Leeuw (heraldiek)

De leeuw is in de heraldiek een populair wapendier. In Duitsland en het oostelijk deel van Europa spelen adelaars een belangrijke rol in de heraldiek. In het Westen van het continent is de leeuw het meest gebruikte wapendier.^[1] In de late middeleeuwen kwam hij voor op 15% van de wapenschilden.^[2]

Afgezien van kleine verschillen, zijn er twee houdingen mogelijk. De “klimmende leeuw” staat verticaal, op twee poten. De “gaande leeuw” of “luipaard” staat horizontaal op drie poten. Zegt men zonder meer “leeuw”, dan wordt een klimmende leeuw bedoeld.

Symboliek

De leeuw staat voor moed en het dier wordt meestal klimmend afgebeeld. Er zijn uitzonderingen want de fantasie van de heraldicus heeft in de loop der eeuwen tientallen verschillende en nauwkeurig benoemde leeuwen voortgebracht. Zo is er de zeeleeuw, een heraldisch wezen met de romp van een leeuw en de staart van een vis. Er kwam vervolgens ook een "dubbele zeeleeuw" die één romp en twee vissenstaarten heeft. Ook de gevleugelde leeuw van Sint-Marcus, wapendier van Venetië, is een heraldisch bedenksel. Leeuwen kunnen ook twee staarten hebben of een blauwe tong en blauwe nagels. Er is in de heraldiek ook een "laffe leeuw" met staart tussen de achterpoten beschreven.

De anatomie van de leeuw is in de heraldiek meestal niet natuurgetrouw. Het gaat immers om een heraldisch symbool, niet om een tekening naar de natuur. De leeuw werd aangepast om schilden en wapens zoals een bijl of een zwaard te kunnen dragen. Daarbij is het goed heraldisch gebruik om de leeuw het gehele schild te laten vullen. De verhoudingen van leeuw en schild zijn dus op elkaar afgestemd. In Duitsland worden leeuwen ook wel gekluisterd in een traliehelm en men trekt ze ook wel handschoenen aan. De heraldische leeuw onderscheidt zich van de echte leeuwen door de mannelijke geslachtsorganen die geprononceerd op de buik zijn aangebracht. Dat is bij honden en paarden de normale anatomie. Bij de leeuwen en andere katachtigen zijn de penis en testikels relatief klein en hangen zij onder de staart.

Voorbeelden van heraldische leeuwen

De begrippen rechts en links spelen in de heraldiek een grote rol. Leeuwen, zoals alle andere wapenfiguren lopen naar rechts, wat voor de beschouwer dus links zal zijn. Een naar heraldisch links gewende leeuw, de “omgewende leeuw” kan op bastaardij wijzen maar ook op deze regel bestaan uitzonderingen. Een leeuw die de beschouwer aankijkt is een “aanziende leeuw”. Kijkt de leeuw achteruit dan is dat een “omziende leeuw”. De “laffe leeuw” draagt de staart tussen de poten.

De staart van de leeuw kan gevorkt zijn zoals bij de heraldische witte leeuw van Bohemen. Dit is ook een vast onderdeel van het heraldisch repetitorium.

Slapende leeuw
Liggende leeuw
Lion sejant erect
Zittende leeuw
Lion salient
Gaande leeuw
Klimmende leeuw
Aanziende leeuw
Omziende leeuw
Laffe leeuw
Leeuw met dubbele staart
Leeuw met gekruiste staart
Leeuw met gekruiste staart
Leeuw met geknoopte staart
Gaande, aanziende leeuw of luipaard

In de heraldiek wordt gestreden over het verschil tussen leeuwen en luipaarden. Men moet daarbij bedenken dat het hier niet om de Afrikaanse roofdieren met die naam gaat maar om de middeleeuwse Europese heraldische beesten. De middeleeuwse tekenaars hadden vaak nog nooit in hun leven een echte leeuw of een luipaard gezien. Men kopieerde andermans tekeningen en ging af op verhalen. In de beeldhouwkunst leverde dat naïeve afbeeldingen en varianten op grote katten op. De heraldicus werd voor deze naïviteit bewaard omdat zijn medium eendimensionaal is de wapendieren worden gestileerd.

De luipaard is in de heraldiek een wandelende (of:"gaande") aanziende leeuw. "Aanziend" betekent dat de leeuw de kijker aankijkt. Of manen rond de hals van de luipaard een verschil maken is omstreden. Een "lions léopardé", ofwel "geluipaarde leeuw" is aan gaande voor zich uitkijkende leeuw. Een "geleeuwde luipaard" is dan weer een klimmende aanziende leeuw. In de Britse heraldiek wordt het onderscheid wel consequent gemaakt. Daar is een "aanziende leeuwenkop" dan ook altijd een "leopard's head".

Luipaarden en leeuwen zijn, zo kan men hieruit opmaken, heraldisch gezien dezelfde dieren. Leeuwinnen hebben net als de echte luipaarden geen manen. Zij spelen in de heraldiek geen rol (met uitzondering van het tenue van het Nederlandse vrouwenvoetbalteam - een heraldisch unicum) omdat een wapenschild in beginsel in één blik herkenbaar moet zijn. De heraldiek gebruikt daarom enkel eenvoudig te herkennen figuren.

Lage landen

De leeuw werd in de 12e en 13e eeuw een veelgebruikt heraldisch symbool in de Lage Landen.

België

De Belgische leeuw is een van de oudste en meest betekenisvolle symbolen in de Belgische heraldiek. De Belgische leeuw is identiek aan de Brabantse leeuw, de Brabantse leeuw speelde een centrale rol in de oprichting van de Verenigde Belgische Staten (1790), een bond van gewesten die zich tegen de Oostenrijkse overheersing verzetten. Deze opstand werd echter snel neergeslagen, maar het idee van de Brabantse identiteit en het gebruik van de leeuw als symbool bleef belangrijk, vooral tijdens de daaropvolgende veranderingen in de regio. Toen België in 1830 zijn onafhankelijkheid verwierf van Nederland, werd de Brabantse leeuw opnieuw een symbool van nationale trots voor de regio’s die ooit deel hadden uitgemaakt van het hertogdom Brabant. Deze werd dan officieel gebruikt op het Wapenschild van het Koninkrijk België op 25 maart 1937^[3]^[4]^[5]^[6]^[7]

De Belgische regio Vlaanderen gebruikt ook als heraldisch symbool een leeuw. De eerste Vlaamse graaf die het leeuwensymbool gebruikte, was Filips van de Elzas. Filips heeft (waarschijnlijk) de staande leeuw overgenomen van het wapen van Willem van Ieper, op wiens nalatenschap Filips beslag wilde laten leggen (ten nadele van Willems onwettige, maar gelegitimeerde zoon). Willem van Ieper had op zijn beurt het leeuwensymbool (maar dan wel vaak gaande afgebeeld) meegenomen uit Engeland. Zijn oom Geoffrey Plantagenet was er al in 1155 mee afgebeeld.

Een leeuw komt ook voor in de Wapens van de Belgische provincies; Limburg, Luxemburg, Namen, Waals-Brabant, Oost-Vlaanderen, Vlaams-Brabant, West-Vlaanderen en Luik.

Nederland

In het symbool dat Nederland of de Nederlanden vertegenwoordigt staat de leeuw voor de landsheer, het zwaard voor de gewapende macht en de bundel pijlen voor de verenigde Nederlandse gewesten. De leeuw komt voor het eerst voor in 1579 op het zegel van de Staten Generaal die in sommige bevoegdheden van het staatshoofd trad. De leeuw werd vervolgens de generaliteitsleeuw genoemd.

De generaliteitsleeuw wordt vervolgens in 1584 in goud op een rood schild aangenomen als het wapen van Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. De kleuren goud op rood zijn een omkering van het op dat moment al gevestigde en herkenbare wapen van Holland, als meest invloedrijke en opstandige gewest uit de Tachtigjarige Oorlog. In 1609 wordt de leeuw vermeerderd met een kroon. Het blijft meer dan 200 jaar in gebruik als wapen van Nederland, tot 1795. Hierdoor wordt de naam 'generaliteitsleeuw' vaak als synoniem van dit wapen gezien, in plaats van als naam voor de leeuw zelf.^[8]

Een aantal leeuwen, waaronder de Nederlandse leeuw, draagt een kroon. De leeuw komt ook voor op de provinciewapens van Friesland, Noord- en Zuid-Holland, Overijssel, Gelderland, Zeeland, Noord-Brabant en Limburg.

Luxemburg

De Luxemburgse leeuw werd voor het eerst gebruikt door graaf Hendrik V van Luxemburg in de 13e eeuw. Het wapen is (waarschijnlijk) afgeleid van het wapen van het hertogdom Limburg. Het wapen bestaat uit een rode leeuw met gele tong en klauwen op een lichtblauw met wit gestreepte achtergrond te zien.^[9]

De stad Luxemburg gebruikt dezelfde leeuw als het land Luxemburg, een rode leeuw met gele klauwen en tong. Een eerste vermelding van het stadswapen was in een wapenboek van Franse steden. Deze vermelding vond plaats in de 17e eeuw. In het boek werd aangegeven dat het wapen van de stad en het hertogdom Luxemburg gelijk aan elkaar zijn.

De Groothertog van Luxemburg heeft een eigen wapen, gebaseerd op het wapen van het land. Ook dit wapen kent drie versies.

Het verschil tussen het wapen van de groothertog en het wapen van Luxemburg, bij het wapen van de groothertog is het schild verdeeld in vier vlakken. De vlakken linksboven en rechtsonder tonen hetzelfde wapen als het land Luxemburg maar de andere twee tonen het wapen van Nassau.