Tramlijn 20 (Amsterdam)

Tramlijn 20 is het lijnnummer dat in de loop der jaren door drie verschillende Amsterdamse tramlijnen gevoerd is. Sinds 2018 wordt dit lijnnummer (administratief) gebruikt voor rondritten met Amsterdamse museumtrams door de binnenstad van Amsterdam.

De eerste lijn 20 was de enige tramlijn die een eindpunt had in de Jordaan en zij werd dan ook aangeduid als Noordermarktlijn.

In het tramplan van 1918 was de lijn geprojecteerd als lijn 21.^[1] Omdat de eerder geplande lijn 20 volgens dat plan er niet is gekomen kwam dat lijnnummer vrij. De lijn werd ingesteld op 7 november 1922 en reed van de Noordermarkt via de Westerstraat, Marnixstraat, Weteringschans en Ferdinand Bolstraat naar het Cornelis Troostplein. De lijn ging voor de nieuwe wijken ten zuiden van de Ceintuurbaan een verbinding bieden met het centrum. Omdat de destijds nog smalle enkelsporige Vijzelstraat naast de lijnen 4 en 16 geen derde tramlijn kon verwerken werd gekozen voor een route langs het centrum.

Na twee jaar moeizaam overleg met Publieke Werken, de Dienst Marktwezen en de politie kreeg het bedrijf uiteindelijk toestemming voor de aanleg van een dubbelsporige trambaan verder het centrum in door de Westerstraat met een kopeindpunt op de Noordermarkt.

In de voorwaarden was bepaald dat op maandag (marktdag) tot 20.30 uur niet door de Westerstraat kon worden gereden en de Noordermarkt dus niet bereikt kon worden. De lijn reed dan tot het Marnixplein en na het gereed komen van de spoorverbinding naar het Frederik Hendrikplantsoen. Tijdens de verlegging van lijn 23 naar de Oostzaanstraat in 1930 en 1931 werd naar de Planciusstraat gereden.

Publieke Werken had plannen voor een brede verkeersweg, "De Nieuwe Weg", een Raadhuisstraatachtige doorbraak tussen de Noordermarkt en de Nieuwezijds Voorburgwal waarover de tramsporen zouden kunnen worden doorgetrokken om het echte centrum te bereiken. Deze plannen zijn echter niet verder gekomen dan de tekentafel en nooit tot uitvoering gebracht.^[2]

Op 4 juli 1929 volgde in Amsterdam-Zuid een verlenging via de Scheldestraat en Noorder Amstellaan (sdins 1946 Churchill-laan) naar de Amstellaan (sinds 1956 Vrijheidslaan). Op 3 april 1930 werd de lijn verlegd vanaf de Trompenburgstraat via de Amsteldijk, Van Woustraat en Westeinde en via de verdere route naar de Noordermarkt.

Door de komst van lijn 25, die vanaf 3 april 1930 wel een korte rechtstreekse verbinding met het centrum gaf, werd de lijn minder belangrijk en op 1 januari 1932 werd deze ingekort tot Trompenburgstraat – Frederiksplein. Op 16 juni 1932 werd zij opgeheven als een van de lijnen die bij wijze van crisismaatregel moesten verdwijnen (de andere 'crisisslachtoffers' waren de lijnen 12, 15, 19 en 21). De sporen in de Westerstraat zijn uiteindelijk maar 9 jaar gebruikt en de Noordermarkt en de (noordelijke) Jordaan waren hiermee weer verstoken van de tram.^[3]

Alleen in de jaren 2001-2010 kwam daar weer openbaar vervoer in de vorm van De Opstapper/Stop/Go.

Al sinds 1990 reden er in de spits in verband met de vele forensen extra wachtwagens tussen het Centraal Station en het Weteringplantsoen ter versterking van de lijnen 16, 24 en 25. In 1991, bij de invoering van de OV-studentenkaart, wilde men deze extra ritten structureel maken en een speciale tramlijn 26 (eerst gedacht als lijn 27) instellen. Dit ging echter niet door en men bleef, indien noodzakelijk, extra wachtwagens inzetten.

In 1993 verscheen de lijn dan toch maar kreeg nu het lijnnummer 20 dat na 61 jaar weer in gebruik kwam en werd nu de tweede Amsterdamse tramlijn 20.^[4] De lijn reed van 3 juni 1991 tot 13 september 1993. Het was een versterkingsdienst voor de lijnen 16, 24 en 25, die in de ochtendspits reed tussen Centraal Station en Weteringcircuit. Zij werd weer opgeheven toen de frequentie van de genoemde lijnen werd verhoogd.

In navolging van andere steden (onder andere de City Circle Tram lijn 35 in Melbourne) werd de derde Amsterdamse tramlijn 20 op 25 maart 1997 ingesteld als speciale lijn (Circletram) voor toeristen in Amsterdam. Oorspronkelijk zou het tramlijn 8 worden (de acht stond voor ringlijn en oneindig en bij een perspresentatie over de nieuwe lijn in 1996 werd zelfs een rit onder dit lijnnummer gehouden).

Vanwege de herinnering aan de oorlog en de deportatie van de Joden kwam protest tegen het weer gebruiken van dit lijnnummer (dat van 1967 tot 1990 in gebruik was als buslijn). De Circletramlijn werd toen getooid met het lijnnummer 20.

De lijn reed van na de ochtendspits tot 's avonds, ook in het weekeinde, op een traject dat zo veel mogelijk toeristische trekpleisters moest bedienen. De lijn kon ook als versterking van diverse andere lijnen gezien worden, maar veel passagiers hadden, als de tram voorreed, twijfels of ze 'er wel in mochten stappen'. Ook werden bestemming of route niet duidelijk aangegeven op de lijnfilm van de tram. Zitplaatsen waren zodoende verzekerd in lijn 20, en dit is ook de reden waarom de lijn als onrendabel per 23 september 2002 is opgeheven. De frequentie was het laatste jaar al teruggebracht tot een 20-minutendienst. In tegenstelling tot de citycircle van Melbourne werd de lijn niet met historisch materieel gereden, maar met gelede trams. Later reed de City Sightseeing Amsterdam vrijwel dezelfde route als lijn 20A in één richting met dubbeldeksbussen. Het betrof een Hop on Hop off lijn.

De route van de Circletram 20A: Stationsplein – Martelaarsgracht – Nieuwezijds Voorburgwal – Raadhuisstraat – Rozengracht – Marnixstraat – Leidseplein – Stadhouderskade – Paulus Potterstraat – Van Baerlestraat – Ceintuurbaan – Van Woustraat – Weteringschans – Sarphatistraat – Roetersstraat – Plantage Kerklaan – Plantage Doklaan – Plantage Parklaan – Muiderstraat – Waterlooplein – Amstelstraat – Rembrandtplein – Reguliersbreestraat – Muntplein – Rokin – Damrak – Prins Hendrikkade – Kamperbrug – Stationsplein.

Op dit punt aangekomen veranderde lijn 20A in 20B en reed zij het genoemde traject in de andere richting, evenwel vanaf de Muiderstraat direct over de Plantage Middenlaan naar Plantage Kerklaan en Roetersstraat. Plantage Parklaan (20A) gold als pauzestopplaats. In de eerste maanden reden de lijnen 20A en 20B over de Dam via de route van lijn 14 om het paleis heen, maar dit werd verwarrend gevonden door passagiers, zodat de route al snel vereenvoudigd werd.

Het lijnnummer 20 is enkele malen kortstondig gebruikt bij stremmingen en op de Amsterdamse metro om reizigers via het tramnet vervangend vervoer te bieden. Ook door railwerkzaamheden op het Leidseplein verscheen er een tijdelijke lijn 20.

• Van 7 tot 9 april 2008 (Centraal Station – Weesperplein) wegens een ontsporing in het metrostation Centraal Station.
• In augustus 2008 (Centraal Station – Amstelstation) in verband met uitgelopen werkzaamheden in de metrotunnel.
• Van 29 oktober tot 2 november 2016 werden i.v.m. railwerkzaamheden op het Leidseplein de westelijke takken van de tramlijnen 7 en 10 bij de Elandsgracht aan elkaar gekoppeld tot lijn 20. De route was Slotermeer – Kinkerstraat – Elandsgracht – Marnixstraat – Westergasfabriek.
• Op 25 februari 2018 reed gedurende een dag een tramlijn 20 van het Centraal Station naar de Plantage Kerklaan omdat de lijnen 9 en 14 in verband met spoorwerkzaamheden bij het Alexanderplein waren omgelegd en Artis daarbij niet aandeden.

Zie Touristische tramlijn 20 (Amsterdam) voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Als opvolger van de Touristtram (lijn 27) die tussen tussen 1980 en 2005 door het GVB en AOM werd gereden herleefde deze dienst van 2011 t/m 2017 in de maanden juli en augustus als Touristische tramlijn onder het (administratieve) lijnnummer 20. Er werd door de EMA met Amsterdamse museumtrams een rondrit door de binnenstad van Amsterdam gereden.

Vanaf 2018 worden verspreid over het jaar in vakantieperioden regelmatig ritten met museumtrams gemaakt, maar nu met het vertrekpunt Dam, bij de Nieuwendijk. Er werd twee tot drie keer per uur een rondrit door de binnenstad van Amsterdam gereden met Amsterdamse museumtrams, die echter diverse (historische) lijnnummers tonen. Vanaf 2023 is de dienst uitgebreid tot alle weekeinden tussen april en oktober en op sommige andere dagen in het winterseizoen.^[5]

Naast deze algemeen toegankelijke ritten worden er ook afgehuurde ritten voor gezelschapsvervoer gereden en sinds 2025 worden ook regelmatig ritten gemaakt met de AmsterTram. Dit is een toeristische restauranttram waarvoor een speciaal hiervoor verbouwde gelede tram wordt ingezet. Hoewel de service van het bedrijf AmsterTram komt, is de EMA verantwoordelijk voor de stalling en het technisch onderhoud van het materieel. De tram rijdt onofficieel met lijnnummer 20.^[6]

• Geschiedenis tramlijn 20
• Erik Swierstra – Geschiedenis van de tram in de Rivierenbuurt, www.geheugenvanplanzuid.nl