Vioolsonate (Franck)

Het stuk met een tijdsduur van ongeveer 25 minuten behoort tot het standaardrepertoire van vele violisten. De sonate werd opgedragen als huwelijkscadeau aan Eugène Ysaÿe, wiens vertolkingen in de loop van ruim veertig jaar aanzienlijk hebben bijgedragen aan de erkenning van César Franck als een groot componist.

Franck had de sonate juist voltooid toen de pianiste Marie-Léontine Bordes-Pène^[5] hem vroeg of hij genegen was het werk aan te bieden aan Ysaÿe en zijn bruid Louise Bourdeau de Courtrai. Franck schreef terug: "Ik wil dat graag doen, ik heb het nog aan niemand anders beloofd en het zou mij een groot genoegen doen als zo'n groot kunstenaar ervoor zou pleiten".^[6] Charles Bordes, zwager van de pianiste, nam de taak op zich het werk te presenteren als Francks huwelijksgeschenk op de ochtend van de trouwdag op 26 september 1886 in Arlon. Na een snelle oefensessie speelden Ysaÿe en Marie-Léontine Bordes-Pène het stuk voor de gasten.^[7][8][9]

Bijna drie maanden later, op 16 december 1886, kende de sonate haar publieke première in het Brusselse Musée Moderne de Peinture, ondergebracht in het Oude Hof bij het Koningsplein.^[10][11] Opnieuw waren Eugène Ysaÿe en Marie-Léontine Bordes-Pène de uitvoerenden.^[12]

De sonate was het laatste werk in een lang programma dat om drie uur 's middags aanving. Toen het tijd was voor de sonate was de schemer reeds ingevallen, maar om de schilderijen te beschermen verbood de museumdirectie het gebruik van kunstlicht. Het leek erop dat de uitvoering niet door zou gaan en het publiek werd al bijna weggestuurd, maar het duo besloot toch te spelen. Boven het openingsdeel zou aanvankelijk Andante of Adagio gestaan hebben, maar Ysaÿe wilde opschieten om de duisternis voor te zijn. "Allons, allons!" roepend spoorde hij de pianiste aan door met zijn strijkstok tegen de lessenaar te tikken. Het hogere tempo zou Franck zo goed zijn bevallen, dat hij de aanduiding later veranderde in Allegretto. Toen de violist Armand Parent opmerkte dat Ysaÿe de aanwijzingen van de componist niet had gevolgd, antwoordde Franck: "Misschien is dat zo, maar vanaf nu kan het niet meer op een andere manier gespeeld worden. Maak je geen zorgen, Ysaÿe is degene die het bij het rechte eind heeft".

De laatste drie delen werden in vrijwel complete duisternis uit het hoofd uitgevoerd. Vincent d'Indy beschreef de details van deze gebeurtenis en voegde eraan toe: "De muziek bleef wonderbaarlijk overeind in de duisternis van de avond. Dat wonder zal nooit worden vergeten door hen die erbij waren".^[13]

Aan de succesvolle podiumcarrière van de nog jonge Marie-Léontine Bordes-Pène, aan wie Franck in 1888 zijn pianowerk Prélude, aria et finale opdroeg, kwam in 1890 een einde door een beroerte die haar gedeeltelijk verlamd maakte.^[5] Eugène Ysaÿe hield Francks vioolsonate altijd op zijn repertoire. Tot de vele pianisten met wie hij dit werk gedurende 40 jaar speelde, behoren zijn broer Théophile Ysaÿe, Ernest Chausson, Ferruccio Busoni, Vincent d'Indy, Raoul Pugno, Camille Decreus, Arthur De Greef, Leopold Godowsky en Yves Nat. Zijn pleidooi leidde tot publieke erkenning voor Franck als belangrijk componist.^[14] Deze erkenning kwam wel laat, want binnen vier jaar was Franck overleden. Franck zou slechts met één ander werk publiek succes boeken, namelijk met zijn strijkkwartet in D-majeur, dat in zijn laatste jaar op 19 april 1890 als première in de Salle Pleyel werd uitgevoerd.^[15] Acht dagen later speelde het Quatuor Ysaÿe dat werk in Doornik bij het laatste concert waarbij de componist aanwezig was.

De grote sonate verschijnt regelmatig in recitals en op opnamen, en behoort tot het hoofdrepertoire voor violisten. Beroemde opnamen maakten Jacques Thibaud met Alfred Cortot, Jascha Heifetz met Arthur Rubinstein, Yehudi Menuhin met zijn zuster Hepzibah, David Oistrakh met Sviatoslav Richter, Arthur Grumiaux met György Sebök, Itzhak Perlman met Martha Argerich en ook met Vladimir Ashkenazy, Shlomo Mintz met Yefim Bronfman, Kyung Wha Chung met Radu Lupu, Augustin Dumay met Maria João Pires en Isabelle Faust met Alexander Melnikov.^[16]

Het werk staat bekend om de relatief lastige pianopartij. Pianotechnische moeilijkheden zijn onder andere de zeer grote akkoorden – de componist had zelf zeer grote handen – en de virtuoze passages in met name het tweede deel.