Kiesdeler
De kiesdeler is het quotiënt van het totaal aantal geldige stemmen en het aantal te verdelen zetels.
De hoogte van de kiesdeler beïnvloedt de samenstelling van het vertegenwoordigend orgaan: een lagere kiesdeler vergroot de kans dat meer partijen vertegenwoordigd raken, terwijl een hogere kiesdeler dit juist beperkt.
Totstandkoming van de kiesdeler
De wijze waarop de kiesdeler wordt vastgesteld, verschilt per methode van zetelverdeling. Hoe de kiesdeler wordt toegepast verschilt per land en hangt af van de gebruikte methode van zetelverdeling, zoals de grootste-gemiddeldenmethode of grootste-overschottenmethode.
Grootste-overschottenmethode
Bij de grootste-overschottenmethode wordt de exacte, decimale kiesdeler gebruikt, ook bekend als het Hare-quotum[1]. De kiesdeler wordt berekend door het totaal aantal geldige stemmen te delen door het aantal beschikbare zetels. Eerst worden de volledige zetels verdeeld; de resterende restzetels worden vervolgens toegekend aan partijen met de grootste overschotten na deling door de kiesdeler.
Grootste-gemiddeldenmethode
Bij de grootste-gemiddeldenmethode kan de kiesdeler afgeleid worden uit de toewijzing van de laatste zetel. De D’Hondt-methode werkt met gehele zetels[2], terwijl de Sainte-Laguë-methode afrondt naar het dichtstbijzijnde gehele getal[3]. Dit kan leiden tot verschillende effectieve kiesdelers.
Wanneer de laatste zetel bij de D'Hondt-methode wordt toegekend aan een partij met vijf zetels en 328.225 stemmen, resulteert dit in een kiesdeler van 65.645 (328.225 / 5). Onder de Sainte-Laguë-methode zou deze deling plaatsvinden door 4,5, aangezien de halve zetel naar boven wordt afgerond naar 5. Dit leidt dan tot een effectieve kiesdeler van 72.938,89. Het kan bij deze methode ook volstaan om het totaal aantal stemmen (boven de kiesdrempel) te delen door het aantal beschikbare zetels.
Landen
De bovenstaande beschrijving gaat uit van de meest gangbare benadering; individuele landen kunnen hiervan afwijken door eigen regels te hanteren. Hieronder volgen een aantal voorbeelden.
België
In België wordt de kiesdeler vastgesteld door de stemmen van iedere lijst die de kiesdrempel haalt te delen door 1, 2, 3 enzovoort (D'Hondt-methode). Hierna worden de quotiënten op grootte gerangschikt tot alle zetels zijn verdeeld. Het quotiënt van de laatste toegewezen zetel geldt daarbij als de kiesdeler.[4]
Duitsland
In Duitsland wordt de kiesdeler als een variabele factor binnen de Sainte Laguë-methode gebruikt. Hierbij worden enkel de stemmen op de partijen die de kiesdrempel hebben gehaald meegenomen. De verkregen kiesdeler wordt bijgesteld zodat het aantal (via de standaardafronding) te verdelen zetels precies klopt.[3][5][6]
Zwitserland
In een groeiend aantal Duitstalige Zwitserse kantons wordt sinds 2006 gewerkt met een dubbelevenredige zetelverdeling. Eerst bepaalt men met twee losse berekeningen hoeveel zetels er naar de partijen én naar de regio’s gaan (‘bovenste verdeling’). Op basis hiervan wordt de 'onderste verdeling' ingevuld. Hierbij krijgt elke partij én elke regio een eigen kiesdeler om er voor te zorgen dat de 'bovenste verdeling' klopt.
Nederland
In Nederland wordt de kiesdeler bepaald door het totaal aantal geldige stemmen te delen door het aantal te verdelen zetels. Vervolgens worden eerst de volle zetels toegekend op basis van de kiesdeler, waarna de overige zetels als restzetels worden verdeeld via de D'Hondt-methode.
Kiesdrempel
Voor de Nederlandse Tweede Kamerverkiezingen geldt dat een politieke partij die niet ten minste het aantal stemmen haalt benodigd voor 1 zetel, niet in aanmerking komt voor een restzetel. In dat geval is de kiesdrempel dus exact gelijk aan de kiesdeler. Voor de andere verkiezingen in Nederland is er geen kiesdrempel, ook partijen die de kiesdeler niet hebben gehaald maken zo kans op een restzetel.
Voorkeursdrempel
Ook voor het verkozen kunnen worden met voorkeurstemmen is de kiesdeler van belang. Hier volstaat echter bij Nederlandse verkiezingen 25% van de kiesdeler, mits de lijst als geheel voldoende zetels heeft behaald. Bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2025 was dat 17.620 stemmen.
Rekenvoorbeeld
Bij de Nederlandse Tweede Kamerverkiezing in 2023 werden er in totaal 10.432.726 geldige stemmen uitgebracht voor 150 zetels (waarvan 10.237.472 effectieve stemmen).
- De kiesdeler (hare-quotum) bij de grootste-overschottenmethode is dan 69.551,51 stemmen per zetel (10.432.726/150).
- Om alle 150 zetels te verdelen via de Sainte-Laguë-methode neem je alleen de stemmen op partijen die de kiesdrempel hebben behaald. De kiesdeler is dan 68.249,81 stemmen per zetel (10.237.472/150). Een kiesdeler van 68.886,51 volstaat ook omdat de laatste zetel de 20e zetel van NSC is (1.343.287/19,5). De 151e zetel zou de 24e zetel van de VVD worden, dus de kiesdeler kan niet verder zakken dan 67.639,15 (1.589.519/23,5).
- Bij de D'Hondt-methode is de kiesdeler 65.645 stemmen per zetel omdat de laatste zetel de 5e zetel van de SP is (328.225/5).
| Methode | Grootste overschotten | Sainte Laguë/Webster | D'Hondt/Jefferson | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Kiesdeler | 69.551,51 | 68.249,81 of 68.886,51 | 65.645 | ||||
| Partij | Stemmen | Zetels | Afronding | Zetels | Afronding | Zetels | Afronding |
| PVV | 2.450.878 | 35,24 | 35 | 35,9 | 36 | 37,335 | 37 |
| GL-PvdA | 1.643.073 | 23,62 | 24 | 24,1 | 24 | 25,030 | 25 |
| VVD | 1.589.519 | 22,85 | 23 | 23,3 | 23 | 24,214 | 24 |
| NSC | 1.343.287 | 19,31 | 19 | 19,7 | 20 | 20,463 | 20 |
| D66 | 656.292 | 9,44 | 10 | 9,6 | 10 | 9,998 | 9 |
| BBB | 485.551 | 6,98 | 7 | 7,1 | 7 | 7,397 | 7 |
| CDA | 345.822 | 4,97 | 5 | 5,1 | 5 | 5,268 | 5 |
| SP | 328.225 | 4,72 | 5 | 4,8 | 5 | 5,000 | 5 |
| DENK | 246.765 | 3,55 | 4 | 3,6 | 4 | 3,759 | 3 |
| PvdD | 235.148 | 3,38 | 4 | 3,4 | 3 | 3,582 | 3 |
| FVD | 232.963 | 3,35 | 4 | 3,4 | 3 | 3,549 | 3 |
| SGP | 217.270 | 3,12 | 3 | 3,2 | 3 | 3,310 | 3 |
| CU | 212.532 | 3,06 | 3 | 3,1 | 3 | 3,238 | 3 |
| Volt | 178.802 | 2,57 | 3 | 2,6 | 3 | 2,724 | 2 |
| JA21 | 71.345 | 1,03 | 1 | 1,0 | 1 | 1,087 | 1 |
| Zetels | 150 | 150 | 150 | ||||
Externe link
Zie ook
Referenties
- ↑ (de) Die Sonnenseite der Mathematik, Hare/Niemeyer-Verfahren (9 september 2024). Geraadpleegd op 21 februari 2025.
- ↑ (de) Die Sonnenseite der Mathematik, D’Hondt-Verfahren (13 september 2024). Geraadpleegd op 15 februari 2025.
- 1 2 (de) Die Sonnenseite der Mathematik, Sainte-Laguë-Verfahren (3 september 2024). Geraadpleegd op 15 februari 2025.
- ↑ Het aantal zetels per partij berekenen | Vlaams Parlement. www.vlaamsparlement.be. Geraadpleegd op 25 september 2025.
- ↑ Sainte-Laguë/Schepers - Die Bundeswahlleiterin. www.bundeswahlleiterin.de. Geraadpleegd op 25 september 2025.
- ↑ § 5 BWahlG - Einzelnorm. www.gesetze-im-internet.de. Geraadpleegd op 27 september 2025.