Broederkerk (Nijmegen)

Broederkerk
De kerk omstreeks 1930, luchtfoto
Locatie
Land	Nederland
Plaats	Nijmegen
Adres	Broerstraat
Coördinaten	51° 51′ NB, 5° 52′ OL
Vervangen door	Dominicuskerk
Status en tijdlijn
Gebouwd in	1375
Uitbreiding(en)	1866-1885, zijbeuk toren en verbouwing in neogotische stijl
Sluiting	1944 (verwoest bij bombardement)
Gesloopt in	1951
Bouwkundige informatie
Architect(en)	Pierre Cuypers (verbouwing en uitbreiding 1866-1885)
Kerkprovincie en -genootschap
Denominatie	Rooms-katholiek
Portaal    Christendom

De oude Dominicuskerk, beter bekend als de Broederkerk,^[1] Broederenkerk,^[2] Broerskerk^[2] of Broerenkerk, was een rooms-katholiek kerkgebouw aan de Broerstraat in Nijmegen. De kerk dateerde uit 1375.

De restanten zijn in 1951 gesloopt, nadat het kerkgebouw in de Tweede Wereldoorlog tijdens de Slag om Nijmegen beschadigd was geraakt.

De vroegste geschiedenis van de kerk is voornamelijk overgeleverd via de 15e-eeuwse chroniqueur Willem van Berchen.

Oorspronkelijk kregen in 1293 (of mogelijk al wat eerder) zes dominicanen de beschikking over een kapel van Tilman Werenbertsz, heer van Ubbergen, aan de Broerstraat. De kapel werd hierna onderdeel van een klooster dat hier werd gebouwd, het Dominicanenklooster, met een ingang aan de toenmalige Korte Burchtstraat (nu het noordelijk deel van de Burchtstraat). De kapel werd in 1375 afgebroken en vervangen door de tweebeukige Broederkerk, die waarschijnlijk op dezelfde plek als de kapel stond en ook deel uitmaakte van het klooster.^{[3][2][4]:170}

Pal naast de kerk liep een klein steegje (gas), dat vanaf de 15e eeuw onder allerlei namen bekend was: Clockgasse, Klockengass, Klokkegas en Kerkegasje. Vanaf de 16e eeuw werd het steegje Kerskorffsgas/Keerskorffsgas genoemd (naar een bekende familie die hier woonde), wat weer werd verbasterd tot Kaaskorversgas/-steegje.^[5]

In 1579, tijdens de Tachtigjarige Oorlog, bezetten Staatse troepen de stad. De tot dan toe katholieke Broederkerk kwam nu in protestantse handen. Dit bleef zo totdat de katholieke meerderheid in 1585 vrijwillig de poorten opende voor de Spaanse troepen van Alexander Farnese en de Broederkerk weer katholiek werd. Nadat de Staatse stadhouder Maurits van Nassau Nijmegen heroverde in 1591, werd de Broederkerk opnieuw ingenomen door hervormden. Dat zou hierna zo blijven tot 1808; de katholieken werden gedurende deze tijd gedwongen om schuilkerken te gebruiken.^[2]

Tijdens het Beleg van Nijmegen in 1794 vatte de kerk vlam toen aangrenzende huizen door Franse houwitsers werden geraakt; het gebouw brandde urenlang en men slaagde er pas in de brand te doven nadat de toren was ingestort.^[1] De beschadigde kerk werd hierna voorlopig alleen gebruikt als opslagruimte.^[4]:171 De kerk bleef in hervormde handen, tot ongenoegen van de katholieken die hadden gehoopt dat, dankzij afschaffing van de Nederduitsch Gereformeerde Kerk als publiekelijk bevoorrechte kerk en gelijkstelling van burgers ongeacht geloof, de eeuwenlange bezetting ongedaan gemaakt zou worden. Het was uiteindelijk burgemeester Jan Engelbart Sanders van Well die tijdens een bezoek van koning Lodewijk Napoleon Bonaparte in juli 1808 de bezetting van de Broederkerk en Regulierenkerk succesvol ongedaan wist te maken. Onderling maakten de katholieken vervolgens ruzie, omdat men de grote en nog beschadigde kerkgebouwen nog niet kon of wilde gebruiken. In 1810 werd uiteindelijk voor het eerst weer een katholieke eredienst gehouden.

Tussen 1830 en 1833 werd de kerk uiteindelijk gerenoveerd en op 13 november 1833 werd ze opnieuw ingewijd.^[2]

Van 1866 tot 1885 werd de Broederkerk verbouwd in neogotische stijl door P.J.H. Cuypers. Hij breidde daarbij de kerk uit met een zijbeuk en de karakteristieke toren.^[2]

Het bombardement van 22 februari 1944 door de United States Army Air Forces (USAAF) trof vooral de Bovenstad zwaar. De oude Dominicuskerk lag midden in het gebied dat vol werd geraakt, maar behoorde toch tot de paar gebouwen die hier gespaard bleven; het overgrote deel van de overige bebouwing aan de Broerstraat werd bij dit bombardement wel verwoest. Vanaf de onbeschadigde kerk zijn na het bombardement enkele bekend geworden foto's van de verwoesting gemaakt. Echter, tijdens Operatie Market Garden (september 1944)^[6] werd de oude Dominicuskerk alsnog gedeeltelijk verwoest.

Het gebouw was hierna waarschijnlijk nog te herstellen geweest. De Dominicanessen besloten na afloop van de oorlog echter om de kerk niet te laten staan. De overgebleven ruïne werd in 1951 dan ook geheel gesloopt, ondanks veel protest hiertegen vanuit de Nijmeegse bevolking.^[2] Hierdoor resteert van de vroegere kerkgebouwen in de Bovenstad tegenwoordig alleen de Stevenskerk. (De huidige naoorlogse Molenstraatkerk heeft een eerdere kerk op dezelfde plek vervangen, waarvan de fundamenten wel behouden bleven.) In de laatste paar decennia vóór WOII had het centrum in totaal vijf markante kerkgebouwen geteld.^[7]

Besloten werd om buiten het stadscentrum, in de oostelijke wijk Galgenveld, een vervangend kerkgebouw met parochiecomplex (pastorie, school en parochiehuis) te laten bouwen; dit werd de huidige Dominicuskerk. Er was ook nog een kloostergebouw voorzien, maar dit laatste is nooit gerealiseerd.

Zie de categorie Broerenkerk (Nijmegen) van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.