Overhoeks (Amsterdam)

In 1440 kreeg Amsterdam 'hoog gerecht' over de Volewijck, de landtong in het IJ waar de Buiksloter- en Nieuwendammerham naast zouden worden drooggelegd. Op de Volewijck werd een galgenveld opgericht. Deze locatie was goed zichtbaar vanaf het water dat diende als toegangsweg tot de stad, en had daarmee een bedoelde afschrikkende werking. In de eerste helft van de 17e eeuw werd er ook een bakstenen galgenput gebouwd.^[1]

In 1900 maakte Johan van Hasselt, de nieuwe directeur van de gemeentelijke Dienst der Publieke Werken, een ontwerp voor de ontwikkeling van het grote lege gebied in de Buiksloterham aan de noordzijde van het IJ. Er zou vervolgens plannen worden gemaakt voor verplaatsing van industrie naar de IJ-oevers, gecombineerd met woondorpen voor arbeiders. De eerste stedelijke activiteiten vonden plaats in de periode rond de Eerste Wereldoorlog.

In hetzelfde jaar kreeg Theo van Heemstede Obelt een gunstige lening van de gemeente om zijn zwembad te verplaatsen van de De Ruijterkade achter het Centraal Station naar de overkant van het IJ. Het nieuwe zwembad kwam aan de Badhuisweg werd geopend in 1914. Het was groots opgezet, met een binnen‐ en buitenbad. Het kreeg een café met terrassen die uitzicht boden op het IJ. Het zwembad sloot alweer in 1926. Duizenden Amsterdammers zetten voor het eerst voet in de Buiksloterham toen er in 1913 de Eerste Nederlandse Tentoonstelling op Scheepvaartgebied werd georganiseerd.

Door het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog en mede door de komst van duizenden Belgische oorlogsvluchtelingen vanaf 1914 steeg de woningnood tot ongekende hoogte. De pas opgerichte Gemeentelijke Woningdienst Amsterdam kreeg in 1916 de opdracht om een nooddorp te bouwen aan de Grasweg met 306 woningen, vlak bij het zwembad van Obelt. Daarom werd dit al snel Obeltdorp genoemd. Het dorp bestond uit houten huizen, ‘de sinaasappelkistjes van Wibaut’, van een zeer slechte kwaliteit, die al snel te kampen kregen met vocht- en ongedierteproblemen. Het nooddorp zou maar twaalf jaar bestaan en is na het vertrek van de laatste bewoners in 1929 in brand gestoken.^[2]

In 1918 startte de bouw van Disteldorp en de Van der Pekbuurt in de Buiksloterham, later gevolgd door Tuindorp Buiksloterham. De Bataafse Petroleum Maatschappij die zich hier gevestigd had, later Shell, breidde in de Buiksloterham vervolgens gestaag haar activiteiten uit.

• 
  Badgedeelte van zwembad Obelt aan de Badhuisweg (1914)
• 
  Groot Laboratorium in aanbouw van de Bataafsche Petroleum Maatschappij (1929)
• 
  Panorama van het terrein van de voormalige Bataafsche Petroleum Maatschappij, met 2 laboratoria (ca. 1930)
• 
  De Shell-toren op Overhoeks, als opvallend onderdeel van het Shellterrein, kort na de opening (1972)

Bij de herontwikkeling van het gebied zijn de Shell-toren, de bedrijfskantine bij de Tolhuistuin en het voormalige Groot Laboratorium blijven staan en hebben een andere bestemming gekregen. Alle andere gebouwen zijn gesloopt. In de plaats daarvan wordt ten noorden van de toren een woonbuurt gerealiseerd met daartussen het Schegpark.^[3]

De ontwikkeling van Overhoeks wordt uitgevoerd in een samenwerkingsverband van het Stadsdeel Amsterdam-Noord, projectbureau Noordwaarts, EYE Film Instituut Nederland, ING Real Estate, Ymere, Vesteda en Shell. De originele ontwikkelcombinatie bestond uit ING Real Estate en woningcoörporatie Ymere. In 2007 werd de eerste paal voor de eerste fase geslagen.^[4]

Door het moeilijke economische klimaat na de bankencrisis in 2008 is de bouw van de laatste twee gebouwen van de eerste fase van de woonbuurt 'Campus Overhoeks' vertraagd. Het was de vraag of de rest van het plan in zijn oorspronkelijke opzet kon worden gerealiseerd.^[5] ING Real Estate trok zich vervolgens terug uit het project.^[6] Amvest nam daarna samen met Ymere de leiding. Met enkele aanpassingen aan de plannen werd de projectontwikkeling in 2016 weer voortgezet.^[7]

Volgens verwachtingen zal de gehele buurt in 2026 voltooid zijn.^[8]

De Strip (Engels voor strook) is een strook nieuwbouw ten noorden van de A'DAM Toren bestaande uit middenhoogbouw en hoogbouw. De strook is zo gepositioneerd, langs het Buiksloterkanaal, dat het zicht op torens vanuit de historische Amsterdamse Binnenstad zo veel mogelijk wordt beperkt. Het 'vrije uitzicht' werd hier immers al door de voormalige Shelltoren geblokkeerd. Het idee van het stedenbouwkundig plan is dat de langwerpige rij aan hoge gebouwen vanaf de oost- en westzijdes gezien de bocht van de waterweg om de Buiksloterham en Nieuwendammerham in het IJ accentueert.

De ontwikkelingen van de Strip ging van start met de bouw van het Eye Filmmuseum en de herontwikkeling van het Groot Laboratorium, waar nu kantoren, de Hogeschool voor de Kunsten en een hostel gevestigd zijn. In de lege kwart van de L-vorm van het Groot Laboratorium werd woontoren B'Mine gebouwd. Daarna volgden de nieuwbouw van het Hyperion Lyceum en woontoren Bold. Ook opende op het Overhoeksplein tussen het Groot Laboratorium en de A'DAM Toren de attractie This is Holland. Na meer dan een jaar stillegging van de bouw ging de bouw van het congrescentrum en hotel- en woontorens van het Yvie-complex in 2020 weer van start.^[9] In dat jaar werd ook bekendgemaakt dat als de laatste ontwikkeling op de noorderkop van de strook de Brinktoren gebouwd zal gaan worden.^[10]

Hoewel het hotel- en congrescentrum van Maritim Hotels in de zomer van 2025 open zou moeten gaan, werd de opening vertraagd door ernstige bouwfouten die lastig te herstellen waren. Door de vele vertraging en onduidelijkheid heeft de hotelketen kenbaar gemaakt nog voor de publieke opening de huur al op te zeggen.^[11]

• 
  Badhuiskade aan het Buiksloterkanaal voor de ontwikkeling van de Strip (2011)
• 
  Skyline van de Strip in aanbouw
• 
  De Strip gezien vanaf het Schegpark (2025)

Het stedenbouwkundig plan uit 2003 van de eerste fase van Campus Overhoeks is van de hand van Geurst & Schulze. Het basisconcept bestaat uit alzijdige vrijstaande woongebouwen in vierkantige, U-, L- en H-vormen van 5 à 8 bouwlagen hoog, waarvan de bovenste verdiepingen terugspringen. Als referentie zijn residenties en woonhotels uit de jaren 30 gebruikt waarin appartementen met gemeenschappelijke voorzieningen zijn ondergebracht.^[12] De openbare ruimte is groen en autoluw ingericht doordat elk gebouw een ondergrondse parkeergarage heeft. De gebouwen bestaan voornamelijk uit duurzaam verouderende natuurlijke materialen zoals natuursteen en baksteen in lichte aardse kleuren. De gebouwen van fase 1 zijn vernoemd naar beroemde schepen uit de Nederlandse scheepvaartgeschiedenis, onder meer van de VOC. Het stond destijds ook wel bekend als 'Residentieel Kwartier'.

• 
  Campus Overhoeks fase 1
• 
  De Willem Barendsz, De Halve Maen, De Statendam en het groene binnenhof
• 
  De Europa, De Oranje, De Zeven Provinciën aan de Overhoeksparklaan en IJpromenade (2012)

Met een andere samenstelling van ontwikkelaars is in 2018 de bouw van fase 2 van Campus Overhoeks van start gegaan onder de naam Aan het IJ.^[13] Op basis van dezelfde stedenbouwkundige principes als fase 1 is er een nieuw plan gemaakt dat aansluit bij het al gebouwde deel maar op enkele punten zal verschillen. Zo zullen de U-, L- en H-vormen van de gebouwen nog steeds de basisopzet zijn maar zal er meer ruimte zijn om gebouwen met afgeronde vormen neer te zetten. Ook zal er een groter fysiek onderscheid gemaakt worden tussen privétuinen van de woonblokken en openbare ruimte. In de eerste fase was de inrichting tussen die twee gelijk en werd het onderscheid gemaakt door middel van hekken met VVE-bordjes die het als privéterrein verklaarden.^[14] In het nieuwere deel werd dat als onwenselijk beschouwd. Daarnaast zal het binnengebied van de tweede fase autovrij zijn omdat alle ingangen tot parkeergarages aan wegen aan de rand van het gebied gesitueerd worden. Naast de openbare school IKC Overhoeks wordt een buurtplein aangelegd. Op de begane grond van de gebouwen aan de Docklandsweg zullen maatschappelijke commerciële ruimtes geopend worden.

Een nieuw namenthema voor de gebouwen werd gebaseerd op de vorm of architectuur van de gebouwen.

• 
  Begin van fase 2 in aanbouw (2016)
• 
  Campus fase 2 in aanbouw met The Wave en The Wing aan de Céramiquelaan langs het toekomstige Schegpark (2024)
• 
  Integraal Kindcentrum Overhoeks
• 
  Gebouwen (v.l.n.r.) The Grid, The Stack, The Bow en De Jakoba rondom het Mombassaplein (2025)
• 
  Het Mombassaplein met gebouwen (v.l.n.r.) The Twins, The Wing en The Cube en op de achtergrond de torens van de Strip (2025)
• 
  Gebouwen (v.l.n.r.) The Cube, The Line, The Wave met daarachter woontoren B'MINE aan de Strip (2025)

Campus fase 3 ligt ten oosten van de Docklandsweg aan het Buiksloterkanaal en zal als blokken N, O, P en Q van 2023 tot 2026 ontwikkeld worden.^[15]