Willem Kraan

Willem Kraan
Volledige naam	Wilhelmus Johannes Kraan
Geboren	2 augustus 1909, Amsterdam
Overleden	19 november 1942, Soesterberg
Periode	Februaristaking
Groep	CPN
Portaal    Tweede Wereldoorlog

Wilhelmus Johannes (Willem) Kraan (Amsterdam, 2 augustus 1909 – Soesterberg, 19 november 1942) was een Amsterdamse stratenmaker en lid van de CPN die in 1941 samen met vuilnisman en partijgenoot Piet Nak aan de basis stond van de Februaristaking. Hij werd door de Duitse bezetter gearresteerd en geëxecuteerd.

Kraan werkte als stratenmaker bij de Dienst der Publieke Werken. Op zondag 23 februari bezocht hij zijn schoonouders aan de Nieuwmarkt, aan de rand van de Jodenbuurt. Daar werd hij getuige van de gewelddadige razzia en de arrestatie van honderden Joden door Duitse politiemannen. Later die dag vertelde hij ontdaan zijn vriend Piet Nak wat hij had gezien.^{[1][2][3][4][5]} Twintig jaar later vertelde Nak in De bezetting:

En Willem, die was een ijzersterke kerel, met tranen in zijn ogen, en die vertelde me daar dan hoe verschrikkelijk of daar huisgehouden werd, hoe de mensen als beesten daar geslagen werden. En Willem kwam bij mij en hij zegt: dat kunnen we niet dulden, en daar moet iets aan gebeuren, die boel moet plat.^[6][7][8]

Samen bedachten ze een plan voor een proteststaking, na overleg met Frits Reuter en Jaap Brandenburg van de ondergrondse leiding van de CPN in Amsterdam. De CPN had zelf ook al plannen gemaakt voor een staking maar nog geen datum vastgesteld.^[2][9]

Op maandagmorgen 24 februari probeerden Kraan en Nak om de staking van de grond te trekken, maar dat lukte niet. Die avond werd, wederom in overleg met de ondergrondse CPN-leiding, op de Noordermarkt een bijeenkomst belegd om aan het stakingsoproep meer bekendheid te geven. Nak en Kraan fietste de hele dag door de stad om te mobiliseren voor de bijeenkomst die avond. Om zes uur waren daar zo’n 250 tot 300 bijeen, hoofdzakelijk arbeiders van de Stadsreiniging en van Publieke Werken en voor het merendeel CPN'ers. Reuter en Brandenburg waren aanwezig, en Dirk van Nimwegen en Nak voerden kort het woord.^{[1][2][10][11][12]}

Met behulp van het ondergrondse apparaat van de CPN werd een stakingsoproep gestencild en verspreid. Op de eerste stakingsdag fietsten Kraan, Nak en anderen weer de hele stad door om collega’s te mobiliseren. Hun doel was om eerst de tram, de Stadsreiniging of zelfs de gehele dienst Publieke Werken stil te leggen, in de hoop dat de rest van Amsterdam zou volgen. Kraan en Nak togen naar de tramremise in de Havenstraat, maar hadden geen succes. Meer succes had de groep die tot staking opriep bij de tweede grote remise in de Kromme Mijdrechtstraat.^[11][13] Halverwege de dag was de staking een feit.

Na de Februaristaking bleef Willem Kraan actief in het verzet. Op 16 november 1941 werd hij gearresteerd voor zijn rol in de Februaristaking. Hij zit maanden gevangen. Op 16 juli 1942 begint het proces tegen hem en een groep verzetsmensen voor het Feldkriegsgericht Luftgau Holland en op 29 juli wordt hij ter dood veroordeeld.^[14] Op 19 november 1942, werd hij samen met 32 anderen, onder wie twaalf partijgenoten uit Amsterdam (zoals o.a. Willem Bouwhuis), in het geheim door een Duits vuurpeloton gefusilleerd in de bossen bij vliegveld Soesterberg.^[4][5][15] In zijn afscheidsbrief schreef Kraan: “Een verrader ben ik niet, ik val voor mijn ideaal, en ik hoop dat dit niet voor niets is.”^[16][17]

Na Willems executie bleven zijn vrouw Bets (Elisabeth Maria Catharina Kolder, met wie hij op 17 mei 1933 was getrouwd) en hun dochter Catrien achter in grote armoede. Het trauma vanwege zijn dood heeft diepe sporen nagelaten, zelfs tot in de huidige generatie.^[18][19][20]

In 1966 ontving hij postuum, samen met Nak, de onderscheiding 'Rechtvaardige onder de Volkeren' van Yad Vashem.^[3] Zijn naam staat op het Monument voor Gefusilleerde Verzetsmensen in Soesterberg en het Monument voor de Verzetsstrijders op de Nieuwe Oosterbegraafplaats in Amsterdam.^[15]

Het monument 'De antifascist' werd op 26 februari 1966 in Amsterdam onthuld te zijner nagedachtenis. Het staat in de Willem Kraanstraat in Slotermeer, die in 1955 naar hem was vernoemd.^[21] De buste is echter geen portret van Willem Kraan. Beeldhouwer Leo Braat heeft het beeld in 1936 gemaakt en het stelt waarschijnlijk een strijder uit de Spaanse burgeroorlog voor. Bij de rechterschouder staat 'aan de onbekende soldaat'. Voor de plaatsing in 1966 is het in brons gegoten.^[22]

Zie de categorie Willem Kraan van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.