Anja Meulenbelt

Anja Meulenbelt
Anja Meulenbelt
Algemeen
Volledige naam Anja Henriëtte Meulenbelt
Geboortedatum 6 januari 1945
Geboorteplaats UtrechtBewerken op Wikidata
Partij PSP
SP (2003-2014)
BIJ1 (2016-2023[1])
Titulatuur drs.
Functies
2003-2011 Eerste Kamer
Officiële website
Portaal  Portaalicoon   Politiek
Eerste Kamerleden SP, 22 november 2003. Anja Meulenbelt is de tweede van links.

Anja Henriëtte Meulenbelt (Utrecht, 6 januari 1945) is een Nederlands socialistisch-feministische publiciste, schrijfster en politica. Haar roman De schaamte voorbij (1976) maakte haar tot een kopstuk van de tweede feministische golf in Nederland. Tussen 2003 en 2011 was zij lid van de Eerste Kamer voor de SP; van 2016 tot 2023 was ze actief bij BIJ1. In 2025 werd aan haar de P.C. Hooft-prijs voor beschouwend proza (essays) toegekend; de eerste keer dat de prijs in deze categorie werd toegekend aan een vrouw.

Jeugd en opleiding

Anja Meulenbelt is geboren tijdens de hongerwinter op 6 januari 1945 in het huis van haar grootmoeder aan de Rijnlaan in de Rivierenwijk in Utrecht.[2] Tijdens de Tweede Wereldoorlog had haar oom Jan Meulenbelt, een student, in 1942 samen met Rut Matthijsen het Utrechts Kindercomité opgericht, dat enkele honderden Joodse kinderen in veiligheid bracht door ze te laten onderduiken.[3] Ook haar moeder werkte hier soms aan mee door als koerierster kinderen op de fiets of met de trein naar hun nieuwe adressen te brengen.[2]

Meulenbelt volgde de HBS in Amsterdam; daarna, van 1965 tot 1969, eveneens in Amsterdam de sociale academie. Vervolgens studeerde Meulenbelt van 1972 tot 1977 andragologie aan de Universiteit van Amsterdam. Van 1975 tot 1992 was ze docente hulpverlening.

Maatschappelijk activisme

Vrouwenbeweging

Meulenbelt is actief in de vrouwenbeweging en was onder andere betrokken bij de oprichting van de Feministische Uitgeverij Sara. Samen met Renate Dorrestein, Caroline van Tuyll en Elly de Waard richtte Meulenbelt de Anna Bijns Stichting op, die van 1985 tot 2014 om de paar jaar de Anna Bijns Prijs uitreikte aan een Nederlandstalige schrijfster, omdat volgens hen vrouwen structureel werden benadeeld bij het toekennen van literaire prijzen.[4][5][6] Haar archief over 25 jaar vrouwenbeweging bracht ze onder bij het Internationaal Informatiecentrum en Archief voor de Vrouwenbeweging (IIAV, later opgegaan in Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis).

Oorlogsgebieden

Via de Stichting Admira, die slachtoffers van oorlog en seksueel geweld bijstaat, werkte Meulenbelt regelmatig in Balkanlanden. Ze trainde onder andere vrouwengroepen in voormalig Joegoslavië. Ze is sterk betrokken bij de Palestijnse zaak. Meulenbelt is bestuurslid van Stichting Kifaia, die gehandicapten in de Gazastrook ondersteunt en die de Palestinian Medical Relief Society ondersteunt.[7]

Politiek

Meulenbelt was actief in de PSP.[8] Van 10 juni 2003 tot 7 juni 2011 was zij lid van de Eerste Kamer voor de SP. In 2014 maakte Meulenbelt via haar eigen weblog bekend dat ze het lidmaatschap van de SP had opgezegd uit onvrede over de houding van de partij in het Israëlisch-Palestijns conflict.[9]

Ze was medeauteur van het het partijprogramma van BIJ1 (toen nog bekend onder de naam Artikel 1), dat ook in boekvorm verscheen: Artikel 1: Een nieuwe politiek van gelijkwaardigheid, samen met Sylvana Simons, Glenn Helberg, Ian van der Kooye, Simon(e) van Saarloos en Anne-Ruth Wertheim, uitgegeven in 2017 door Conserve (ISBN 978-90-5429-454-2).[10] Voor de Tweede Kamerverkiezingen 2017 stelde zij zich net als Anne-Ruth Wertheim verkiesbaar als lijstduwer namens Artikel 1, de partij die later werd hernoemd naar BIJ1.[11] Ze bleef actief bij BIJ1, onder andere als bestuurslid van de afdeling Amsterdam, tot 2020,[12] en zegde haar lidmaatschap op in 2023.[1]

Publicaties

Meulenbelt publiceerde tientallen boeken en vele artikelen voor diverse tijdschriften. Veel mensen herkenden zich in de autobiografische roman De schaamte voorbij (1976); het boek verscheen in elf talen waarvan er zo'n half miljoen zijn verkocht. Ze schreef ook boeken over Palestijnen en de Gazastrook, zoals Het beroofde land (2000) en De tweede intifada (2001), en romans, zoals Alba (1984), die werd vertaald in het Duits, Zweeds, Fins, Grieks en Turks. Meulenbelt was redacteur van de reeks Gender, psychologie, hulpverlening van uitgeverij Van Gennep.

Meulenbelt schrijft regelmatig op een eigen weblog, dat zij beschrijft als "een weerspiegeling van al die activiteiten en thema's die in verschillende gedaanten in mijn leven terugkomen".[13]

Ze zette zich in voor alleenstaande moeders, onder andere door samen met Eva Yoo Ri Brussaard een boek te schrijven en uit te brengen bij Single Super Mom: Er is een land waar alleenstaande moeders willen wonen (2021).[14][15][16] In haar boek Niet van gisteren. Memoires maar dan anders (2025) schreef ze over veel thema's, waarvan de meeste ook al in eerder werk aan de orde kwamen: "feminisme, het recht op het dragen van een hoofddoek, witte onschuld, privilege, klassenverschil, geweld tegen vrouwen, seksuele diversiteit, kolonialisme en wit privilege, Palestina en de Gaza-oorlog."[17] Daarnaast heeft ze zich beziggehouden met thema's als abortus, femicide, schoonheidsidealen, marxisme, intersectionaliteit en leeftijdsdiscriminatie.[18]

P.C. Hooft-prijs

In 2025 werd aan Meulenbelt de P.C. Hooft-prijs 2026 voor beschouwend proza (essays) toegekend; de eerste keer dat de prijs in deze categorie werd toegekend aan een vrouw.[19][20][21] Vanwege Meulenbelts inzet voor de Palestijnse zaak kwam er kritiek op de keuze van de jury, vooral "vanuit rechtse hoek".[22] Zo citeerde De Telegraaf drie auteurs die kritiek hadden, Jessica Durlacher, Pieter Waterdrinker en Arthur van Amerongen,[23] en het Reformatorisch Dagblad citeerde kritiek van Rik Torfs, Vlaams hoogleraar kerkrecht en oud-politicus.[24] De jury, die bestond uit Tijs Goldschmidt, Chris Keulemans, Christine Otten, Marjan Slob en Gijsbert Pols, schreef over de keuze voor Meulenbelt: "Meulenbelt is er diep van doordrongen dat beschrijven altijd plaatsvindt vanuit een positie, vanuit een lichaam dat betekenissen krijgt opgedrongen op grond van klasse, gender, etniciteit, gezondheid en vanuit een geest die beheerst wordt door taboes, ideologie en de afwas die nog gedaan moet worden".[25][26] Zelf sprak Meulenbelt uit verrast te zijn door de toekenning, en zei ze over haar werk: "Mijn schrijven is altijd activisme geweest."[27]

Prijzen

Persoonlijk

Meulenbelt raakte op zestienjarige leeftijd ongewenst zwanger en trouwde met de vader, een Oostenrijker. Hun zoon werd in 1962 geboren. Haar echtgenoot werd gewelddadig en ze verliet hem op twintigjarige leeftijd.[29] Het huwelijk, de breuk, de verzorging van haar zoon en haar keuze om hem uiteindelijk zonder de vader te verzorgen, heeft zij uitgebreid beschreven in verscheidene publicaties, waaronder Moederboek (1976, De Bonte Was, door meerdere auteurs) en De schaamte voorbij (1976).

In 1997 leerde ze in Gaza Khaled Abu Zaid kennen, met wie ze tot 2009 een relatie had, waarvan de laatste twee jaar gehuwd. Zaid was directeur van een gehandicaptenproject in de Gaza-strook,[30] het National Center for Community Rehabilitation (NCCR), een door Meulenbelt gesteund gehandicaptenproject in Gaza-Stad, dat stelt politiek neutraal en voor iedereen toegankelijk te zijn.[31] Hij was in de jaren tachtig actief voor Fatah en de PLO en werd destijds door Israël tot zeven jaar gevangenisstraf veroordeeld.

Meulenbelt verbond zich aan de Studentenekklesia van Huub Oosterhuis in Amsterdam en liet zich daar in 2001 dopen.[13]

Bibliografie

Een selectie van alle gepubliceerde werken van Meulenbelt:[32]
JaarTitelUitgeverISBNNotitie
1974Vrouwen in praatgroepen. Weten hoe het voeltDe Nieuwe LinieKorte brochure over praatgroepen
1975Je lichaam, je leven, het lijfboek voor vrouwenBert BakkerVertaling en bewerking van het Amerikaanse boek Our Bodies Ourselves (uitgegeven door de gelijknamige non-profit-organisatie Our Bodies Ourselves, oorspronkelijk de Boston Women's Health Book Collective), samen met Heleen Pott en vertaler Liesbeth van der Sluys
1975Feminisme en socialisme. Een inleidingVan Gennep9789060122884Vertaald in het Duits, Zweeds, Grieks en Turks.
1976De schaamte voorbijVan Gennep90-5226-461-9Vertaald in het Engels, Duits, Zweeds, Noors, Fins, Deens, Grieks, Sloveens, Turks en Servisch.
1978Van binnen uit. Vrouwen over welzijnswerk en zelforganisatieFeministische Uitgeverij SaraSamenstelling door Schrijfcollectief Vlijtig Liesje; deels vertaald in het Duits.
1979Voor onszelf. Vrouwen en seksualiteitFeministische Uitgeverij SaraSamen met anderen; interviews door Ariane Amsberg, foto's door Bertien van Manen, vertaald in het Engels, Duits, Zweeds, Deens, Noors, Fins en Grieks.
1979Twee jaar Sara. Werken in een vrouwenuitgeverij. Zij Aan Zij 3Feministische Uitgeverij SaraSamen met anderen.
1981Wat is feminismeFeministische Uitgeverij Sara90-6328-057-2
1982Kleine voeten, grote voeten. Vrouwen in China, een indrukFeministische Uitgeverij Sara90-6328-079-3Reisverhaal, vertaald in het Duits.
1983Brood en rozen. Artikelen 1975-1982Feministische Uitgeverij Sara90-6328-098-XEssaybundel, vertaald in het Duits.
1984Mannen, wat is er met jullie gebeurd?Feministische Uitgeverij Sara90-6328-116-1Met Marjo van Soest; interviews met 20 min of meer bekende Nederlanders over hun eigen ontwikkelingen als gevolg van de vrouwenemancipatie
1984De schillen van de ui. Socialisatie: hoe zijn we vrouwen en mannen gewordenFeministische Uitgeverij Sara/Van Gennep90-6328-115-3Vertaald in het Duits.
1984AlbaVan Gennep90-6012-618-1Roman, vertaald in het Duits, Zweeds, Fins, Grieks en Turks.
1984(en) A Creative Tension. Explorations in Socialist FeminismPluto PressSamenstelling en redactie door Meulenbelt, samen met Joyce Outshoorn, Selma Sevenhuijsen en Petra de Vries.
1984Facetten van seksualiteitStafleuRedactie met Kees Slob en Jos Frenken en enkele hoofdstukken door Meulenbelt (in latere versies deels geschrapt).
1985Een kleine moeiteVan Gennep90-6012-656-4Autobiografische roman over haar moeder, vertaald in het Duits, Amerikaans, Deens, Zweeds en Grieks.
1985Wie weegt de woorden. De auteur en haar werkFeministische Uitgeverij SaraRedactie en interviews, onder andere met Elly de Waard.
1986In het huis van onze moeders zijn vele kamers. Pamflet over feministische literatuurkritiekVan GennepMet een voorwoord door Elly de Waard.
1985De ziekte bestrijden, niet de patiënt: Over seksisme, racisme en klassismeFeministische Uitgeverij Sara/Van Gennep90-6012-644-0Vertaald in het Duits.
1986Doelgroep: vrouwen en welzijnswerkVUGAGeschreven samen met het vrouwenteam van IVABO, later Hogeschool van Amsterdam: Anita Aarts, Rita Velthorst, Lydia Helwig, An Luttikholt en Jotika Hermsen.
1987De bewonderingVan Gennep90-6012-743-9Roman, vertaald in het Duits en Grieks.
1988Vanille en andere smaken. Vrouwen en seksualiteitContact90-254-6737-7Vertaald in het Duits.
1988(de) Zwischen zwei Stühlen. Standortbestimmung einer kritischen FeministinRowohltZelfinterview
1989Geliefde ramp. Over Sara en andere kattenVan Gennep90-6012-837-0Vertaald in het Duits en Grieks.
1990Meer dan één engel. Over literatuur en seksenstrijdFeministische Uitgeverij Sara/Van GennepGebundelde artikelen, deels eerder gepubliceerd.
1990Casablanca, of De onmogelijkheden van de heteroseksuele liefdeFeministische Uitgeverij Sara/Van Gennep90-6012-646-7Vertaald in het Duits.
1992Werken met liefde. Professioneel commentaar op de lesbische hulpverleningSchorerstichting/Van GennepSamen met Dixi Hansen.
1993Emancipatie en overspel. Ontrouw, intimiteit, modern moederschap, rivaliteit, mannen als lustobject, als hoerenlopers, als daders en slachtoffersFeministische Uitgeverij Sara/Van Gennep90-6012-896-6Artikelen, vertaald in het Duits.
1993Het kind en het badwater. Artikelen over veranderend ouderschapVan Gennep/Hogeschool van AmsterdamSamenstelling en redactie, naar aanleiding van een conferentie over het gezin en verschillende vormen van samenleven.
1994BlessuretijdVan Gennep90-5515-009-6Roman, vertaald in het Duits en Grieks.
1994Vrouwen en alcoholVan Gennep/BoumanhuisMet Anke Wevers, interviews door Colet van der Ven, vertaald in het Duits.
1995Dagen in GazaVan Gennep90-5515-066-5Rapportage, in opdracht van Artsen zonder grenzen.
1996Je broer en ikVan Gennep90-5515-107-6Roman.
1997Chodorow en verder. Over de psychopolitiek van sekseVan Gennep90-5515-129-7Bewerkingen van lezingen over sekseverhoudingen, waarin de theorie van Nancy Chodorow een rode draad vormt. De voorbeelden zijn vaak uit de hulpverlening afkomstig. In de door Meulenbelt opgezette Van Gennep-serie Gender, psychologie en hulpverlening.
1998Bootje in de storm. Het gezin in debatVan GennepMet Annemarie Brinkman; in de reeks De Rode Rand, een serie lezingen bij De Rode Hoed.
1998De wereld in therapie. Intieme processen en politieke structurenVan GennepMet onder anderen Dries van Dantzig en Nelleke Nicolai.
1998De eerste sekse. Meningen over mannelijkheidVan GennepSamenstelling en inleiding.
1999Zoals het oog de regenboog. Overleven na geweldNovib/Van Gennep90-5515-208-0Foto's en verhalen uit Gaza, Jeruzalem, Hebron, Albanië, Servië, Bosnië en Zuid-Afrika.
2000Het beroofde landVan Gennep90-5515-194-7
2001De tweede intifadaVan Gennep90-5515-305-2Vervolg op Het beroofde land
2001Een spiegel liegt niet. Andere stemmen uit IsraëlBulaaq90-5460-086-1Samenstelling en redactie van bundel teksten met inleiding, over de kritische stemmen uit Israël zelf.
2004Habibi, habibi. Gaza-dagboekVeen magazines90-76988-41-2Met foto's.
2010Oorlog als er vrede dreigt. Israël en 'het Palestijnse probleem'Ambo978-90-263-2290-7
2013Het jawoordBoekscout
2015Kwart over Gaza. Over zionisme, antisemitisme en islamofobieJurgen Maas978-94-91921-10-0
2015Het F-boek. Hedendaags Feminisme in Woord en BeeldAtria/Spectrum978-90-00-34502-1Samenstelling en redactie door Renée Römkens en Meulenbelt, met bijdragen van Römkens, Meulenbelt en nog 69 auteurs: Hedy d'Ancona, Jan Andreae, Toske Andreoli, Sunny Bergman, Sylvia Borren, Rosemarie Buikema, Asha ten Broeke, Gon Buurman, B. Carrot, Laurie Cluitmans, Nikki Dekker, Anne Dijk, Gabi van Driem, Christien Duhoux-Rueb, Marlene Dumas, Philomena Essed, Kees Flinterman, Jiro Ghianni, Ingrid Foeken, Kristien Hemmerechts, Cris van der Hoek, Netty van Hoorn, Nancy Jouwe, patricia kaersenhout, Gunilla Kleiverda, Renate Klinkenberg, Farida Laan, Loesje, Amade M'charek, Maaike Meijer, Paul Mepschen, Marloes Meuzelaar, Joz Motmans, Len Munnik, Nelleke Nicolai, Annemiek Onstenk, Pamela Pattynama, Marianne van Praag, Martine Prange, Dylan van Rijsbergen, Julia Roeselers, Rahil Roodsaz, Dorien Rozing, Simon(e) van Saarloos, Sawitri Saharso, Mounir Samuel, Joni van de Sand, Marjan Sax, Katrine Smiet, Lauren Smits, Janneke Stegeman, Mieke van Stigt, Peter van Straaten, Joke Swiebel, Aynouk Tan, Jens van Tricht, Iris van der Tuin, Ingeborg Verheul, Karen Vintges, Rob Vreeken, Petra de Vries, Antia Wiersma, Berteke Waaldijk, Gloria Wekker, Mercedes Zandwijken en Arnisa Zeqo.
2016Het verschil. Zeventien actuele kwesties bekeken vanuit het feminismeSpectrum978-90-00-35018-6
2017Artikel 1: Een nieuwe politiek van gelijkwaardigheidConserve978-90-5429-454-2Samen met Sylvana Simons, Glenn Helberg, Ian van der Kooye, Simon(e) van Saarloos en Anne-Ruth Wertheim.
2017Feminisme. Terug van nooit weggeweestEPO978-94-6267-105-8
2019Brood en rozen. Over klasse en identiteitEPO978-94-6267-159-1
2021Er is een land waar alleenstaande moeders willen wonenSingle Super Mom978-90-82959-43-7Met Eva Yoo Ri Brussaard[14])
2022Klassenstrijd in deze tijd. Een pleidooi voor vernieuwingStarfish Books, Amsterdam978-94-92734-21-1
2022De buitenkant - Vrouwen over de rol van het uiterlijkUitgeverij Pluim9789493256569Samengestelling en redactie door Milou van Rossum, met bijdragen van Dilara Bilgiç, Daan Borrel, Machteld van Gelder, Dalilla Hermans, Bregje Hofstede, Yvonne Kroonenberg, Anja Meulenbelt, Ileen Montijn, Anousha Nzume, Marja Pruis, Joyce Roodnat, Xandra Schutte, Mieke van Stigt en Manon Uphoff.
2022Alle moeders werken al. Pleidooi voor een zorgzame samenlevingMazirel Pers978-94-6249-887-7
2023Voorbij de verbijstering - Over gender en geweldMazirel Pers9789462499980Essaybundel, samenstelling door Tessel ten Zweege, Renée Römkens en Meulenbelt.
2024Nooit meer is nu. Over Israëlisch kolonialisme en Palestijns verzetStarfish Books, Amsterdam9789492734310
2025Niet van gisteren. Memoires maar dan andersDe Bezige Bij9789403135175
Zie de categorie Anja Meulenbelt van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.