Turnhoutse reuzen

De dorpsgemeenschap tijdens de Reuzenstoet 2025 in Heerlen

De Turnhoutse reuzen zijn een groep van reuzenfiguren die deel uitmaken van de folkloristische traditie in Turnhout. De reuzenfamilie bestaat uit drie groepen van samen 42 reuzen en is daarmee een van de grootste reuzenclubs in Europa.[1] De reuzenfamilie van Turnhout is een onderdeel van de Reuzen in Vlaanderen vzw, die de reuzencultuur in stand houdt in Vlaamse gemeenten.[2] De stad kreeg in 2019 de eretitel van reusvriendelijke gemeente.[3]

De reuzen worden beheerd door de Turnhoutse Reuzenclub vzw, een vereniging opgericht in 1975 die verantwoordelijk is voor het samenbrengen, onderhouden en presenteren van de reuzen tijdens culturele evenementen en stoeten in en buiten Turnhout. Verschillende van de reuzengilden, waaronder de Turnhoutse, zijn herkend door de organisatie via de Inventaris Vlaanderen Immaterieel Cultureel Erfgoed.

Geschiedenis

Reuzenprocessies (of reuzenommegangen) zijn een eeuwenoude folkloretraditie in Vlaanderen en delen van Europa, met wortels in de late middeleeuwen. In Turnhout wordt de reuzencultuur al eeuwenlang bewaard en beleefd tijdens feestelijkheden en plechtigheden. In 1975 werd de Turnhoutse Reuzenclub opgericht als opvolger van de vroegere Kempische Reuzenclub. In 1979 kreeg de vereniging officieel de naam Turnhoutse Reuzenclub vzw, waarna bestaande dorpsreuzen werden aangevuld met nieuwe reuzenfiguren, waaronder de zogenaamde Kaartreuzen. De club groeide tot een van de grootste reuzenfamilies van de Benelux en Europa, met reuzen die de lokale geschiedenis en cultuur uitbeelden.

Op 9 juni 1979 werden de Kaartreuzen officieel gedoopt tijdens een evenement op de Grote Markt in Turnhout, de zogenoemde Speelkaartenstad. De plechtigheid vond plaats in aanwezigheid van diverse prominenten. Tijdens de ceremonie bevestigden enkele cartologiedeskundigen symbolisch de geboorte van twaalf nieuwe reuzenburgers.

In 2015 werd in samenwerking met Heemkundekring Het Bezemklokje een tentoonstelling georganiseerd in Cultuurhuis De Warande, die de geschiedenis en activiteiten van de Turnhoutse Reuzenclub belichtte. Aangezien van de reuzen van de vroegere dorpsgemeenschap geen officiële doopaktes bewaard zijn gebleven, kregen zij bij deze gelegenheid namen toegekend die verwijzen naar historische volksfiguren uit Turnhout. De reuzencultuur van Turnhout werd dat jaar ook erkend als Vlaams Immaterieel Cultureel Erfgoed. 

Datzelfde jaar ontdekte de Heemkundekring de zogenoemde Reuzen van de Otterstraat opnieuw op een zolder in de straat. Deze vondst werd later officieel overgedragen aan de Turnhoutse Reuzenclub vzw. Daarbij werd de intentie uitgesproken om de reuzen te restaureren en opnieuw te activeren. De groep bestond uit twee grote reuzen en ongeveer negen afzonderlijke reuzenhoofden. De draagmanden van de twee grote reuzen verkeerden in slechte staat en ook de hoofden vertoonden aanzienlijke schade als gevolg van langdurige en onzorgvuldige opslag. In 2019 kwamen de Reuzen van de Otterstraat voor het eerste officieel naar buiten in een Reuzenstoet.[4] De reuzenkoppen werden de jaren voordien volledig gerestaureerd en van een verhaal voorzien. "Voor elke kop hebben we een rieten mand laten maken om de kop op te zetten. Alleen al die manden hebben ons samen zo’n 5.000 à 6.000 euro gekost.”[4]

De reuzen hebben door de jaren heen symbolische gebeurtenissen gekend, zoals geboortes, adopties en zelfs huwelijken tussen reuzen; een recent voorbeeld is het huwelijk van twee reuzen in 2025 tijdens het cultuurfestival Stadstoeren. Tijdens de "Reuzen Turnhout 2025"-viering op 5 juli 2025 trouwden de reuzen Pietje Facteur en Mietje Botermelk en dit ter ere van het 50-jarig bestaan van de Turnhoutse Reuzenclub, met een grote stoet en een handwerkproject ('Lang & Gelukkig') waarbij vrijwilligers de kledij maakten.[5][6][7][8] Het Taxandriamuseum hield een mini-expo over de Turnhoutse Reuzenclub. Het jonge reuzenpaar kon daar bewonderd worden vanaf 29 april[9] tot 8 december[10] 2025. Daarna verhuisden de reuzen naar de inkomhal van het stadhuis.[10]

Reuzen

Drie groepen

De reuzen zijn traditioneel ingedeeld in drie groepen die samen een reuzenfamilie van 42 reuzen vormen en die elk een eigen karakter en betekenis hebben.

  • De Kaartreuzen zijn twaalf reuzenfiguren geïnspireerd op de traditionele speelkaarten, een verwijzing naar Turnhout als wereldcentrum van speelkaartenproductie. Deze groep bevat een reeks kleurrijke reuzen die de prenten van het kaartspel uitbeelden. 
  • De negentien Dorpsreuzen stellen een fictieve of historische dorpsgemeenschap voor en beelden figuren uit die verbonden zijn met het lokale sociale leven, zoals een burgemeester met zijn dame, een pastoor met een meid, een champetter (dorpsveldwachter), een rechter, een stroper en een postbode. 
  • De Reuzen van de Otterstraat met Klein Peerken, d’Aachturenmoeijer, de Vuurman en de acht Hummelpummeltjes: Deze kleinere reuzen vormen een apart onderdeel van de familie.

Details per groep

Drie klaveren-kaartreuzen (2023)

Kaartreuzen

De twaalf Kaartreuzen werden op 9 juni 1979 gedoopt op de Grote Markt. Ze zijn 3,50 meter groot, wegen elk 25 kilo en sinds 1999 bewegen ze zich voort op wielen. Ze stellen een boer (of "zot"), een vrouw (of "dame") en een heer (of "koning") voor van de vier kaartkleuren: ♠ schoppen, ♥ harten, ♦ ruiten en ♣ klaveren. Hun namen verwijzen niet naar lokale volksfiguren, maar naar traditionele zeventiende-eeuwse beeldnamen van de kaartfiguren uit de Europese kaartspelen- en iconografiegeschiedenis. Voor elke kleur bestaan drie kaartreuzen:

  • De Harten Boer, Vrouw en Heer werden in oude kaartinterpretaties geassocieerd met beroemde (of symbolische) historische figuren. Harten Boer werd bijvoorbeeld vroeger ook wel Lahire genoemd, naar een metgezel van Jeanne d’Arc. Harten Dame kreeg de naam Judith, symbool van vastberadenheid en Harten Heer werd in oude tradities vaak aangeduid als Charles, verwijzend naar Karel de Grote of een Franse koning.
  • De klaverenfiguren werden in oude plaatnamen gelinkt aan figuren zoals: Klaver Boer verwees naar Lancelot, een ridder van de Ronde Tafel. Klaver Dame stelt Argine voor, een anagram van Regina, symbool van vruchtbaarheid. En Klaver Heer werd Alexander genoemd, naar Alexander de Grote.
  • De ruitenfiguren dragen namen uit klassieke of mythologische associaties: Ruiten Boer is Hector, een Trojaanse held. Ruiten Dame verwijst naar Rachel, symbool van vroomheid. En Ruiten Heer is César, refererend aan Julius Caesar.
  • De schoppenfiguren verwijzen eveneens naar historische of mythologische namen: Schoppen Boer verwijst naar Ogier, een vazal van Karel de Grote. Schoppen Dame stelt Pallas voor, een verwijzing naar de Griekse godin Pallas Athena (godin van wijsheid en kunst). De Schoppen Heer stelt David voor, naar de koninklijke figuur uit de Bijbelse traditie.

Dorpsreuzen

Dorpsreuzen
Nog meer dorpsreuzen

De negentien Dorpsreuzen stellen een fictieve of historische dorpsgemeenschap voor. Zoals er zijn:

  • Burgemeester (Den Burger) symboliseert de burgemeesterfiguur uit de dorpsgemeenschap.
  • Pastoor (Den Dizzer) is de pastoorfiguur; genoemd als Desiderius Thommis.
  • Mietje Botermelk was ooit de meid van de pastoor en refereert aan Maria Baeyens met zuivelhandel in de Patersstraat.
  • Champetter is de dorpsveldwachter, een typische figuur in dorpsgemeenschap vroeger.
  • Pietje Facteur is een fictieve figuur, en als reus getrouwd met Mietje Botermelk.
  • Rechter stelt de rechterlijke figuur in dorpsgemeenschap voor.
  • Stroper is een folkloristische personificatie.

Reuzen van de Otterstraat

Deze groep bestaat uit de volgende reuzen:

  • Klein Peerken verwijst naar Petrus van Gorp (1809–1842), geboren in Ravels en opgegroeid in Turnhout. Hij stond bekend om zijn uitzonderlijke lengte van ongeveer 2,18 meter, wat hem in de 19e eeuw tot een opmerkelijke verschijning maakte. Peerken trad op in binnen- en buitenland, onder meer in Brussel, Londen en Parijs, en verdiende zijn inkomen door zijn gestalte en kracht te tonen op kermissen. Na enkele jaren toeren werd hij ziek en overleed op 33-jarige leeftijd. Zijn begrafenis in Turnhout trok veel belangstelling en maakte hem tot een lokale volksfiguur.[11]
  • d’Aachturenmoeijer is een folkloristisch figuur uit de volksverhalen, voorgesteld als een heks die kinderen moet afschrikken om op tijd te gaan slapen en zich goed te gedragen. Volgens het verhaal verschijnt zij ’s avonds en straft ongehoorzame kinderen en jongeren met magische kwalen. De figuur werd gebruikt als opvoedkundig waarschuwingsmiddel binnen de volkscultuur.[12]
  • De acht Hummelpummeltjes vormen een reeks volkse typetjes die verwijzen naar herkenbare sociale figuren uit het dagelijks leven, waaronder onder meer een baron, marktvrouw, deugniet, landbouwer, levensgenieter, grootmoeder, schurk en clown. Zij weerspiegelen op humoristische wijze karaktertrekken en rollen binnen de gemeenschap.
  • De Vuurman is een volksfiguur die aansluit bij het traditionele beeld van ambachten en symbolische personages uit de lokale folklore.

Deelname aan stoeten en optochten

De Turnhoutse reuzen nemen actief deel aan stoeten en processies in Turnhout (niet jaarlijks) en daarbuiten. Zij verschijnen tijdens lokale evenementen in Turnhout. Stadstoeren is een tweejaarlijks cultuurfestival dat in 2025 centraal stond vanwege het vijftigjarige jubileum van de Reuzenclub, met een grote reuzenstoet en het reuzenhuwelijk. Er zijn ook regelmatige optredens tijdens andere lokale festiviteiten en plechtigheden in de stad. De reuzen reizen ook naar andere steden en gemeenten om deel te nemen aan stoeten en optochten van folkloreverenigingen in Vlaanderen en daarbuiten, waaronder belangrijke reuzenommegangen en festiviteiten in België, Nederland en Noord-Frankrijk. Tijdens zulke evenementen treden de reuzen op door te lopen, te draaien en te dansen, wat bijdraagt aan de levendige folkloristische sfeer en de promotie van de reuzencultuur. Enkele voorbeelden: Voor de Lierse GrOOte Zondag 2023 kreeg de Pallieterstad de reuzenclub van Turnhout met negentien dorpsreuzen over de vloer.[13] De reuzen namen op 21 september 2025 deel aan de internationale Reuzenoptocht van de Noord-Brabantse gemeente Oisterwijk.[14]

Huwelijksgedicht

Naar aanleiding van het reuzenhuwelijk in 2025 werd een huwelijksgedicht geschreven door de stadsdichter 2025-2026 Erica Smits, samen met vele anderen.[15][16] Het begin van het gedicht luidt als volgt:

Zie eens hier, wat een schoon paar:
twee grootse binken die voor dag en dauw
melk tot boter karnen en uw post bedelen,
maar met een reuzegroot geheim:
Mieke Botermelk en Pietje Facteur
houden stiekem niet van hard labeur
liever willen zij elkaar verwennen
in Turnhoutse velden en vennen
er is nog liefde in Turnhout.

Trivia

Zie ook

Zie de categorie De dorpsgemeenschap (Turnhout) van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.
Dit artikel is uitgegeven door Wikipedia. De tekst is beschikbaar onder Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0, tenzij anders vermeld. Voor de mediabestanden kunnen aanvullende voorwaarden gelden.