Groesbeek

Groesbeek
Plaats in Nederland Vlag van Nederland
Groesbeek (Gelderland)
Groesbeek
Situering
Provincie Vlag Gelderland Gelderland
Gemeente Vlag Berg en Dal Berg en Dal
Coördinaten 51° 47′ NB, 5° 56′ OL
Algemeen
Oppervlakte 35,88[1] km²
- land 35,88[1] km²
- water 0[1] km²
Inwoners
(2023-01-01)		 17.120[1]
(477 inw./km²)
Hoogte 16,6 - 95,10 m
Woning­voorraad 7.572 woningen[1]
Overig
Postcode 6560-6562
Netnummer 024
Woonplaats­code 2291
Belangrijke verkeersaders
Website Officiële website
Foto's
Zuidmolen van Groesbeek
Zuidmolen van Groesbeek
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Hervormde kerk

Groesbeek (uitspraakⓘ) is een plaats in het zuiden van de Nederlandse provincie Gelderland. De plaats valt tegenwoordig onder de grotere gemeente Berg en Dal.

Groesbeek maakt deel uit van het Rijk van Nijmegen. De eigenlijke plaats Groesbeek ligt ongeveer tien kilometer ten zuidoosten van de stad Nijmegen. De plaats ligt midden in een heuvelachtige en bosrijke omgeving, die voorbij de grens met Duitsland wordt voortgezet als het uitgestrekte Reichswald.

Geschiedenis

De heuvels en dalen van Groesbeek vormen de noordwestelijke uitlopers van de Nederrijnse Heuvelrug, die zo'n 200.000 jaar geleden is ontstaan, tijdens de voorlaatste ijstijd, het Saalien. Ter hoogte van waar nu Groesbeek ligt, kwam het gletsjerijs tot stilstand. Op het hoogste punt (op de Zevenheuvelenweg, nabij camping Nederrijkswald) meet Groesbeek 95,10 meter boven het NAP.[2][3] De naam Groesbeek komt waarschijnlijk van de beek die ooit in oostelijke richting stroomde.

Opgravingen hebben aangetoond dat Groesbeek in ieder geval al vanaf de Romeinse tijd bewoond werd. Zo werden er Romeinse potten en pannen in het nabijgelegen dorp Berg en Dal gevonden.

In Groesbeek werd in de 10e eeuw een rijkshof gebouwd, de verblijfplaats voor de koning of keizer als hij het gebied bezocht. In de 12e eeuw was dit gebouw al weer afgebroken.

Groesbeek wordt voor het eerst in 1040 genoemd. In dat jaar werd Sindicho door koning Hendrik III beleend met een hoeve in Gronspech. Deze Sindicho was een 'forestarius', de voorloper van de functie waldgraaf. Hij beheerde de bossen en de gronden namens de koning of keizer.

In het Rijkswoud, ten noorden van Groesbeek, bouwden de waldgraven in de 11e eeuw het houten kasteel Watermeerwijk. Rond 1265 verplaatsten zij hun woonplek naar Groesbeek, waar zij naast de voormalige rijkshof een nieuwe, houten woontoren bouwden. Uiteindelijk zouden deze heren van Groesbeek de toren nog twee maal vervangen; de laatste versie werd eind 14e eeuw afgebroken. Rond 1555 bouwden de heren van Groesbeek een nieuw kasteel, op de locatie waar ooit de rijkshof had gestaan. Dit Huis te Groesbeek is waarschijnlijk in de 18e eeuw afgebroken.

De heren van Groesbeek bezaten tevens de heerlijkheid Groesbeek. In 1768 verkochten ze de heerlijkheid aan de Staten van Gelre.

Door blikseminslag ontstond op 18 juli 1828 een dorpsbrand, waarbij een aantal huizen verloren ging. Een grote lindeboom voorkwam dat ook het gebouw van de Hervormde Kerk vlam vatte. De provincie Gelderland sprong bij om de nood van de getroffenen te verzachten.[4]

Groesbeek bleef in deze periode arm. Er werden heel specifieke beroepen uitgeoefend, zoals bosbesplukkers en bezembinders. In 1905 werd er een stoomzuivelfabriek gebouwd, al snel opgevolgd door meerdere, kleinere fabrieken. De werkgelegenheid nam hierdoor iets toe. Ook het toerisme droeg daaraan bij: na 1900 openden er enkele hotels en pensions voor vakantiegangers die dat konden betalen. Toch waren de meeste inwoners nog steeds aangewezen op werkgelegenheid elders in de regio.

De in 1865 geopende Spoorlijn Nijmegen - Kleef had tot en met oktober 1934 ook een station in Groesbeek. De spoorlijn zelf is in 1991 in zijn geheel gesloten.

Luchtfoto van het oude centrum van Groesbeek, met in het midden de Cosmas en Damianuskerk, 1920-1940, Nederlands Instituut voor Militaire Historie.

Eerste gemeentelijke herindelingen

Door gemeentelijke herindelingen in het gebied rond het dorp Berg en Dal, Groesbeek en Nijmegen is de gemeentegrens met Nijmegen iets zuidelijker komen te liggen. Plannen van het Nijmeegse gemeentebestuur om grondgebied van de aangrenzende gemeente Groesbeek over te nemen bestonden sinds eind 19e eeuw, hoewel hier vanuit Groesbeek zelf veel verzet tegen kwam. Vanaf 1905 werden er nieuwe ontwerpen ingediend, die uiteindelijk goedkeuring van de Nederlandse regering kregen. Op 1 januari 1915 werd het grootste deel van de huidige wijk Kwakkenberg aan Nijmegen toegevoegd. De gemeentegrens tussen Nijmegen en Groesbeek, die tot dan toe altijd bij de Postweg had gelegen, verschoof nu naar de Sophiaweg. De oorspronkelijke plannen waarin was voorzien dat er nog meer Groesbeeks grondgebied door Nijmegen zou worden geannexeerd waren wel wat aangepast, waardoor Meerwijk, het dorp Berg en Dal en het latere dorp Heilig Landstichting nu alsnog Groesbeeks bleven.[5]:65-67 Groesbeek raakte als gevolg van deze gemeentegrenswijziging ca. 158 hectare aan grondgebied kwijt.[6]

In het aan Nijmegen toegekomen deel van Groesbeek ligt onder meer Rustoord, een protestantse begraafplaats die zijn bestaan dankt aan de toestemming in 1895 van de gemeente Groesbeek aan de Nederlands Hervormde gemeente Nijmegen om deze aan te leggen.

Uitbreidingen

In 1936 kwam er een voor het eerst een vergaand uitbreidingsplan voor Groesbeek, waarbij Heilig Hartstichting als eerste plaats binnen de gemeente werd ontwikkeld. Begin jaren 50 van de 20e eeuw is het uitbreidingsplan voor Heilig Hartstichting weer herzien, met onder meer ruimte voor benzinestations en goedkope woningen. Begin jaren 60 werd de Nijmeegsebaan verbreed.[5]:73-80

Tweede Wereldoorlog

Op 17 september 1944 landden duizenden parachutisten in Groesbeek in het kader van Operatie Market Garden. Deze operatie had de doelstelling om de bruggen bij Eindhoven, Grave, Nijmegen en Arnhem te veroveren op de Duitsers om vervolgens via het IJsselmeer de Noord-Duitse Laagvlakte en het industriële Duitse hart te veroveren. In dat geval zou de Tweede Wereldoorlog vóór Kerstmis 1944 beëindigd zijn. Dit mislukte. Groesbeek lag tot 8 februari 1945 in de frontlinie, waardoor het dorp ernstige verwoestingen moest incasseren.

Opheffing zelfstandige gemeente (2015)

Op 1 januari 2015 is de oude gemeente Groesbeek uiteindelijk samengevoegd met de gemeenten Millingen aan de Rijn en Ubbergen. Zodoende ontstond de nieuwe fusiegemeente Berg en Dal, die gedurende 2015 zelf ook nog Groesbeek heette. Op 1 januari 2016 is dit gewijzigd in Berg en Dal, nadat bij een referendum een nipte meerderheid hiervoor koos.[7]

Bezienswaardigheden

Fotogalerij

Monumenten

In de gemeente is een aantal rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten, en oorlogsmonumenten, zie:

Musea

Begraafplaats

Evenementen

  • Carnavalsoptocht
  • Zevenheuvelenloop
  • Nijmeegse Vierdaagse (meerdaagse langeafstandsmars in derde week van juli met ook veel deelnemers uit het buitenland)
  • De Nederlandse Wijnfeesten (jaarlijks in september)
  • De Groesbeekse Bierfeesten
  • Zevenheuvelenfeesten Groesbeek (jaarlijks in juli)
  • Zwitserloot Dak Run
  • De Groesbeekse Muziekzondag (jaarlijks op de derde zondag van oktober)
  • Smartlappenfestival Tranendal tussen de Heuvels (jaarlijks op Hemelvaartsdag)
  • De Groesbeekse Barre Barrentocht (jaarlijks in de winter)
  • Verlichte Halfvasten Optocht Groesbeek
  • Gitaarbeurs Groesbeek
  • Derde etappe van de Ronde van Spanje 2009 (van Zutphen naar Venlo)
  • Tweede etappe van de Ronde van Italië 2016 (van Arnhem naar Nijmegen)

Carnaval in Groesbeek

Binnen de gemeente zijn drie coördinerende carnavalsverenigingen actief, genaamd De Feestneus, Net Aecht en de Berggeiten in Berg en Dal. Samen vormen zij, onder leiding van het Sok, de organisatie achter het gehele carnaval in Groesbeek. In totaal zijn er meer dan 180 carnavalsverenigingen actief in Groesbeek.

De Feestneus, Net Aecht en de Berggeiten leveren ieder jaar een eigen prins. De Feestneus en Net Aecht leveren om en om de prins 'Ummenie' van dat jaar. De prins 'Ummenie' kan gezien worden als de hoofdprins binnen Groesbeek tijdens het carnaval.

Bullensound

Groesbeek kent sinds de jaren 60 een eigen muziektraditie van vooral Nederlandstalige muziekgroepen met deels Duitse invloeden. Bekende vertegenwoordigers waren The Sunstreams (rond Wim Liebers, bijgenaamd de 'opperbul'). The Moonlights, The Belcanto's, Maple Leaf, The Sunshines, Sympathie, Kameleon en Gebroeders Wijnhoven. Er zijn drie verzamel-cd's uitgegeven met Groesbeekse muziek: De muzikale groeten uit Groesbeek (1984), Groesbeek dorp vol muziek (1989) en Groesbeek Daar zit muziek in (2018).[8]

Politiek

Gemeenteraad

De gemeenteraad van Groesbeek telde 17 zetels. Hieronder staat de samenstelling van de gemeenteraad van de oude gemeente Groesbeek van 1998 tot en met 2014:

Partij1998200220062010
PvdA4343
Groesbeekse Volkspartij3343
VOLG2433
CDA4434
VVD2112
GroenLinks1211
Sociaal Groesbeek--11
DPG1---
Totaal17171717

In verband met de gemeentelijke herindeling per 1 januari 2015 werden in 2014 gemeenteraadsverkiezingen gehouden op 19 november.

Verenigingen

In Groesbeek heeft een aantal (amateur)voetbalclubs zijn thuisbasis; Achilles '29, VV Germania, De Treffers, DVSG, Groesbeekse Boys en VV Rood Wit.

Bekende personen uit Groesbeek

Geboren in Groesbeek

Overleden in Groesbeek

Zie ook

Topografie

Groesbeek omgeving
Topografische 3-D kaart van Groesbeek

Topografisch 3-D beeld van Groesbeek, met daarin duidelijk het dal dat door Groesbeek loopt.

Zie de categorie Groesbeek van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.

Dit artikel is uitgegeven door Wikipedia. De tekst is beschikbaar onder Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0, tenzij anders vermeld. Voor de mediabestanden kunnen aanvullende voorwaarden gelden.