Jan Ladislav Dussek

Jan Ladislav Dussek
Geboren	Čáslav, 12 februari 1760
Overleden	Parijs, 20 maart 1812
Stijl(en)	opera
Instrument	piano
Leermeester(s)	Carl Philipp Emanuel Bach
	(en) Allmusic-profiel
	(en) Discogs-profiel;
	(en) MusicBrainz-profiel;
Portaal	Muziek

Jan Ladislav Dussek (Čáslav, 12 februari 1760 - Parijs, 20 maart 1812) was een Boheemse pianist en componist. Hij genoot grote faam als pianist en trad veelvuldig op in diverse Europese landen. Als componist werd hij eveneens gewaardeerd, maar na zijn dood raakte zijn werk steeds meer in de vergetelheid.

Levensloop

Dussek was de zoon van de organist Jan Josef Dussek en harpiste Veronika Štěbetová.^[1] Zijn jongere broer František Josef (1765-1816) werd later bekend als operacomponist en muziekdirecteur in Venetië, terwijl zijn zus Veronika (1769–1833) als pianolerares en componiste in Londen ging werken.

Opleiding

De jonge Dussek kreeg zijn eerste muzieklessen van zijn vader. Als vijfjarige leerde hij pianospelen en vier jaar later startte hij met het orgel. In Iglau (het hedendaagse Jihlava) zong hij in het koor van de franciscaner kerk en volgde hij les aan het gymnasium van de jezuïeten. Ook bezocht hij het gymnasium in Kuttenberg (het hedendaagse Kutná Hora). Zijn familielid pater Ladislaus Spinar speelde al die tijd een rol in zijn muziekonderricht.

In 1776-1777 was Dussek leerling aan het gymnasium te Praag. Aan de universiteit van Praag volgde hij in 1778 een studie filosofie, maar al na een jaar vertrok hij met graaf Männer naar Mechelen.

Mechelen en Den Haag

In Mechelen was Dussek werkzaam als pianoleraar en gaf hij concerten. Vervolgens was Dussek voor optredens te vinden in Bergen op Zoom, Amsterdam en Den Haag. In die laatste stad zou hij hebben gewerkt als de pianodocent van de kinderen van stadhouder Willem V.

Dussek maakte hierna als pianist diverse internationale concerttournees. In 1782 was hij voor een concert in Hamburg, waar hij waarschijnlijk ook nog les kreeg van Carl Philipp Emanuel Bach.

Complot tegen tsarina Catharina?

In 1783 trad Dussek op voor tsarina Catharina II in Sint-Petersburg. Vervolgens werkte hij tot eind 1784 in Litouwen als kapelmeester voor Karl Radziwił. Het verhaal gaat dat Dussek tijdens zijn verblijf in Rusland was beschuldigd van een complot tegen de tsarina en daarom naar Litouwen was gevlucht.

Na zijn werkzaamheden in Litouwen ging Dussek op rondreis door Duitsland, waar hij in diverse steden optrad, zowel op piano als op de glasharmonica.

Parijs en Londen

Eind 1786 reisde Dussek naar Parijs, waar hij werd voorgesteld aan het hof van Lodewijk XVI. Hij werkte vervolgens in deze stad als pianoleraar en hij gaf er diverse concerten. Toen in 1789 de Franse Revolutie uitbrak, werd het echter te gevaarlijk voor Dussek: hij verkeerde namelijk in adellijke kringen en werd daarom door de nieuwe revolutionaire regering gewantrouwd.^[2] Dussek besloot om nog datzelfde jaar uit te wijken naar het veilige Londen.

In Londen trouwde hij op 31 augustus 1792 met Sophia Corri (1775-1847), een Italiaanse zangeres, pianiste en harpiste. Met enige regelmaat traden ze ook samen op.^[3] Het stel kreeg in 1799 een dochter Olivia, die later als organiste en componiste werkzaam was. Het huwelijk werd overigens geplaagd door geruchten over ontrouw door beide echtelieden.^[3]

In 1795 nam Dusseks zuster Veronika deel aan een concert in Londen. Vervolgens bleef ze in Londen en huwde met de muziekuitgever Francesco Cianchettini, die later nog de publicatierechten zou krijgen van Dusseks composities.^[1]

Faillissement

In Londen verdiende Dussek zijn geld met optredens en muzieklessen. Hij was hierin succesvol en trad onder andere op met Joseph Haydn. Daarnaast werd Dussek in 1794 partner in de muziekuitgeverij van zijn schoonvader Domenico Corri; de naam van de uitgeverij werd dan ook omgedoopt tot Corri, Dussek & Co.^[4]^[2] Ze vervaardigden onder andere muzieknoten voor drukkerijen, maar Dussek gebruikte de uitgeverij ook om zijn eigen composities uit te brengen. Met de uitgeverij ging het echter al snel bergafwaarts, want zowel Dussek als Corri waren slechte zakenlieden. Corri, Dussek & Co ging failliet en Dussek vluchtte in 1799 naar Hamburg om zijn schuldeisers te ontlopen. Zijn schoonvader bleef in Londen en moest uiteindelijk vanwege de vele schulden een gevangenisstraf uitzitten. Waarschijnlijk heeft Dussek zijn vrouw en dochter sindsdien nooit meer terug gezien.

In november 1799 had Dussek de publicatie van zijn composities ondergebracht bij Longman, Clementi & Co, een uitgeverij van de componist Muzio Clementi. Deze uitgeverij kreeg tot 1806 het recht om alle nieuwe composities van Dussek uit te geven.^[4]

Terug in Duitsland

Titelblad van *Elégie harmonique sur la mort du Prince Louis Ferdinand de Prusse*

In Hamburg gaf Dussek concerten en hij ontmoette er de jonge violist Louis Spohr.

Dussek bezocht in 1802 zijn geboorteplaats Čáslav, waar hij met de hoornist Giovanni Punto twee concerten gaf.

In 1804 kreeg hij een aanstelling als kapelmeester van prins en componist Lodewijk Ferdinand van Pruisen. De twee ontwikkelden een hechte vriendschap en Dussek reisde met de prins mee naar diverse veldslagen. Tijdens de Slag van Saalfeld in 1806 sneuvelde de prins echter, waarna Dussek de pianosonate Elégie harmonique sur la mort du Prince Louis Ferdinand de Prusse voor hem schreef.

Parijs

Na de dood van prins Lodewijk Ferdinand was Dussek nog korte tijd in dienst bij prins Isenburg. In 1807 kreeg hij echter de mogelijkheid om weer in Parijs te gaan werken, namelijk als kapelmeester van Talleyrand. Naast pianolessen gaf hij ook weer diverse optredens, onder andere met de violisten Pierre Rode en Pierre Baillot en de cellist Jacques-Michel de Lamare.

Dussek was alcoholist en had in zijn laatste levensjaren last van obesitas en jicht. Hij verbleef het grootste deel van zijn tijd op bed en overleed op 20 maart 1812. Het is onbekend waar hij is begraven.

Werken

Als pianist stond Dussek bekend om zijn goede techniek en delicate spel. Hij zou in staat geweest zijn de pianoforte als het ware te laten zingen, gebruikmakend van vernieuwend pedaalgebruik. In zijn eigen composities gaf hij het pedaal een belangrijke plek: als een van de eerste componisten noteerde hij op welke plekken het pedaal gebruikt moest worden. Ook was hij de eerste pianist die de piano zo op het podium liet plaatsen dat het publiek hem van de zijkant kon aanschouwen. Tot slot wist hij pianobouwer Broadwood in 1791 te overtuigen om het aantal toetsen op de piano uit te breiden van vijf naar vijfeneenhalf octaaf en drie jaar later zelfs van vijf naar zes.

Dussek was beroemd als pianist en schreef dan ook vooral composities voor zijn favoriete instrument, de piano. Hierin was hij een vertegenwoordiger van de vroege romantiek, waarbij hij dikwijls zijn tijd vooruit was. De kwaliteit van zijn werk was hoog en behoorde tot het beste wat er in zijn tijd werd gecomponeerd. Dusseks vroegere pianowerken zijn nog relatief eenvoudig om te spelen, maar vanaf 1797 neemt de moeilijkheidsgraad dermate toe dat van de pianist veel technische kwaliteiten worden gevraagd.

Tijdgenoten waren doorgaans enthousiast over Dusseks composities en hij kreeg positieve recensies. De meeste van zijn composities zijn dan ook minimaal één keer herdrukt en sommige zelfs tien keer. Na zijn dood is zijn werk echter in de vergetelheid geraakt. Pas in de periode 1860-1880 kwam er een herwaardering van zijn werk, met heruitgaven van de pianosonates en nieuwe podiumuitvoeringen.

Dussek schreef vijftien pianoconcerten, ruim 50 pianosonates en diverse kamermuziekwerken. De pianosonate Elégie harmonique sur la mort du Prince Louis Ferdinand de Prusse (opus 61) schreef hij ter ere van prins Lodewijk Ferdinand van Pruisen. Zijn sonate voor viool, piano en bas uit 1812 is later voltooid door zijn vriend Sigismund Neukomm.

Naast muziek publiceerde hij in 1800 een lesboek voor pianoforte. Vier jaar eerder verscheen zijn verhandeling Dussek's instructions on de art of playing the pianoforte or harpsichord.^[5]

Bronnen, noten en/of referenties

(de) Kahl, Willi, Dussek, Johann Ludwig. Neue Deutsche Biographie 4 (1959).
(en) Craw, Howard Allen, Dussek (Dusík), Jan Ladislav (Johann Ladislaus (Ludwig)). Grove Music Online (2001).

1 2 (en) Craw, H. Allen (maart 1979). Johann Ladislaus Dussek - Selected Piano Works, Part 1: Sonatas for Piano Four-hands. A-R Editions, Inc.. ISBN 978-0-89579-122-1.
1 2 (en) Murray, Christopher John (13 mei 2013). Encyclopedia of the Romantic Era, 1760–1850. Routledge. ISBN 978-1-135-45578-1.
1 2 (en) Dees, Pamela Y. (28 februari 2002). A Guide to Piano Music by Women Composers: Volume One, Composers Born Before 1900. Bloomsbury Publishing USA, p. 74. ISBN 978-0-313-01703-2.
1 2 (en) Kassler, Michael (5 juli 2017). The Music Trade in Georgian England. Routledge. ISBN 978-1-351-54216-6.
↑ (en) Magrath, Jane. Pianists Guide to Standard Teaching and Performance Literature. Alfred Music, p. 86. ISBN 978-1-4574-3897-4.

Zie de categorie Jan Ladislav Dussek van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.

[:0-1] 1 2 (en) Craw, H. Allen (maart 1979). Johann Ladislaus Dussek - Selected Piano Works, Part 1: Sonatas for Piano Four-hands. A-R Editions, Inc.. ISBN 978-0-89579-122-1.

[:1-2] 1 2 (en) Murray, Christopher John (13 mei 2013). Encyclopedia of the Romantic Era, 1760–1850. Routledge. ISBN 978-1-135-45578-1.

[:2-3] 1 2 (en) Dees, Pamela Y. (28 februari 2002). A Guide to Piano Music by Women Composers: Volume One, Composers Born Before 1900. Bloomsbury Publishing USA, p. 74. ISBN 978-0-313-01703-2.

[:3-4] 1 2 (en) Kassler, Michael (5 juli 2017). The Music Trade in Georgian England. Routledge. ISBN 978-1-351-54216-6.

[5] (en) Magrath, Jane. Pianists Guide to Standard Teaching and Performance Literature. Alfred Music, p. 86. ISBN 978-1-4574-3897-4.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]