Pagagnotti-triptiek

Pagagnotti-triptiek
Het geopende triptiek
Het gesloten triptiek
Kunstenaar	Hans Memling
Jaar	circa 1480
Techniek	olieverf op paneel
Afmetingen	76 × 57 cm
Museum	Galleria degli Uffizi National Gallery
Locatie	Florence Londen
Inventarisnummer	1890 no. 1024 NG747
Portaal    Kunst & Cultuur

Het Pagagnotti-triptiek is een drieluik van Hans Memling uit circa 1480. Het centrale paneel maakt sinds 1799^[1] deel uit van de collectie van de Galleria degli Uffizi in Florence. De zijpanelen bevinden zich sinds 1865^[2] in de collectie van de National Gallery in Londen.

In de vijftiende eeuw waren de werken van de Vlaamse Primitieven zeer gewild bij Italiaanse verzamelaars. Door de sterke commerciële banden met Italië had Brugge een filiaal van de Medici-bank en een groot contingent zuidelijke kooplieden. Grote aantallen schilderijen en andere kunstwerken werden naar Italië geëxporteerd. Hun aantrekkingskracht nam toe toen het Medici-hof er een aantal kocht.

De kunsthistoricus Michael Rohlmann was in 1995 de eerste die het centrale paneel met Maria en kind koppelde aan de twee zijpanelen. Op basis van het wapen op de achterkant van de zijpanelen stelde Rohlmann vast dat de oorspronkelijke eigenaar de Florentijnse geestelijke Benedetto Pagagnotti was, wiens familie nauwe banden had met de' Medici. Pagagnotti had veel kennis van theologie en astrologie en gebruikte de passer en kraanvogel als zijn embleem. Enkele jaren na het ontstaan van het schilderij (1485) zou hij bisschop van Vaison worden, zonder evenwel Florence te verlaten. Hij betrok de pauselijke vertrekken in het klooster bij de Santa Maria Novella.

De achterkant van de zijpanelen bevat een voorstelling van negen kraanvogels tegen een avondlandschap. Donkere bomen rijzen op tegen de late avondhemel. De lucht vervaagt naar grijs en vervolgens naar roze aan de verste horizon. Het linkerpaneel bevat een wapen met rode en witte chevrons en een passer op de bovenhoeken. De lichtgekleurde vogels hebben felrode kuiven die passen bij het wapen erboven.

De voorste vogel houdt een steen vast, een verwijzing naar de mythe van de grus vigilans, de 'waakzame kraanvogel'. Volgens deze legende kiest een zwerm slapende kraanvogels één bewaker die een steen vasthoudt. Als de vogel in slaap valt of wanneer gevaar nadert, laat hij de steen los, wat de hele zwerm waarschuwt. De kraanvogel staat dan ook symbool voor waakzaamheid.

Een afbeelding van kraanvogels in een landschap is een zeldzaamheid op vijftiende-eeuwse Nederlandse triptieken. Doorgaans waren op de achterpanelen in grisaille geschilderde heiligenbeelden afgebeeld. Kunsthistorici zijn het er niet over eens of de scène van Memling zelf is of van leden van zijn atelier.

Maria zit op een troon met Jezus op haar schoot onder een baldakijn versierd in de karakteristieke Memling-stijl met slingers van rode stof. Aan elke kant van de troon staan twee zuilen. Op de buitenste zuilen staan putti met guirlandes in hun handen. Op een versierde boog boven de troon liggen nog twee putti die de slingers vastpakken. Twee engelen met een viool en een harp knielen aan de zijkant en voor de troon. De linker engel biedt Jezus een appel aan, een symbool voor de erfzonde waarvoor Jezus verlossing brengt.

Memling combineert op het drieluik noordelijk en Italiaanse motieven. Boven de putti aan de zijkanten zijn twee kleine, vergulde Salomonische zuilen te zien. Hun kapitelen ondersteunen sculpturen, Simson die de leeuw doodt aan de linkerkant en aan de rechterkant Kaïn die Abel doodt. De andere zuilen zijn uitgevoerd in een donkerrode marmertint, die in de Nederlandse kunst voorkomt sinds Jan van Eyck, maar in tegenstelling tot Van Eyck hebben die van Memling vergulde basementen en kapitelen in Italiaanse stijl.

De boog boven Maria en haar zoon heeft een buitenste rand die bestaat uit halve rozetten. De binnenste rand is aan de ene kant versierd met een wijnrank (symbool van de eucharistie ) en aan de andere kant met klimop. Aan de onderkant zijn zowel links als rechts een hagedis en een slak te zien, symbolen van de wederopstanding.

De linkervleugel toont Johannes de Doper, de patroonheilige van Florence, met zijn attribuut, een lam. De heilige Laurentius, wellicht een eerbetoon aan Lorenzo de' Medici, op de rechtervleugel heeft een boek en het rooster waarop hij gemarteld is bij zich. Johannes is gekleed in een haren hemd en paarse mantel. Hij is bijna identiek aan de heilige op Memlings Donne-triptiek en vergelijkbaar met de figuur op het middenpaneel van het Triptiek van Johannes de Doper en Johannes de Evangelist. Laurentius is gekleed in een witte albe en een rode dalmatiek. Deze heilige wordt zelden afgebeeld in de Nederlandse kunst, wat erop lijk te wijzen dat het om een specifieke wens van de opdrachtgever gaat.

Achter de hoofdpersonen geven gotische ramen uitzicht op landschappen, die door Italiaanse kunstenaars al vroeg werden gekopieerd. Een duidelijk voorbeeld is Fra Bartolomeo's Madonna met kind en Johannes de Doper waarop een vrijwel identieke molen te zien is.

• 
  Detail
• 
  Detail, landschap met molen en booglijst met klimop, slak en hagedis
• 
  Madonna met kind en Johannes de Doper - Fra Bartolomeo

• Gloria Fossi (2014). Uffizi Gallery, art, history, collections. Florence: Giunti. p. 158
• Paula Nuttall (2017). Memling's Pagagnotti 'Virgin and Child': Italian Renaissance Sculpture Reimagined. In: Sculptures Journal, vol 26. p. 25–36
• Michael Rohlmann (1995). Memling's 'Pagagnotti Triptych'. In: The Burlington Magazine, vol. 137, nr. 1108. p. 438–445.

• (en) informatie over het schilderij op de website van de National Gallery. Geraadpleegd op 28 september 2025.
• (it) informatie over het schilderij op de website van de Catalogo generale dei Beni Culturali. Geraadpleegd op 28 september 2025.

Zie de categorie Pagagnotti Triptych van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.