Dendermondse reuzen

Reuzenommegang Katuit met de Ros Beiaardharmonie en de drie gildereuzen

De Dendermondse reuzen zijn de reuzenfiguren die deel uitmaken van de folkloristische traditie in de Oost-Vlaamse stad Dendermonde met de acht deelgemeenten. De gildereuzen Indiaan, Goliath en Mars (ook de Gruëte Mannen genoemd[1]) zijn de drie historische reuzen van de kernstad. Ze gaan uit tijdens de Ros Beiaardommegang (om de tien jaar) en de jaarlijkse Reuzenstoet Katuit. Ze namen ook deel aan de Rosse Buurtenstoet, een reuzenstoet georganiseerd in 2022, een maand voor de Ros Beiaardommegang van dat jaar. Daarnaast hebben zes van de acht deelgemeenten een al of niet uitgebreide reuzenfamilie. De beherende reuzengilden, met het Ros Beiaardcomité, zijn lokaal verankerd en kiezen dikwijls voor dorpsfiguren als thema voor hun reus.

De reuzenfamilie van Dendermonde is een onderdeel van de Reuzen in Vlaanderen vzw, die de reuzencultuur in stand houdt in Vlaamse gemeenten. De reuzengilde Ros Beiaardcomité is herkend door de organisatie via de Inventaris Vlaanderen Immaterieel Cultureel Erfgoed.[2] De Ros Beiaardommegang en Katuit maken deel uit van de groep "Sociale gewoontes en gebruiken" van het Vlaamse immaterieel cultureel erfgoed.[3] Ze zijn zelfs in 2008 erkend als UNESCO Meesterwerk van het Oraal en Immaterieel Cultureel Erfgoed, als onderdeel van "Stadsreuzen en Drakenfiguren”.

Geschiedenis

Goliath is de oudste van de drie gildereuzen, hij dateert van 1626.[4] De Sint-Sebastiaansgilde liet zich in 1648 vertegenwoordigen door een reuzin met handboog, genaamd Jachtgodin. In 1714 verscheen een reus met de naam Indiaan, met opvallende gelijkenissen met de vroegere reuzin – wat aanleiding gaf tot de hypothese dat het wellicht dezelfde figuur overschilderd en hergebruikt was.[5]

In 1975 vond een incident plaats waarbij leden van een jazzclub de dag voor Katuit de reus Indiaan gestolen hadden. Deze werd echter op de dag van de ommegang plechtig teruggebracht.

Naar aanleiding van 150 jaar België ging op 22 juli 1980 een Internationale Reuzenommegang door met 100 reuzen uit binnen- en buitenland.[6] De stoet bestond uit zes delen, waarbij het laatste deel toebedeeld was aan de gildereuzen en hun begeleidende gilden. De andere delen hadden als thema: Volksfiguren, Ambachten en beroepen, Volksvermaak, Volksoverleveringen en legendes en Historische sagen. in elke van de thema's kwamen reuzen uit verschillende Vlaamse gemeenten en steden aan bod.[7]

De Dendermondse traditie van het Ros Beiaard en de drie gildereuzen is in 2008 erkend als UNESCO Meesterwerk van het Oraal en Immaterieel Cultureel Erfgoed.

Het Ros Beiaard en de reuzen Mars, Indiaan en Goliath werden in 2016 gered na de vaststelling van ernstige vocht- en schimmelproblemen in hun stalplaats in de Hollandse Kazerne. Een te hoge luchtvochtigheid had geleid tot schimmelvorming op textiel en houtworm in de constructie van het Ros Beiaard. Na analyse door Monumentenwacht werden gedurende anderhalf jaar reinigings-, ontsmettings- en ventilatiemaatregelen uitgevoerd. De erfgoedstukken kregen bijkomende bescherming via aangepaste opkistingen en verbeterde bewaring van textiel. Het project kostte 15.000 euro en moet het behoud van het erfgoed voor de komende decennia verzekeren.[8]

In april 2023 werden de Gruëte Mannen genderneutraal.[1] Hiermee wordt een oud taboe over de genderidentiteit van Indiaan doorbroken omdat historische kennis onthult dat Indiaan eigenlijk een vrouw, dus een reuzin was, ondanks wat de volksmond beweerde.[1]

In juni 2024 verkocht het Ros Beiaardcomité ongeveer 30 Ros Beiaardattributen. De meeste attributen zijn in een van de Ros Beiaardommegangen meegedragen, of hebben op een expo rond Ros Beiaard gestaan. Het ging over fotopanelen, campagnelogo's, foto's op doek en reuzegrote metalen constructies.[9] In 2025 werd aangekondigd dat de stad Dendermonde het Ros Beiaard en de drie gildereuzen Mars, Indiaan en Goliath grondig gaat laten restaureren met het oog op de Ommegang van 2030.[10] Volgens de planning, zou er in 2026 een vooronderzoek uitgevoerd worden, dat moet leiden tot de opmaak van een verdere planning voor de verschillende restauratieonderdelen (hout, textiel, polychromie, kunststof, haar…). Deze restauraties zouden dan 2027-2028 hun slag vinden, zodat Ros en Reuzen uiterlijk begin 2029 klaar zijn om aan de voorbereidingen van de Ros Beiaardommegang 2030 te beginnen.[11]

In 2025 was het ook 20 jaar geleden dat de Dendermondse Ommegangen en hun reuzen erkend werden als UNESCO-werelderfgoed. Dit werd tijdens Katuit 2025 gevierd.[12]

Overzicht

Dendermonde en deelgemeenten

De acht deelgemeenten van de stad Dendermonde tellen samen 48 actieve reuzen (2026), de zeven “rossen” of Ros Beiaards niet meegerekend (maar namen wel opgenomen). Grembergen met zijn 28 actieve reuzen, zijn Ros en tien verdwenen reuzen spant de kroon van meeste reuzen. Twee van de acht deelgemeenten hebben geen reuzen, met name Mespelare en Schoonaarde.

Nr.DeelgemeenteAantal Ros BeiaardNamen van de reuzen
IDendermonde8 Ros Beiaard,
Ros Donckstraat (wijk Donckstraat-Vlotgras),
Peirtje van 't Keur (wijk 't Keur),
Ros Breiaard van het Zilverpand[13]		 Historische gildereuzen: Indiaan, Goliath en Mars

Hedendaagse reuzen:Dos Callos, de Kaartkoning, de Kaartprins, Peke Rammekeszand en Reus Petrus De Bruyne

IIAppels3 Peird van AppelsMiss Paling, Poschier en Reus Jonny
IIIBaasrode3 -Groten Doren, (E)Miel en Lisette
IVGrembergen28 (+ 10) Ros PolliebarZie Grembergse reuzen
VMespelare- --
VIOudegem3- Justus De Harduyn, Jef Scheirs en Petatje.
VIISchoonaarde- --
VIIISint-Gillis-bij-Dendermonde3 Peird van Sint-GillisPolliet en Staf, Jasper / Pol, Hermine en Willy

Reuzen per deelgemeente

Dendermonde

Historische gildereuzen

Er zijn drie historische reuzen die verbonden zijn en waren aan schuttersgilden:[14]

  • Indiaan, de gildereus van de handboogschuttersgilde Sint-Sebastiaansgilde, waarschijnlijk gemaakt in 1648 (als Jachtgodin) of in 1714 (als Indiaan). Het is mogelijk dat Indiaan, nu donkerkleurig, de Jachtgodin is. De Indiaan herinnert aan de ontdekking van Amerika. De figuur weerspiegelt de toenmalige fascinatie voor exotische volkeren en kreeg een uitgesproken eigen identiteit binnen de ommegang. De reus bleef ook na de ontbinding van de gilden tijdens de Franse Revolutie actief aanwezig. Dit werd versterkt doordat het Sint-Sebastiaansgilde in de 19e eeuw opnieuw werd opgericht. De reus van de Sint-Sebastiaan en is 4,45 meter hoog en 71 kilogram zwaar.
  • Goliath is de reus die traditioneel verbonden is met de kruisboogschuttersgilde Sint-Jorisgilde en wordt ook aangeduid als “De Boogschutter”. Goliath is de oudste van de drie en is van 1626. Zijn naam en voorstelling sluiten aan bij de Bijbelse reus, maar hij kreeg in Dendermonde een uitgesproken stedelijke en folkloristische betekenis. Goliath speelde een prominente rol in ommegangen en schuttersfeesten, waar hij dansend werd begeleid door muziek. Tot op vandaag blijft hij samen met Mars en de Indiaan een centrale figuur in de jaarlijkse reuzenommegang van Dendermonde. De reus is 4 meter hoog en weegt 76 kilogram. De figuur verwijst naar de oorlogszuchtige reus die behoorde tot de Bijbelse stam van de Filistijnen en die door David werd bestreden. Het hoofd draagt een merkwaardige hoed in de vorm van een Frygische muts.
  • Mars is de Gildereus die traditioneel verbonden is met de buskruitschutters van de Sint-Andriesgilde van Dendermonde. Mars stelt de Romeinse oorlogsgod voor, voor het eerst genoemd in 1682-83,[15] gemaakt in 1648 en in de renaissance herontdekt wanneer melding gemaakt wordt van een “afgod Mars” die met lakeien deelnam aan de ommegang. Waarschijnlijk bouwt deze figuur voort op oudere reuzentradities die al in de 15e eeuw in de stad aanwezig waren. Van een historische reus zijn nog onderdelen bewaard gebleven, die duidelijke gelijkenissen vertonen met de huidige Mars. Sinds de 18e eeuw vormt Mars een vast en herkenbaar element van de ommegang, telkens als voorloper van het Sint-Andriesgilde. Hij presenteert zich als de krijgsgod met een zwaard in de hand en een pseudo-Romeinse helm (met bovenaan een gevleugelde draak) op het hoofd. Mars werd gehouwen in 1648 door de Mechelse beeldhouwer Valentyn Vander Lantscroon. Hij is 3,8 meter hoog met een gewicht van 79 kilogram.

Hedendaagse reuzen

Dendermonde heeft op dit moment meerdere actieve reuzen met elk hun eigen betekenis en ontstaan.[16]

  • Dos Callos: Deze 3,9 m hoge en 59 kg wegende reus werd in september 1988 in de wijk 't Keur door het toenmalige Café 't Schipken ter wereld gebracht en op 26 november gedoopt. Het was ter verering van Freddy Bertin, die de bijnamen Dos Callos en de blanke Braziliaan droeg en in Dendermondse sport- en bierkringen een bekend figuur was. Dos Callos is frequent te zien in reuzenstoeten in de regio Dendermonde, zoals tijdens de jaarlijkse reuzenstoet in Grembergen, de Kovekenskermis in Lokeren, en de Reuzenhappening van Dijk92.
  • Sinds 2023 heeft de wijk ‘t Keur een extra reus: de Kaartkoning. Dat is een fictief figuur gebaseerd op de kaartwedstrijd die tijdens de allereerste Keurkermissen (1960-1990) werd georganiseerd.[17] De winnaar van die wedstrijd werd thuis opgehaald en in het bijzijn van de fanfare door de straten van ’t Keur begeleid.
  • In de 2025 kwam er in de wijk 't Keur nog een mini-reus bij, de Kaartprins.[17] Met deze reus willen de beheerders de jeugd laten kennismaken met het plezier van reuzen dragen.[18]
  • De reus Peke Rammekeszand werd in 1961 door de organisatoren van de Sinksenbraderij gecreëerd om de dorpsfiguur Péike Rammekeszand (1849 -1924) te vereeuwigen.[19] Hij fleurde in 2019 de gelijknamige kermis op en trok in stoet langs de cafés, in gezelschap van de vendeliers van volkskunstgroep Reynout, ‘t Klein Muziekske, de reuzendragers en de Pijnders.[20]
  • Reus Petrus De Bruyne werd in augustus 2015 voorgesteld door de Dendermondse reuzendragers. De reus is een eerbetoon aan Pee Den Aap, een legendarische en gerespecteerde pijnder en viervoudige drager van het Ros Beiaard (de laatste keer in 1975) die in 2009 overleed.[21]
Het Peird van Appels en reus Jef Scheirs (schrijver) van Oudegem

Appels

Zie Ommegang van Appels#Reuzen voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

In Appels zijn er drie reuzen en het Peird van Appels die in de Ommegang van Appels meelopen. De reuzen zijn Miss Paling (1947, herbouwd in 2021), Poschier (2015) en Reus Jonny (2010), die elk verbonden zijn met lokale verenigingen of historische figuren uit Appels en Dendermonde. Het Peird van Appels is een Ros Beiaardpaard met vier heemskinderen en een driekleurig kleed dat verwijst naar het dorpsplein, het water en het landelijke karakter van Appels.

Baasrode

De deelgemeente Baasrode heeft een reuzenfamilie met drie reuzen, beheerd door de Orde van de Palingboer.[22] Reus Groten Doren of kortweg Doren (2008, 4 meter) stelt een dorpsfiguur voor en werd gebouw naar aanleiding van de 50ste verjaardag van vereniging. Emiel of Miel ontstond in 2009 als een eerbetoon aan erevoorzitter Emiel Veyt. De romp bestond al sinds 1960 en werd in 2008 gerestaureerd. Als derde reus is er Lisette (2009, 4 meter) als een eerbetoon aan de bezielster van het plaatselijk kindercarnaval.

Baasrode had vroeger ook de reus Stafke Rodenbach, gemaakt als eerbetoon aan Gustaaf van Praet, een drijvende kracht achter het lokale carnavalsleven. In 2012 kreeg deze reus een nieuw leven in Wenduine (deelgemeente van De Haan), waar hij werd overgenomen door de Creatieve Noordzeevrouwen en herdoopt tot "Gust de Aangespoelde". Daar staat hij symbool voor mensen die aan de kust komen wonen zonder er geboren te zijn.[23]

"Carnavalsreus" Gust uit Grembergen

Grembergen

Zie Grembergse reuzen voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De reuzen uit de deelgemeente Grembergen vertegenwoordigen een uitgesproken reuzencultuur die in de deelgemeente bestaat en tot uiting komt in de jaarlijkse Grembergse reuzenstoet. Het is er gebruikelijk dat belangrijke dorpsfiguren en lokale verenigingen worden vertegenwoordigd door een eigen reus. Op 12 september 2025 vond de 40ste editie van de reuzenstoet plaats. Begin 2026 telde Grembergen 28 actieve reuzen, Ros Polliebar en tien verdwenen reuzen.

Oudegem

Zie Oudegemse reuzen voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De Oudegemse reuzen zijn geïnspireerd op lokale historische figuren en personages uit het werk van schrijver Jef Scheirs, en treden voornamelijk op tijdens de reuzenstoet van de Septemberkermis. In tegenstelling tot traditionele stadsreuzen worden ze niet gedragen maar rollen ze op wielen en vertonen ze een stijl die aanleunt bij carnavalsfiguren. De reuzenfamilie omvat Patatje, Jef Scheirs, Pierre Vertongen, Theo Cool en Justus de Harduyn, die op verschillende momenten werden gebouwd, gerestaureerd of onthuld en ook deelnemen aan regionale optochten en samenwerkingen.

Sint-Gillis-bij-Dendermonde

De reuzen van deze deelgemeente kunnen opgedeeld worden in twee centrumreuzen en drie reuzen van de Boonwijk.[24][25]

Reus Polliet, Vemmekensspoeling, Sint-Gillis-bij-Dendermonde

Centrumreuzen

Reus Polliet is een bekende reus uit Sint-Gillis-Dendermonde, gebouwd in 1928 en gedoopt in 1929. Hij is een eerbetoon aan de voormalige burgemeester Hubert Pitsaer, gedurende 50 jaar (1912-1969), en vaak samen met andere reuzen verschijnt tijdens lokale feesten zoals de Vemmekensspoeling. Hij is 4,50 meter hoog, weegt 100 kg en bekend om zijn danskunsten.

In 2023 kreeg hij gezelschap van "Reus Staf" (3,65 meter en 79kg), een reus ter ere van kunstenaar Staf Vinck, die bijdroeg aan de lokale reuzen, zoals de restauratie van restauratie van het Paard van Sint-Gillis (Peird van den Halt).[26][27]

Reuzen van de Boonwijk

Het Reuzencomité Boonwijk blaast het reuzenerfgoed in de Boonwijk nieuw leven in. Met Reus Willy en de heropleving van Pol en Hermine, brengen ze traditie en verbondenheid terug naar de wijk.[28] Pol en Hermine vertegenwoordigen een rijke traditie en vieren in 2028 hun 100-jarige bestaan.[29] Ze verschijnen regelmatig tijdens lokale kermissen en evenementen. Op zondag 27 juli 2025 was er de inhuldiging van de Reus Willy en de officiële voorstelling. Deze reus is een eerbetoon aan Willy Van den Steen (overleden in 2020), jarenlang uitbater van kruidenierszaak ‘t Winkeltje en drijvende kracht achter het feestcomité.[30][31]

Reuzenstoeten

De twee ommegangen erkent als werelderfgoed zijn de Ros Beiaardommegang, waar de drie gildereuzen het Ros Beiaard begeleiden tijdens zijn ommegang door Dendermonde. Daarnaast de jaarlijkse Reuzenommegang Katuit met als hoofdelementen de drie gildereuzen Mars, Goliath en Indiaan. Daarnaast bestaat er ook de Rosse Buurtenstoet, of kortweg Rosse Buurten.

Tijdens de periode van 1463 tot 1568/69 liep er in Dendermonde een anonieme reus mee in de processie.[15]

Evenementen in de deelgemeenten:

  • Ommegang van Appels op de zondag voor de week waarin 21 juli valt;
  • Reuzenstoet Grembergen: de vrijdag voor de tweede zondag van september met reuzevuurwerk aan de Rootjesweg;
  • Bloemencorso in Sint-Gillis-bij-Dendermonde op de eerste zondag van september;
  • Vemmekensspoeling: oogstfeesten in Sint-Gillis-bij-Dendermonde op 15 augustus en dichtstbijzijnde weekend.

Het Ros Beiaard verlaat nooit de stad. Een vaststaand feit, dat ook lang geldig is geweest voor de gildereuzen. Later is daar verandering in gekomen. De gildereuzen nemen occasioneel deel aan een zeer beperkt aantal waardevolle evenementen.[32] Zo waren zij reeds te gast in onder meer Aken (D), Maastricht in 1980 en 1985 (NL), Geldrop (NL), Steenvoorde in 1989 en 1993 (F), Oostende, Sint-Niklaas en vele andere. Drie Dendermondse reuzen, met name Dos Callos, Louis Hoera en Jonny, namen deel aan de reuzenoptocht in Deurne in 2012, die een wereldrecord opleverde.[33] De reuzen van Dendermonde (en Geraardsbergen) trokken in 2024 richting Barcelona (Spanje) om er te dansen op het 600e verjaardagsfeest van de reuzen van Barcelona, als centraal thema van Corpus Christi 2024.[34][35] Ze waren daar in internationaal gezelschap met reuzen uit Oostenrijk, het Verenigd Koninkrijk en Nederland en folkloregroepen uit Duitsland, Oekraïne, Colombia, Nicaragua en Costa Rica.[36]

Reuzengilden

De vzw Ros Beiaardcomité werd door de stad Dendermonde opgericht op 12 juni 2008,[37] met als doelstelling de organisatie van de Ros Beiaardommegang en de Reuzenommegang Katuit, met inbegrip van een aanloop- en omkaderingsprogramma voor elk van de ommegangen. Formeel genomen werd de vzw Ros Beiaardcomité pas in 2008 opgericht; maar in de praktijk vormt ze de bestendiging van een decennialange traditie in Dendermonde met telkens ad-hoc organiserend Ros Beiaardcomité.[38] De reuzengilde Ros Beiaardcomité is door Reuzen in Vlaanderen erkend als reuzenbeheerder.[39] De Orde van de Palingboer uit Baasrode (als carnavalsvereniging) is dat niet.

Stadsmuseum Vleeshuis

Stadsmuseum Vleeshuis

In het Stadsmuseum Vleeshuis worden het hoofd en de twee armen van een reus bewaard; opvallend is de gelijkenis ervan met die van de huidige Mars. Voor de ommegang van 1559 was er sprake van ‘de afgod Mars met zijn vier lakeien’, vermoedelijk een eerste versie van de huidige reus ‘Mars’. Waarschijnlijk behoren het hoofd en de twee armen aan die specifieke reus toe.[40]

Tevens worden de gildereuzen, het Ros en knaptand voorgesteld in het museum.

Verblijfplaats

Poort op oefenterrein van de Hollandse Kazerne waar het Ros Beiaard en de reuzen in en uit gaan

Tot in de jaren 1960 verbleven de drie gildereuzen in het “Groenselhuis” naast de Vismijn.[41] Op zaterdag 2 maart 1996, verhuisden het Ros Beiaard en de gildereuzen van het Atelier Schepens in de Sint-Rochusstraat naar de vroegere infanteriekazerne, de Hollandse Kazerne, aan de Noordlaan. Het Ros Beiaard was volledig opgetuigd, maar niet bereden door de Vier Heemskinderen.[42][43]

Na afloop van elke stoet in Dendermonde nemen de Dendermondse gildereuzen al dansend afscheid van het publiek, om terug te keren naar hun verblijfplaats in de Hollandse Kazerne.[44] Na een zoektocht van 10 jaar had de stad Dendermonde eind 2025 een scenario klaar voor de multifunctionele herbestemming van de beschermde Kazerne.[45] De herbestemming moet onderdak blijven bieden aan het Ros Beiaard en de gildereuzen. Daarnaast bevatten de plannen ook een belevingscentrum rond het Ros en de historische gildereuzen.[46]

Trivia

De gildereuzen en het Ros Beiaard zijn symbolen die regelmatig gebruikt worden.

  • De gildereuzen en het Ros Beiaard werden in 2016 vastgelegd op herdenkingsmunten. Bij beide staat het stadhuis van Dendermonde op de keerzijde.[47][48]
  • In 2020 was het middeleeuwse Dendermonde met Ros Beiaard en de gildereuzen te bewonderen in Playmobil in de lokale bibliotheek.[49][50]
  • In augustus 2020 werden de reuzen Mars, Indiaan en Goliath in kunstige 3D-gedrukte beeldjes vereeuwigd.[51]
  • Het gezelschapsspel “De Reuzendans” is een familiespel waarbij de spelers reus Mars, Goliath, Indiaan, het Ros Beiaard of de Knaptand zijn.[52]
  • De gildereuzen werden gebruikt als mascotte voor de campagne rond de vernieuwing van de Oude Vest. De postkaarten met de gildereuzen werden collectors items.[53]
  • Dendermondse kandidate-Prins Carnaval bracht in 2021 de gildereuzen uit in Lego.[54] Het jaar voordien had ze hetzelfde gedaan met het Ros Beiaard: “Het Ros Beiaard bevat 295 blokjes en is 22 op 7 op 18 centimeter groot. Alle blokjes zijn origineel van Lego. Om ook de wapenschilden op de rok van het Peirt verwerkt te krijgen, was een digitale druk nodig.”[55]
  • Tot slot bestaan de gildereuzen in pralines[56], als pins[57], als kerstdecoratie[58] en anders vormen van souvenirs.

Zie ook

Zie de categorie City giants of Dendermonde van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.
Dit artikel is uitgegeven door Wikipedia. De tekst is beschikbaar onder Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0, tenzij anders vermeld. Voor de mediabestanden kunnen aanvullende voorwaarden gelden.