Generaliteitsleeuw

De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, in de literatuur vaak aangeduid als de Republiek, was een confederatie met trekken van een defensieverbond en een douane-unie. Ze besloeg grotendeels het grondgebied van het huidige Nederland.

De Republiek ontstond nadat een aantal hertogdommen, heerlijkheden en steden in 1579 de Unie van Utrecht had gevormd, een bondgenootschap om gezamenlijk op te komen tegen de strenge bestuursmaatregelen van de Habsburgse heer der Nederlanden Filips II, die in hoogste instantie over de gebieden regeerde en tevens koning van Spanje was. Met het Plakkaat van Verlatinghe zwoeren ze hem in 1581 af. In 1588 gingen een aantal gewesten (provincies), elk met een eigen autonoom bestuur, zonder toestemming van Filips II afzonderlijk verder als confederale republiek.^[2]

De Republiek, had in het begin geen eigen wapen. De eerste maanden gebruikte de Staten-Generaal het zegel van Brabant, omdat Brabant toen het toonaangevende gewest was in de Habsburgse Nederlanden; het lag in het midden, de regeringszetel was gevestigd in Brussel en economisch was het zeer welvarend. Maar de hertog van Parma, de Spaanse generaal Alexander Farnese, begon in 1579 een veldtocht tegen de opstandige Nederlandse gewesten (Parma's Negen Jaren) en veroverde daarbij al snel verscheidene Brabantse steden ('s-Hertogenbosch op 1 juli 1579, zie Schermersoproer), terwijl Leuven en Diest al in Spaanse handen waren. Hierdoor was Brabant geen goed symbool meer voor de Nederlandse Opstand, en stapte men over op een ander wapen, de Generaliteitsleeuw.^[1]

In 1581 verklaarde de Unie van Utrecht zich onafhankelijk van Filips II van Spanje met het Plakkaat van Verlatinghe. Op dat moment waren de Staten-Generaal van mening dat de opstandige Nederlanden een soeverein vorstendom moesten worden, en dus moest men op zoek naar een nieuwe vorst. De hertog van Anjou werd hiervoor gevraagd, wat deze aanvaardde. Hij verving de Generaliteitsleeuw door een wapen dat hij zelf samenstelde. Deze bezat alle wapens van de 9 op dat ogenblik opstandige Nederlanden; Gelderland, Holland, Vlaanderen, Brabant, Friesland,Overijssel, Utrecht, Zeeland en Mechelen.^[3][4]

Op het wapen is ook tweemaal de Franse lelies tezien (linksboven en rechtsonder). Maar de hertog van Anjou bleek geen goede leider en men wilde hem niet te veel macht geven; als reactie probeerde deze de macht dan maar met geweld te grijpen en richtte zo de Franse furie aan, maar werd ten slotte verdreven. Na zijn dood in 1584 besloten de Staten-Generaal dat er een nieuw wapen moest komen.^[3]

Omdat de leeuw een alom herkend en gerespecteerd heraldisch motief was werd in 1584 voor een leeuw gekozen. Deze nieuwe Generaliteitsleeuw mocht uiteraard niet te veel op een van de wapens van de afzonderlijke gewesten lijken. Als model werd het wapen van Holland gekozen, dat nu het meest invloedrijke opstandige gewest was (Brabant en Vlaanderen werden zwaar belegerd door de Spanjaarden en vielen in 1585 volledig in Spaanse handen).^[2][5]

Het wapen van Holland werd omgekeerd zodat een gouden leeuw op een rood veld ontstond. Deze leeuw kreeg een pijlenbundel en een zwaard, het zwaard ontleend aan het helmteken van Karel V in zijn zegel als "Heer der Nederlanden" en de pijlenbundel als symbool van eendracht. Hun soevereiniteit benadrukten de " Hoogmogende heren" van de Staten-Generaal door in 1609 een koningskroon op hun wapen te plaatsen.^[2][5]

De pijlen werden voortaan naar boven gericht afgebeeld; het aantal bleef lange tijd 17, ondanks dat de Unie van Utrecht in het begin 11 gewesten telde, na de Val van Antwerpen in 1585 nog 6 en na de Reductie van Groningen 7. Pas in 1606 werd het aantal pijlen op het wapen vastgesteld op 7, maar het zegel bleef tot 1795 17 pijlen verbeelden.^[2][5]

Zie Zegel van de Bataafse Republiek voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Onder invloed van de gevolgen van de Franse Revolutie moest in 1795 prins Willem V van Oranje-Nassau, stadhouder van de verenigde provinciën, vluchten naar Engeland. De Patriotten riepen hierop de 'Bataafse Republiek' uit.

De Bataafse Republiek gebruikte in haar eerste jaar nog het wapen van de Republiek der Zeven Vereenigde Nederlanden; de Nederlandse leeuw of generaliteitsleeuw met kroon , pijlenbundel en zwaard. Op 4 mei 1796 werd dit wapen vervangen door een vrije tekening van een niet heraldische leeuw en een Nederlandse Maagd rond een altaartje met een onttakeld anker. Men besloot de statenleeuw met het devies Concordia Res Parvæ Crescunt ( Latijn:"Door eendracht groeit het kleine" of "Eendracht maakt macht"). Hierdoor verviel het gebruik van de Generaliteitsleeuw na ca. 280 jaar. Wel mocht de oude leeuw daarna twee maal een hergebruik meemaken.^[5][6]

De eerste maal in 1802 toen de Maagd toch weer werd vervangen door de leeuw. Bij de stichting in 1806 van het koninkrijk Holland, onder Lodewijk Napoleon (broer van keizer Napoleon) bleef de leeuw behouden. Het werd daar als belangrijkste onderdeel opgenomen in een nieuw wapen, samen met de Franse keizerlijke adelaar. Nederland werd in 1810 officieel een deel van het keizerrijk van Napoleon en een eigen wapen werd niet meer gebruikt.^[5]

De tweede korte herintroductie beleefde de Generaliteitsleeuw bij de terugkomst van Willem Frederik, zoon van de laatste stadhouder. Deze werd eind 1813 aangesteld als souvereine vorst der Verenigde Nederlanden. Om deze nieuwe situatie ook in zijn wapen tot uitdrukking te laten komen liet hij het oude familiewapen (zie boven) van Oranje-Nassau achterwege en koos een nieuw ontwerp.

In dit nieuwe wapen uit 1814 combineerde hij de leeuw van de republiek met de belangrijkste onderdelen van zijn familiewapen. Het wapen bestaat daarmee uit: Het vroegere wapen van de Republiek, Het voormalige hartschild van de familie met het wapen van Chalon-Ora

nje-Genève en (met als hartschild daaroverheen) het stamwapen van de Nassaus (Otto).

Zie Wapen van het Koninkrijk der Nederlanden voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Een met een koningskroon aangepaste generaliteitsleeuw stond in februari 1814 nog gedurende 22 maanden in het wapen van Willem Frederik, Soeverein vorst der Nederlanden. Daarna wordt het vervangen door het Wapen van het Koninkrijk der Nederlanden waarbij generaliteitsleeuw wordt gecombineerd met het wapen van Nassau. Het de gouden leeuw op het blauw met goud geblokte wapenschild van Nassau wordt vervangen door de generaliteitsleeuw. Anders gezegd wordt het wapen van Nassau vermeerderd met de koninklijke kroon, de pijlenbundel en het zwaard van de generaliteitsleeuw. Vanaf dat moment spreekt men doorgaans niet meer van de generaliteitsleeuw maar van de Nederlandse Leeuw.^[7]

Het wapen van De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden is het wapenschild die inspiratie vormde voor het wapen van Nederland.^[2]

In azuur, bezaaid met blokjes van goud, een leeuw van goud, getongd en genageld van keel

Het nieuwe koninklijke wapen van Nederland is gebaseerd op het wapen van De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Dit wapen is gebaseerd op het wapen van Holland, een gouden leeuw op een rode achtergrond. In het wapen van de Republiek werd een zwaard, pijlen en kroon toegevoegd aan de leeuw, deze werden dan ook later toegevoegd aan het wapen van Nederland. De leeuw noemde men toen nog de generaliteitsleeuw.^[2]

Het Rijkswapen van het Koninkrijk der Nederlanden is het wapenschild van Nederland

Schild: In azuur, bezaaid met blokjes van goud, een leeuw van goud, gekroond met een kroon van drie bladeren en twee parelpunten van hetzelfde, getongd en genageld van keel, in de rechtervoorklauw opgeheven houdende in schuinlinkse stand een zwaard van zilver met gevest van goud en in de linkervoorklauw een bundel van zeven pijlen van zilver met punten van goud, de pijlen tezamen gebonden met een lint mede van goud. Als schildhouders twee leeuwen van goud, getongd en genageld van keel; het devies (wapenspreuk) 'Je Maintiendrai' in Latijnse letters van goud op een lint van azuur.

Het nieuwe koninklijke wapen van Nederland is gebaseerd op het wapen van Nassau waarbij de leeuw wordt vervangen wordt door de generaliteitsleeuw, compleet met zwaard, pijlen en kroon. Anders gezegd wordt het wapen van Nassau uitgerust met de kroon, pijlenbundel en zwaard van de generaliteitsleeuw. Vanaf dat moment spreekt men eerder van de Nederlandse leeuw dan de generaliteitsleeuw en staat hij dus op een blauw met goud geblokt schild.^[7][5]