Blauwe Steen (Nijmegen)

De Blauwe Steen is een historisch markeerpunt in het centrum van de Nederlandse stad Nijmegen. De betreffende plek ligt op het kruispunt van de Burchtstraat, Broerstraat, Grotestraat en Grote Markt, dat van oudsher de begrenzing vormde tussen vier verschillende stadswijken.

De "Blauwe Steen" is als symbool al bekend sinds de middeleeuwen. De betreffende locatie werd lange gebruikt als strafplek waarbij er soms daadwerkelijk executies verricht werden (Leiden kende een vergelijkbare traditie). Tegelijk symboliseerde het de rechten en vrijheden van de burgers. De steen als zodanig is in de loop der eeuwen meerdere keren vervangen.

De straf- en berechtingsplek wordt in kronieken vermeld vanaf de 13e eeuw. Iemand die tot een gevangenisstraf was veroordeeld werd, voordat diegene daadwerkelijk werd opgesloten, eerst driemaal rond de steen geleid. Bij elke ronde werd gevraagd wie er voor de veroordeelde borg wilde staan.^[1] Tot de 16e eeuw zouden er ook doodvonnissen zijn uitgesproken, waarbij de terdoodveroordeelde zijn straf kon ontlopen door met een hem aangeboden vrouw te trouwen. Of al deze verhalen op waarheid berusten, is echter onduidelijk. Verder werden er op deze plek zware lijfstraffen voltrokken (waaronder het ontdoen van ledematen). In 1522 kwam er een nieuwe blauwe steen. In 1532 werden bij een man die God als getuige had aangeroepen, wegens meineed twee vingers afgehakt. In 1566 – de tijd dat het calvinisme aan een opmars bezig was – werd de kansel van een gehate calvinistische predikant er verbrand; dit moest de terechtstelling van deze man symboliseren.

In 1647 werd de Blauwe Steen opnieuw vervangen. De daaropvolgende steen bleef tot en met de Tweede Wereldoorlog. Nadat de Begraafplaats Daalseweg was aangelegd, liepen rouwstoeten op weg daarheen vaak doelbewust over de Blauwe Steen. Onder Nijmeegse studenten bestond een tijdlang het gebruik om een speciaal eerbetoon aan de steen te brengen, als onderdeel van de kennismaking met de stad.^[2]

De carnavalsvereniging De Blauwe Schuit, die zich gedeeltelijk naar de steen heeft vernoemd, adopteerde de steen in 1976. De huidige steen ligt hier op zijn plek sinds 1984. De Vereniging Binnenstad Ondernemers wilde de traditie in ere herstellen.^[3] Aanvankelijk was de steen bij een herbestrating verkeerd om geplaatst. In 2019 werd de steen korte tijd gestolen en door de daders zelf weer herplaatst. Er werd de nieuwe tekst "Het hart van Nijmegen" op aangebracht (het Nijmeegs dialectwoord "hert" werd gemeden wegens de dubbelzinnigheid).^[4]