Graduale

Deel van de serie over kerkelijk gerei gebruikt in de liturgie
Liturgisch vaatwerk Vasa sacra Miskelk · Pateen Kelklepeltje Ciborie · Monstrans Pyxis · Custodiale Vasa non sacra Ampullen · Wijwatervat Olievaatje Wierookvat · Ablutievat Paramenten Amict · Albe · Baarkleed · Cingel Tuniek · Dalmatiek · Fanon Kazuifel · Manipel · Stola Gremiale · Benedictievelum Mijter Koorkledij Rochet · Superplie Koorkap · Cappa magna Kovel Kelkgerei Bursa · Kelkvelum Ciborievelum Kerklinnen Corporale · Kelkdoekje Lavabodoekje · Palla Altaardwaal Kerkinterieur Altaar · Ambo Biechtstoel · Communiebank Doksaal · Doopvont Faldistorium Godslamp · Hoogaltaar Heilig Kruisaltaar Bisschopszetel · Preekstoel Sedilia Tabernakel · Volksaltaar Liturgische boeken Altaarmissaal Benedictionale · Brevier Evangeliarium · Evangelistarium Graduale · Kyriale Lectionarium Psalter · Rituaal Sacramentarium · Volksmissaal Overige Flambouw · Processiekruis Altaargong · Altaarschel · Sanctusbel Wijwaterkwast · Scheepje Doopschelp · Lessenaar Thabor · Antependium Paaskaars · Adventskrans

Graduale is een term uit de rooms-katholieke liturgie. Er kan zowel een gregoriaans lied mee worden bedoeld als het boek met de liederen.

Om het onderscheid te maken met het boek, wordt het gezang ook wel de Graduale Responsorium genoemd. De graduale is een gregoriaans gezang van de mis en in de Novus Ordo Missae is het de tussenzang. Het wordt gezongen tussen de eerste schriftlezing en de tweede schriftlezing in en is meestal een antwoordpsalm.^[2] In de Tridentijnse liturgie wordt de graduale in de voormis gezongen, tussen het epistel en het evangelie.

Het graduale is een onderdeel van het Proprium Missae, dat zijn de wisselende gezangen van de Mis. Het woord graduale is afgeleid van het Latijnse woord gradus, trede en verwijst naar de positie van de priester: op een van de hoogste treden van de preekstoel.^[3] Het voorafgaande gebed van de priester wordt wel trapgebed genoemd.^[4][5]

Het Graduale Romanum is het liedboek waarin de gregoriaanse gezangen staan. Het boek bevat alle wisselende en vaste misgezangen voor de verschillende tijden en feesten van het liturgische jaar. Het is ontstaan door het ijveren van de Paus Gregorius I, die daartoe volgens de legende geïnspireerd was door de Heilige Geest.^[3]

De uitgave van 1974 werd aangepast aan de Novus Ordo Missae. In het gregoriaans missaal uit 1983 zijn ook de Nederlandse vertalingen van de gezangen te vinden.

Het bekendste in Nederland vervaardigde graduale is het graduale van Johannes van Deventer. Het is in 2023 ingeschreven in de Werelderfgoedlijst voor documenten, onderdeel van het Memory of the World-programma van de UNESCO.

• Het Graduale Romanum op www.musicasacra.com

• 
  Graduale van koning John Albert