakken worden geordend tot geometrische patronen die de schijn van toeval hebben, maar zorgvuldig zijn doordacht. Monochrome delen, of delen in verschillende kleuren van verschillende formaten, worden aaneengevoegd tot samengestelde doeken zonder omlijsting. Dit resulteert in objecten waarin de grens tussen schilderij en wandreliëf wordt opgeheven.

Berkhemer wordt op het spoor van de abstractie gezet door modernistische tendensen als colorfield painting, Mondriaans Nieuwe beelding en de algoritmische geometrie van Peter Struycken, maar hij werkt niet volgens een theorie of een mathematisch model. ‘Ik heb geen speciale belangstelling voor wiskunde en baseer mijn werk niet op wiskundige principes’, verklaart hij in 2008. ‘Ik zie mezelf niet als een geometrisch-abstracte kunstenaar. Natuurlijk zijn rechte lijnen en geometrie prominent in mijn werk aanwezig, maar alleen als het resultaat van ordening. De geometrie is een organisatiemodel.’^[2]

En: ‘De natuur is voor mij een belangrijke inspiratiebron. Het is niet mijn opzet vormen uit de natuur te imiteren, maar ik zoek naar een representatie van de emotionele kracht van de natuur in al haar manifestaties.’^[3] Tot deze manifestaties behoren ook landschappen en zelfs steden en gebouwen, zoals ze door de mens zijn ontworpen en ingericht.

In voorstudies op millimeterpapier werkt Berkhemer zijn ingevingen eerst heel precies uit. Vorm en verhouding, lijn en kleur worden in deze fase bepaald. Hieruit ontstaat vervolgens het definitieve kunstwerk als een vrijere interpretatie.

Berkhemer varieert vaak op vormthema’s die uitgroeien tot reeksen. Zijn ritmische werken met gedempte, maar zinderende kleuren zijn bepalend voor de ruimte waarin ze zijn geplaatst en ze transformeren de omringende architectuur.

Jaren tachtig en later

Vanaf de jaren tachtig reist Berkhemer naar de Verenigde Staten (Boston, New York, St. Louis), Italië (Toscane, Umbrië, Venetië), Frankrijk (Pyreneeën, Giverny) en Indonesië. Natuur, landschap, oude en moderne kunst maken daar een grote indruk en blijven een permanente bron van inspiratie.

In 1992 verbindt hij zich aan Galerie Maria Chailloux waar hij 12 jaar lang zijn werk exposeert. Midden jaren negentig neemt hij deel aan de groep Octagon, met leden als Jac Bisschops, Riki Mijling, Martha Scheeren en Franz Immoos. Ze produceren multiples in kleine oplages, die in binnen- en buitenland worden gepresenteerd.

Na 2000 volgen tientallen solo- en groepstentoonstellingen in Nederland, Duitsland, Zwitserland en de Verenigde Staten. Berkhemer is tevens lid van de adviescommissie voor het Fonds van Beeldende Kunsten, Vormgeving en Architectuur en van verschillende aankoopcommissies.

Wandbeelden

Vanaf de jaren negentig breidt Berkhemer zijn terrein uit van het geschilderde platte vlak (dat alleen een illusie van ruimte geeft) naar geometrische sculpturale wandreliëfs en wandbeelden, die sterker een tastbare ruimte innemen. De organisch aandoende, uit hout gezaagde vormen worden vaak ontleend aan wat hij waarnam in de natuur. De materiaalbehandeling is dezelfde als bij de schilderijen: laag over laag, kleur over kleur.

Grafiek en verblijf in de Verenigde Staten

Grafiek is jarenlang een belangrijk onderdeel van Berkhemers werk. In de jaren negentig stimuleert zeefdrukpionier Hans Jansen hem tot het maken van zeefdrukken naar eigen acryschilderijen. In 1996 drukt hij bij de Amsterdamse schilder en graficus Ruben Herrera ellipsvormige houtdrukken in zwartwit. Drie jaar later bezoekt Berkhemer de Verenigde Staten voor een grafiekworkshop onder leiding van schilder en graficus Peter Marcus, verbonden aan Washington University School of Art in St. Louis. Berkhemer experimenteert er met de collagrafietechniek: zeer grote prenten die als een legpuzzel in elkaar worden gezet, waarbij elke prent uniek is (monotype). Dit krijgt een vervolg bij Maryanne Simmons, meesterdrukker en oprichter van de Wildwood Press in St. Louis. In haar studio werkt hij in de periode 2000-2011 het procedé verder uit in intensieve sessies. De drukken worden hoofdzakelijk in de Verenigde Staten geëxposeerd en zijn opgenomen in verschillende (Amerikaanse) particuliere en openbare collecties.

In Amsterdam, bij etsdrukker Eric Levert, maakt Berkhemer houtdrukken van uiteenlopende afmetingen. Zo drukt hij in 2006 een serie op bladgoud op klein formaat.

Opdrachten

Berkhemer heeft een veelzijdig oeuvre opgebouwd en uitvoerig geëxperimenteerd met verschillende materialen, technieken en formaten. De inzet is steeds het evenwicht tussen vorm en kleur, ratio en emotie. De grote formaten van zijn doeken lenen zich goed voor bedrijfscollecties, openbare en overheidsgebouwen en andere opdrachten. In 2000 ontwerpt hij met kunstenaar Alexander Lichtveld het kleurschema en de geveltableaus van woonwijk Het Fort in Den Haag. In 2002, 2003 en 2008 maakt hij wandbeelden voor drie cruiseschepen, M.S. Statendam V, Serenade of the Seas en Solstice. Ook wijdt hij zich aan textielontwerpen en verzorgt hij boekomslagen voor uitgeverij Meulenhoff, onder meer voor G.L. Durlacher, H.C. ten Berge, K. Michel en Primo Levi.

Collecties

Berkhemers werk is opgenomen in de collecties van musea, instituties, bedrijven en particulieren in binnen- en buitenland.

‘Op het eerste gezicht zou mijn werk in de geometrisch-abstracte traditie geplaatst kunnen worden, maar daar valt bij nader inzien wel wat op af te dingen. Want ik maak geen gebruik van buitenaf opgelegde wiskundige principes of formules; de organisatie van het beeld is een ordening in zichzelf en heeft een eigen logica. Ook de materiaalbehandeling voldoet niet aan de hard-edgetechniek van de kunstenaars van de geometrische abstractie. Integendeel: de talloze, dunne verflagen worden op een losse, impulsieve manier aangebracht en zorgen daarmee voor levendige en transparante verfhuid. Beheerst Tumult! / Unquiet Calm!’^[4]
Statement voor de Haagse Kunstkring, 2020

‘Het kiezen van een kleur of van kleurcombinaties is voor mij iets volkomen instinctiefs – ik hanteer geen regels of wetten of een programma. Het heeft meer van doen met emotie, het moment, het licht, het weer buiten. De kleurkeuze houdt ook verband met het ontwerp, met het visuele verhaal dat de prent of het schilderij vertelt. De ene kleur roept de andere op, ik hoef alleen maar te luisteren en te proberen te antwoorden. Soms gebruik ik kleuren die elkaar niet goed verdragen, maar het is geweldig om ze in één werk samen te brengen.’^[5]
Statement over zijn grafiek, 2007

‘Door zijn schilderijen consciëntieus op te bouwen uit vele lagen verf die met de waaierkwast worden opgebracht, ontstaat er een huid die de sporen toont van intensieve en langdurige bewerking. Hierbij gaat het Berkhemer niet zozeer om de intrinsieke kwaliteiten van de materie zelf (zoals dat voor de zogeheten ‘materieschilders’ gold), maar veelmeer om de transformatie van de verf ten gevolge van het op elkaar inwerken van kleuren, structuren en vormen. In deze “interferentie” ontstaan harmonieuze en evenwichtige schilderijen die zich niet alleen tonen als resultaat van een sober concept en een rationele handeling, maar ook als verslaglegging van een emotionele betrokkenheid.’^[6]
Leo Delfgaauw, kunsthistoricus

‘Toen Michael Berkhemer in St. Louis arriveerde om met mij grafiek te maken, werd één ding duidelijk: er moest meer verf komen en we moesten een strategie zien te vinden om die op de platen te krijgen, op een manier die nog nooit was vertoond. Er waren muurverfrollers nodig, tientallen. En hoeveel was het, dertig, veertig pond verf in vijf dagen? Dit was geen drukken voor watjes: nat in nat, het verschuiven van de platen, en papier zo groot en zo zwaar van de inkt dat Michaels bezoeken voor altijd bekend zullen staan als de Big Paper Rodeo.’^[7]
Maryanne Simmons, meesterdrukker en oprichter Wildwood Press

‘Vanaf de jaren tachtig ontwikkelde Berkhemer een samenhangend abstract oeuvre waarvan de aard mede werd bepaald door zijn overstap van olieverf naar de veel sneller drogende acryl. Omdat acrylverf het mogelijk maakt om veel transparante lagen, zonder veel tijdverlies, over elkaar aan te brengen, bereikte Berkhemer een verrijking van zijn kleuren en een subtiele werking van de verfhuid.
Aanvankelijk vermeed hij bovendien al te scherpe begrenzingen van kleurvlakken. Mede daardoor had zijn werk een schilderachtiger effect dan in de geometrische kunst gebruikelijk was. Dat kwam hem op het verwijt te staan van een streng in de geometrische leer staande verzamelaar: “Aber Sie sind ein Maler!”
Dat was juist en het zou ook zo blijven.’^[8]
Evert van Uitert, emeritus hoogleraar moderne kunst, Universiteit van Amsterdam

‘Vaak roepen de opwaartse lijnen van Berkhemers composities associaties op met natuurvormen, zoals planten en bomen. Ze lijken een hechtere band te smeden tussen de impulsen uit de werkelijkheid die Berkhemer probeert te herscheppen en het uiteindelijke kunstwerk. De kijker wordt verleid een schilderij niet als een abstract object te zien, maar als een beeld van de natuur.
Weliswaar gebruikt Berkhemer geen figuratieve beelden, maar zo’n interpretatie van zijn werk stoort hem niet. Hij waardeert bijvoorbeeld de belangstelling van een verzamelaar van figuratieve kunst die in een specifiek schilderij natuurlijke, boomachtige vormen herkent. In zekere zin rechtvaardigt dit Berkhemers stelling dat hij geen abstracte schilder is; zijn kunst komt immers voort uit de zichtbare wereld, zij het in een non-figuratieve taal.’^[9]
Cornelia Homburg, kunsthistoricus

solo

• 2022 Art The Hague, Den Haag

• 2021 Jan Six Fine Art, Amsterdam

• 2019 Kunstruimte KuuB, Utrecht

• 2016 Unquiet Calm, S1 Gallery, Amsterdam

• 2015 Minder/Meer, galerie Oranjerie, Amsterdam

• 2013-2014 Thema’s & Variaties, Landgoed Leusderend, Leusden

• 2008-2009 Michael Berkhemer. Retrospectief, Museum Mondriaanhuis, Amersfoort

• 2007 Galerie Billing Bild, Baar, Zwitserland; A Print Retrospective, Wildwood Press, St. Louis (MO), Verenigde Staten

• 2005 Galerie Clement, Amsterdam; Museum Waterland, Purmerend

• 2004 Galerie Billing Bild, Baar, Zwitserland

• 2001 Parallele Universien, Gruppe Grün, Bremen (duo), Germany

• 2000 William Shearburn Gallery, St. Louis (MO), Verenigde Staten; Galerie Billing Bild, Baar, Zwitserland; Ingenieurbüro Laqua, Bergisch Gladbach, Duitsland

• 1999 Galerie Maria Chailloux, Amsterdam (duo); Nicolette Brink Kunstzaken, Nieuwerbrug (duo)

• 1997 Interferenties, Museum Henriette Polak, Zutphen; Het Oude Raadhuis, Aalsmeer

• 1996 Galerie Maria Chailloux, Amsterdam

• 1994 Galerie Maria Chailloux, Amsterdam

• 1972-1993 Verschillende solo-exposities

groep

• 2024 Hommage aan Michael Berkhemer en Gerard Höweler, SBK Amsterdam

• 2020 Vier, Haagse Kunstkring, Den Haag

• 2020 Contemporary Art Stuff – Collector’s Selection II, Galerie Billing Bild, Baar, Zwitserland

• 2018 KunstRai, Amsterdam

• 2017 Seattle Art Fair, Seattle (WA), Verenigde Staten; INK Miami Art Fair, Miami (FL), Verenigde Staten

• 2016 Wildwood Press 20 years, The Mitchell Museum, Cedarhurst Art Center, Mt. Vernon (IL),Verenigde Staten; Natura Mystica, Kunsthal Almelo (met Anutosh, Anya Janssen, Uwe Poth, Margriet Smulders e.a.); Museum Waterland veertig jaar, Museum Waterland, Purmerend (met Elizabeth de Vaal, Jaap Hillenius, André Volten, Ewerdt Hilgemann, Marian Plug, Piet Tuytel, Emo Verkerk e.a.); KunstRai (Galerie Oranjerie), Amsterdam

• 2014 Natura Mystica, Landgoed Leusderend, Leusden (met Armando, Sjoerd Buisman, Heleen Cornet, Jimmy Nelson, Uwe Poth, Margriet Smulders e.a.); INK Miami Art Fair (Wildwood Press), Art Basel, Miami (FL), Verenigde Staten; Kleinbeeld, Museum Waterland, Purmerend

• 2013 Het oog van de meester, Museum Henriette Polak, Zutphen (met Johan de Haas, Ramón Gieling, Roland Schimmel, Anne Semler, Judith Stolker, Albert van der Weide e.a.); Art Karlsruhe, Duitsland

• 2012 Mark Making, prints from Wildwood Press, Saint Louis University Museum of Art, St. Louis (MO), Verenigde Staten

• 2011 Colour Matters deel 3, Kunstruimte 09, Groningen (met Linda Arts, José Heerkens, Alexandra Roozen, Martha Scheeren, Fabian Westphal e.a.); A printer’s spotlight. 15 years of Wildwood Press, Gallery 210, University of Missouri, St. Louis (MO), Verenigde Staten; Island Press. Three decades of printmaking, Mildred Lane Kemper Art Museum, St. Louis (MO), Verenigde Staten; Printer/Publisher/Artist/Patron. Courtney Obata and Wildwood Press, Bonsack Gallery, St. Louis (MO), Verenigde Staten

• 2010 Kunst Zürich (Galerie Billing Bild), Zwitserland; Bagagehal Loods 6 Amsterdam

• 2009 Art Chicago 2009 Merchandise Mart Chicago (IL), Verenigde Staten

• 2008 Pulchri, Den Haag, The Netherlands; Aqua Art Miami Wynwood Distict Miami (FL), Verenigde Staten; Works in Progress/Prints From Wildwood Press, Faulconer Gallery, Grinnell College Grinnell (IA), Verenigde Staten

• 2007 Art at the Hilton, Dubai; Wildwood Press/Ten Years Bennington College, Usdan Gallery Bennington (VT), Verenigde Staten

• 2006 Convoi Exceptionelle, Galerie Maria Chailloux, Amsterdam; Flow, Satellite Fair, Art Basel Miami Beach (Wildwood Press), Verenigde Staten; Galerie Clement, Amsterdam

• 2004 Kunst Zürich (Galerie Billing Bild), Zwitserland; De verborgen kindertekening, Het Oude Raadhuis, Aalsmeer

• 2002 Editions 2002, Chelsea (Wildwood Press), New York (NY), Verenigde Staten; Grafiek Nu #10, Singer Museum, Laren (met Carel Blotkamp, Dick Cassée, Sam Drukker, Klaas Gubbels, Diana van Hal, Sandra Kruisbrink, Raquel Maulwurf, Rinke Nijburg, Carel Visser, Co Westerik e.a.)

• 2000 Washington University Gallery of Art, St. Louis (MO), Verenigde Staten; Into Gold, De Vishal, Haarlem; Art Fair Stockholm (Galerie Jansen en Kooy), Zweden; Art Multiple (Galerie Jansen en Kooy), Düsseldorf, Duitsland

• 1995 Bewogen Verleden, Museum Flehite, Amersfoort (met Else Berg, Eli Content, Marlene Dumas, Wim de Haan, Frank Lodeizen, Mommie Schwarz, H.N. Werkman e.a.)
• 1994 Stichting 1940-1945, Hoofdkantoor, Amsterdam

• 1993 KunstRai (Galerie Maria Chailloux) Amsterdam, The Netherlands; Colour - Matter - Energy, Galerie Maria Chailloux, Amsterdam

• 1973-1991 Verschillende groepsexposities

2011 Colour Matters deel 3, Groningen (Stichting Kunstruimte 09)

2008 Cornelia Homburg (red.), Michael Berkhemer, Amersfoort (Mondriaanhuis) / Zwolle (Waanders)

2007 Cornelia Homburg, ‘I am not a printmaker, I am a painter who makes prints’, Michael Berkhemer: A Print Retrospective, (Wildwood Press) St. Louis (MO)

2003 M. Visser, ‘Serenade of the Seas’, Kunstbeeld, 9 (2003)

2002 Grafiek Nu 10, Laren (Singer Museum)

Hans-Joachim Manske, ’Franz Immoos und Michael Berkhemer’, in: Peter-Jörg Splettstösser, 30 Jahre Gruppe Grün 1971-2001, Bremen

2001 Evert van Uitert, ‘Een kunstschilder die zijn objecten patineert met bladgoud’, Kunstschrift, 45 (2001) 6

A.W. Lloyd, ‘Art under the Arch’, Art in America, juli 2001

Faye Hirsch, ‘Make it Big’, Art on Paper, 6 (2001)

2000 Tino Stierli, ‘Abstraktion und Expression’, Neue Zuger Zeitung, 8 sept. 2000

Jeff Daniel, ‘Michael Berkhemer. Recent Works on Paper’, Saint Louis Post Dispatch, 30 jan. 2000

Miranda van Ark, Het Fort. Schilderswijk behoudt karakteristiek complex, Den Haag

Robert Adam, Carol Robertson, Intaglio: Acrylic-Resist Etching, Collagraphy, Engraving, Drypoint, Mezzotint, London (Thames & Hudson)

1997 Antonie den Ridder, ‘Michael Berkhemer exposeert in Museum Henriette Polak. Schilden van gestold licht’, Gelders Dagblad, 5 febr. 1997

Leo Delfgaauw, Interferenties. Schilderijen van Michaël Berkhemer, Zutphen (Museum Henriette Polak)

1996 Barbara Jonckheer, De kunstenaars van AXA-Leven, Den Haag

1995 Anne Matena, Bewogen verleden. Beelden van verstoord leven stilgezet, Zwolle (Waanders)

1994 Liesbeth Fransen, Anne Matena, Bewogen verleden, Stichting 1940-1945, Diemen / Zwolle (Waanders)

1993 Fred Op de Coul, ‘Expositie Berkhemer in Heusden. Sterke beleving van materie en vormen’, Brabants Dagblad, 19 april 1993

1986 Eric Beets, ‘“Magische” gouaches in het KCB’, Alkmaarse Courant, 9 jan. 1986

1976 Nico Scheepmaker, ‘Interview met Michael Berkhemer’, Avenue, april 1976