UCI Europe Tour 2025

UCI Europe Tour 2025
Gehouden in	Europa
Editie	21
Jaar	2025
Data	24 januari t/m 19 oktober
Organisator	UCI
Evenementen	193
Navigatie
Portaal	Sport

De UCI Europe Tour 2025 was de eenentwintigste editie van de UCI Europe Tour, een van de vijf continentale circuits op de wielerkalender 2025 van de UCI.

Er waren 217 wedstrijden onderdeel van de Europe Tour in 2025, waarvan er 23 waren geannuleerd gedurende het seizoen. Het totaal aantal verreden wedstrijden kwam daardoor op 194. De eerste wedstrijd was de Clàssica Camp de Morvedre op 24 januari en de laatste wedstrijd was de Chrono des Nations op 19 oktober. De wedstrijden hebben een UCI-wedstrijdcategorie van 1.1, 1.2 (beide eendagskoersen) of 2.1, 2.2 (beide etappewedstrijden).

Uitslagen

Januari

Datum	Wedstrijd	Cat.	Winnaar	Team
24	Clàssica Camp de Morvedre (uitslag)	1.2	Urko Berrade	Equipo Kern Pharma
25	Grote Prijs Castellón (uitslag)	1.1	António Morgado	UAE Team Emirates-XRG
26	Clàssica Comunitat Valenciana	1.1	Marc Hirschi	Tudor Pro Cycling Team
29	Trofeo Calvià	1.1	Jan Christen	UAE Team Emirates-XRG
30	Trofeo Ses Salines	1.1	Marijn van den Berg	EF Education-EasyPost
31	Trofeo Serra Tramuntana	1.1	Florian Stork	Tudor Pro Cycling Team

Februari

Datum	Wedstrijd	Cat.	Winnaar	Team
1	Trofeo Andratx-Pollença	1.1	Afgelast na 23 km vanwege gevaarlijke omstandigheden
1	Grand Prix Antalya	1.2	Wan Abdul Rahman Hamdan	Terengganu Cycling Team
2	GP La Marseillaise (uitslag)	1.1	Valentin Ferron	Cofidis
2	Trofeo Palma	1.1	Iúri Leitão	Caja Rural-Seguros RGA
5-9	Ster van Bessèges (uitslag)	2.1	Kévin Vauquelin	Arkéa-B&B Hotels
8	Grand Prix Aspendos	1.2	Gerard Ledesma	VC Fukuoka
14-16	Ronde van de Provence	2.1	Mads Pedersen	Lidl-Trek
15	Ronde van Murcia (uitslag)	1.1	Fabio Christen	Q36.5 Pro Cycling Team
17	Clásica Jaén (uitslag)	1.1	Michał Kwiatkowski	INEOS Grenadiers
21	Classic Var (uitslag)	1.1	Christian Scaroni	XDS Astana Team
22-23	Ronde van de Alpes-Maritimes	2.1	Christian Scaroni	XDS Astana Team
26-2 maart	O Gran Camiño	2.1	Derek Gee	Israel-Premier Tech

Maart

Datum	Wedstrijd	Cat.	Winnaar	Team
1-3	Visit South Aegean Islands	2.2	Alexander Arnt Hansen	Airtox-Carl Ras
4	Le Samyn (uitslag)	1.1	Mathieu van der Poel	Alpecin-Deceuninck
5	Trofej Umag	1.2	Matthias Schwarzbacher	UAE Team Emirates Gen Z
8	GP Criquielion	1.1	Matteo Moschetti	Q36.5 Pro Cycling Team
8	Le Tour des 100 Communes	1.2	Matthew Brennan	Team Visma-Lease a Bike Development
8	Grote Prijs van Rhodos (uitslag)	1.2	Marcin Budziński	ATT Investments
8	~~Ster van Zwolle~~	1.2
9	Grote Prijs Jean-Pierre Monseré (uitslag)	1.1	Alexys Brunel	Team TotalEnergies
9	Dorpenomloop Rucphen (uitslag)	1.2	Milan De Ceuster	Lotto Development Team
9	Grote Prijs van Lillers (uitslag)	1.2	Matthew Brennan	Team Visma-Lease a Bike Development
9	Poreč Trophy	1.2	Matteo Milan	Lidl-Trek Future Racing
13-16	Istrian Spring Trophy	2.2	Adrien Boichis	Red Bull-BORA-hansgrohe Rookies
13-16	Ronde van Rhodos	2.2	Pierre-Henry Basset	XDS Astana Development Team
15-16	~~Elfstedenrace~~	2.1
16	Popolarissima	1.2	Ivan Smirnov	XDS Astana Development Team
21	Youngster Coast Challenge (uitslag)	1.2U	Sente Sentjens	Alpecin-Deceuninck Dev.
22	~~Classic Loire-Atlantique~~	1.1
23	Cholet Agglo Tour (uitslag)	1.1	Lukáš Kubiš	Unibet Tietema Rockets
23	Clássica da Arrábida (uitslag)	1.2	Luca Giaimi	UAE Team Emirates Gen Z
23	GP Slovenian Istria (uitslag)	1.2	Michiel Coppens	BEAT Cycling Club
23	Grand Prix Apollon Temple	1.2	Bartosz Rudyk	Monogo Lubelskie Perła Polski
23	~~Strade Bianche di Romagna~~	1.2
25-29	Internationale Wielerweek	2.1	Ben Tulett	Team Visma I Lease a Bike
26-30	Olympia's Tour	2.2	Antoine L'Hote	Decathlon AG2R La Mondiale Development Team
26-30	Ronde van Alentejo	2.2	Noah Hobbs	EF Education-Aevolo
27	GP Brda-Collio (uitslag)	1.2	Marcin Budziński	ATT Investments
27	~~GP Goriška & Vipava Valley~~	1.2
30	~~G.P. Emilia~~	1.1
30	La Roue Tourangelle (uitslag)	1.1	Erlend Blikra	Uno-X Mobility
30	I feel Slovenia VN Adria Mobil (uitslag)	1.2	Žak Eržen	Bahrain Victorious Development Team

April

Datum	Wedstrijd	Cat.	Winnaar	Team
2	Parijs-Camembert (uitslag)	1.1	Lander Loockx	Unibet Tietema Rockets
2-6	Ronde van Griekenland	2.1	Harold Martín López	XDS Astana Team
4	Route Adélie de Vitré (uitslag)	1.1	Stian Fredheim	Uno-X Mobility
5	Volta NXT Classic (uitslag)	1.1	Dion Smith	Intermarché-Wanty
5	Boucle de l'Artois (uitslag)	1.2	Lewis Bower	Équipe continentale Groupama-FDJ
6	Trofeo Piva (uitslag)	1.2U	Filippo Turconi	VF Group-Bardiani CSF-Faizanè
6	Grand Prix Syedra Ancient City (uitslag)	1.2	Stefan de Bod	Terengganu Cycling Team
8-11	Région Pays de la Loire Tour	2.1	Kévin Vauquelin	Arkéa-B&B Hotels
9-13	Circuit des Ardennes	2.2	Brady Gilmore	Israel Premier Tech Academy
10-13	Ronde van Mersin	2.2	Stefan de Bod	Terengganu Cycling Team
13	Parijs-Roubaix voor beloften (uitslag)	1.2U	Albert Philipsen	Lidl-Trek Future Racing
13	Trofeo Città di San Vendemiano (uitslag)	1.2U	Marco Schrettl	Tirol KTM Cycling Team
13	Ślężański Mnich (uitslag)	1.2	Norbert Banaszek	ATT Investments
15-18	Ronde van de Abruzzen	2.1	Georg Zimmermann	Intermarché-Wanty
16	Ronde van Limburg (uitslag)	1.1	Milan Fretin	Cofidis
16-20	Ronde van Loir-et-Cher	2.2	Niklas Larsen	BHS-PL Beton Bornholm
18	Classic Grand Besançon Doubs (uitslag)	1.1	Guillaume Martin	Groupama-FDJ
19	Luik-Bastenaken-Luik U23 (uitslag)	1.2U	Jarno Widar	Lotto Development Team
19	Ronde van de Jura (uitslag)	1.1	Guillaume Martin	Groupama-FDJ
20	Ronde van de Doubs (uitslag)	1.1	Mattéo Vercher	Team TotalEnergies
21	Ronde van Belvedere	1.2U	Lorenzo Finn	Red Bull-BORA-hansgrohe Rookies
22	Gran Premio Palio del Recioto	1.2U	Lorenzo Nespoli	MBH Bank Ballan CSB
23-26	Belgrado-Banja Luka	2.2	Dušan Rajović	Landenteam Servië
24-27	Ronde van Asturië	2.1	Marc Soler	UAE Team Emirates-XRG
25	Gran Premio della Liberazione	1.2U	Lorenzo Masciarelli	MBH Bank Ballan CSB
25-1 mei	Ronde van Bretagne	2.2	Felix Ørn-Kristoff	Wanty-Nippo-ReUz
27	Ronde van Biella	1.2	Kasper Andersen	Swatt Club
27	Rutland-Melton International Cicle Classic	1.2	Ben Granger	Mg.K Vis Costruzioni e Ambiente

Mei

Datum	Wedstrijd	Cat.	Winnaar	Team
1	Eschborn-Frankfurt voor beloften (uitslag)	1.2U	Conrad Haugsted	Team ColoQuick
1	GP Vorarlberg (uitslag)	1.2	Jaka Marolt	Factor Racing
1	Omloop van het Waasland (uitslag)	1.2	Jensen Plowright	Alpecin-Deceuninck Development Team
3	Ardense Pijl (uitslag)	1.2	Jarno Widar	Lotto Development Team
3	GP Herning	1.2	Stian Rosenlund	Airtox-Carl Ras
3	~~Ronde van Overijssel~~	1.2
4	Famenne Ardenne Classic (uitslag)	1.1	Max Kanter	XDS Astana Team
4	Fyen Rundt	1.2	Daniel Stampe	BHS-PL Beton Bornholm
8	Boucles de l'Aulne (uitslag)	1.1	Lewis Askey	Groupama-FDJ
9	Ronde van de Finistère (uitslag)	1.1	Aubin Sparfel	Decathlon AG2R La Mondiale Team
10	Silesian Classic	1.2	Marcin Budziński	ATT Investments
10	Sundvolden GP	1.2	Andreas Leknessund	Uno-X Mobility
11	Gent-Wevelgem/Kattekoers-Ieper (uitslag)	1.2U	Alessandro Borgo	Bahrain Victorious Development Team
11	Gran Premio Industrie del Marmo	1.2U	Ilja Savekin	PC Paix Ebre
11	~~Beskid Classic~~	1.2
11	Radsportfest Märwil	1.2	Stefan Bissegger	Zwitserland
11	Ringerike GP	1.2	Sakarias Koller Løland	Uno-X Mobility
13-16	~~Ronde van Sakarya~~	2.2
14-17	Orlen Nations Grand Prix	2.Ncup	Marco Schrettl	Tirol KTM Cycling Team
17	Giro Himledalen	1.2	Mads Andersen	Airtox-Carl Ras
18	Ronde van Keulen (uitslag)	1.1	Matthew Brennan	Team Visma-Lease a Bike Development
18	Circuito del Porto-Trofeo Arvedi	1.2	Žak Eržen	Bahrain Victorious Development Team
18	Omloop der Kempen (uitslag)	1.2	Arne Santy	Tarteletto-Isorex
21-25	Ronde van de Isard	2.2U	Jarno Widar	Lotto Development Team
23-25	Ronde van Cova da Beira	2.1	Alexis Guérin	Anicolor/Tien 21
24	Due Giorni Marchigiana-G.P. Santa Rita	1.2U	Francesco Parravano	Mg.K Vis Costruzioni e Ambiente
25	Due Giorni Marchigiana-Trofeo Città di Castelfidardo	1.2U	Tommaso Dati	Biesse-Carrera-Premac
26	Mercan'Tour Classic Alpes-Maritimes (uitslag)	1.1	Cristián Rodríguez	Arkéa-B&B Hotels
26-30	Ronde van Albanië	2.2	Tom Jonkmans	Wielerploeg Groot Amsterdam
28-1 juni	Alpes Isère Tour	2.2	Aubin Sparfel	Decathlon AG2R La Mondiale Development Team
28-1 juni	Flèche du Sud	2.2	Martijn Rasenberg	Parkhotel Valkenburg
29	~~Circuit de Wallonie~~	1.1
29-31	Ronde van Estland	2.1	Marcus Sander Hansen	BHS-PL Beton Bornholm
29-1 juni	Vredeskoers-GP Jeseniky U23	2.Ncup	Pau Martí	Israel Premier Tech Academy
29-1 juni	Ronde van Opper-Oostenrijk	2.2	Edgar Cadena	Petrolike
31	~~Marcel Kint Classic~~	1.1

Juni

Datum	Wedstrijd	Cat.	Winnaar	Team
1	Coppa della Pace	1.2U	Diego Bracalente	MBH Bank Ballan CSB
1	~~Klaipėda Grand Prix~~	1.2
2	Trofeo Alcide De Gasperi	1.2	Kyrylo Tsarenko	Team Solution Tech-Vini Fantini
4-8	Ronde van Litouwen	2.2	Martin Laas	Quick Pro Team
5-8	~~Ronde de l'Oise~~	2.2
5-8	Ronde van Małopolska	2.2	Alexander Konysjev	Team Vorarlberg
7	Heistse Pijl	1.1	Paul Magnier	Soudal-Quick Step
9	Antwerp Port Epic	1.1	Timo Kielich	Alpecin-Deceuninck
9	Parijs-Troyes	1.2	Juan David Sierra	Tudor Pro Cycling Team U23
11-15	~~ZLM Tour~~	2.1
13	GP Gippingen (uitslag)	1.1	Neilson Powless	EF Education-EasyPost
15-22	Giro d'Italia Next Gen	2.2U	Jakob Omrzel	Bahrain Victorious Development Team
15	Elfstedenronde	1.1	Paul Magnier	Soudal-Quick Step
18-21	Route d'Occitanie	2.1	Nicolas Prodhomme	Decathlon AG2R La Mondiale Team
22	Andorra MoraBanc Clàssica (uitslag)	1.1	Mattias Skjelmose	Lidl-Trek
24	Ronde van de Apennijnen (uitslag)	1.1	Diego Ulissi	XDS Astana Team

Juli

Datum	Wedstrijd	Cat.	Winnaar	Team
1	Trofeo Città di Brescia	1.2	Giovanni Bortoluzzi	General Store-Essegibi-F.Lli Curia
2-5	Koers van de Olympische Solidariteit	2.2	Marceli Bogusławski	ATT Investments
3-6	Ronde van Sibiu	2.1	Matthew Riccitello	Israel-Premier Tech
5	Grand Prix Kahramanmaraş	1.2	Nikiforos Arvanitou	Griekenland
6	~~BW Classic~~	1.2
6	Giro del Medio Brenta	1.2	Filippo Turconi	VF Group-Bardiani CSF-Faizanè
6	Grand Prix Edebiyat Yolu	1.2	Nikiforos Arvanitou	Griekenland
6	~~Grand Prix International de la ville de Nogent-sur-Oise~~	1.2
6	Midden-Brabant Poort Omloop (uitslag)	1.2	Timo de Jong	VolkerWessels Cycling Team
9-13	Ronde van Oostenrijk	2.1	Isaac del Toro	UAE Team Emirates-XRG
10-13	Trofeo Joaquim Agostinho	2.2	Alexis Guérin	Anicolor / Tien 21
12	Visegrad 4 Bicycle Race: GP Kerekparverseny	1.2	Dario Igor Belletta	Solme-Olmo
13	Visegrad 4 Bicycle Race: GP Slovakia	1.2	Cesare Chesini	MBH Bank Ballan CSB
16-20	Ronde van het Aostadal	2.2U	Jarno Widar	Lotto Development Team
19	~~Visegrad 4 Bicycle Race: GP Czech Republic~~	1.2
20	Visegrad 4 Bicycle Race: GP Poland	1.2	Norbert Banaszek	ATT Investments
21	Clásica Terres de l'Ebre	1.1	Isaac del Toro	UAE Team Emirates-XRG
22	Memoriał Andrzeja Trochanowskiego	1.2	Marceli Bogusławski	ATT Investments
23-26	Ronde van Mazovië	2.2	Šimon Vaníček	ATT Investments
25	Prueba Villafranca de Ordizia (uitslag)	1.1	Igor Arrieta	UAE Team Emirates-XRG
27	Ronde van Castilië en León	1.1	Haimar Etxeberria	Equipo Kern Pharma
27	Grand Prix de la ville de Pérenchies	1.2	Toon Vandenbosch	Alpecin-Deceuninck Development Team
27	Puchar Ministra Obrony Narodowej	1.2	Bartłomiej Proć	Run&Race-Wibatech
30-3 augustus	Ronde van de Elzas	2.2	Markel Beloki	EF Education-Aevolo

Augustus

Datum	Wedstrijd	Cat.	Winnaar	Team
1-10	Ronde van Guadeloupe	2.2	Andrés Ardila	Nu Colombia
2-4	Kreiz Breizh Elites	2.2	Finn Crockett	VolkerWessels Cycling Team
3	Circuito de Getxo (uitslag)	1.1	Isaac del Toro	UAE Team Emirates-XRG
6-8	Ronde van de Ain	2.1	Cian Uijtdebroeks	Team Visma-Lease a Bike
6-9	Ronde van Szeklerland	2.2	Dominik Neuman	ATT Investments
10	Grote Prijs van Poggiana	1.2U	Matteo Scalco	VF Group-Bardiani CSF-Faizanè
10	~~Cupa Max Ausnit~~	1.2
14-17	Ronde van Tsjechië	2.1	Junior Lecerf	Soudal-Quick Step
16	GP Capodarco	1.2U	Jakob Omrzel	Bahrain Victorious Development Team
16	~~Memoriał Henryka Łasaka~~	1.2
17	Polynormande	1.1	Nicolas Prodhomme	Decathlon AG2R La Mondiale Team
17	~~Memorial Jana Magiery~~	1.2
19-22	Ronde van de Limousin-Nouvelle-Aquitaine	2.1	Ewen Costiou	Team Arkéa-Samsic
20-24	Ronde van de Slag om Warschau	2.2	Martin Voltr	ATT Investments
21-24	Ronde van West-Bohemen	2.2U	Federico Savino	Soudal Quick-Step Devo Team
21-24	Baltic Chain Tour	2.2	Rait Ärm	Van Rysel Roubaix
24	Grote Prijs Ordu	1.2	Rein Taaramäe	Kinan Racing Team
26-29	Ronde van Poitou-Charentes in Nouvelle-Aquitaine	2.1	Samuel Leroux	Team TotalEnergies
27	MuurClassic Geraardsbergen (uitslag)	1.1	Jonas Abrahamsen	Uno-X Mobility
27-30	Tour of Routhe Salvation	2.2	Mathias Bregnhøj	Terengganu Cycling Team
27-30	Ronde van Kurpie	2.2	Konrad Czabok	Mazowsze Serce Polski
29	~~GP Gorenjska~~	1.2
30	Slag om Norg (uitslag)	1.2	Finn Crockett	VolkerWessels Cycling Team
30-4 september	Ronde van Bulgarije	2.2	Nikiforos Arvanitou	Team United Shipping
31	Grote Prijs van Kranj	1.2	José Juan Prieto	Petrolike
31	Grote Prijs van de Somme	1.2	Romain Breant	SCO Dijon-Team Matériel-Velo.com
31	Grote Prijs van Plouay	1.2	Giovanni Lonardi	Team Polti VisitMalta
31	Grote Prijs van de Stad Halle	1.2	Stijn Appel	BEAT Cycling
31	Ronde van de Achterhoek (uitslag)	1.2	Johan Dorussen	Development Team Picnic PostNL

September

Datum	Wedstrijd	Cat.	Winnaar	Team
4-6	~~Flanders Tomorrow Tour~~	2.2U
4-6	Ronde van Kosovo	2.2	Danijel Agricola	Wielerploeg Groot Amsterdam
4-7	Ronde van Istanbul (uitslag)	2.1	Mauro Cuylits	Lotto
4-7	Giro della Regione Friuli Venezia Giulia	2.2	Lennart Jasch	Red Bull-BORA-hansgrohe Rookies
4-7	Ronde van Zuid-Bohemen	2.2	William Smith	Team Visma-Lease a Bike Development
10	Ronde van Toscane (uitslag)	1.1	Isaac del Toro	UAE Team Emirates-XRG
10-14	Turul Romaniei	2.2	Cesare Chesini	MBH Bank Ballan CSB
13	Memorial Marco Pantani (uitslag)	1.1	Michael Storer	Tudor Pro Cycling Team
14	Trofeo Matteotti (uitslag)	1.1	Isaac del Toro	UAE Team Emirates-XRG
14	Grote Prijs Rik Van Looy (uitslag)	1.2	Mads Andersen	Airtox-Carl Ras
17-21	Ronde van Slowakije	2.1	Paul Double	Team Jayco AlUla
19	Kampioenschap van Vlaanderen (uitslag)	1.1	Jonathan Milan	Lidl-Trek
21	Ronde van Romagna (uitslag)	1.1	Christian Scaroni	XDS Astana Team
21	Gooikse Pijl (uitslag)	1.1	Oded Kogut	Israel-Premier Tech
21	Grote Prijs van Isbergues (uitslag)	1.1	Olav Kooij	Team Visma-Lease a Bike
24	Omloop van het Houtland (uitslag)	1.1	Tim Merlier	Soudal Quick-Step
26	Ronde van de Mirabelle	1.2	Samuele Zoccarato	Team Polti VisitMalta
27	Arno Wallaard Memorial (uitslag)	1.2	Stian Rosenlund	Airtox-Carl Ras
27	Grand Prix Pino Cerami	1.2	Tobias Müller	Wanty-Nippo-ReUz
28	Parijs-Chauny (uitslag)	1.1	Arnaud De Lie	Lotto
30	Ruota d'Oro	1.2U	Joseph Brookes	AVC Aix Provence Dole
30-5 oktober	CRO Race (uitslag)	2.1	Brandon McNulty	UAE Team Emirates-XRG

Oktober

Datum	Wedstrijd	Cat.	Winnaar	Team
4	Ronde van Lombardije voor beloften (uitslag)	1.2U	Callum Thornley	Red Bull-BORA-hansgrohe Rookies
5	Coppa Agostoni (uitslag)	1.1	Adam Yates	UAE Team Emirates-XRG
7	Binche-Chimay-Binche (uitslag)	1.1	Jordi Meeus	Red Bull-BORA-hansgrohe
7	Coppa Citta' Di San Daniele	1.2	Lorenzo Finn	Red Bull-BORA-hansgrohe Rookies
9	~~Parijs-Bourges~~	1.1
9-12	~~Ronde van Ankara~~	2.2
11	Ronde van de Vendée (uitslag)	1.1	Dorian Godon	Decathlon AG2R La Mondiale Team
12	Trofeo Tessile & Moda (uitslag)	1.1	Adam Yates	UAE Team Emirates-XRG
12	Parijs-Tours voor beloften	1.2U	Maxime Decomble	Equipe continentale Groupama-FDJ
14-19	Ronde van Nederland	2.1	Christophe Laporte	Team Visma-Lease a Bike
16-19	Ronde van Servië	2.2	Lorenzo Cataldo	Gragnano Sporting Club
19	Chrono des Nations	1.2U	Arthur Blaise	Decathlon AG2R La Mondiale Team
19	Chrono des Nations	1.1	Joshua Tarling	INEOS Grenadiers

Klassement

Tussenstand UCI Europe Tour 2025
(Tussenstand per 21 oktober)

Individueel
Rang	Renner	Punten
1.	Tadej Pogačar	11680
2.	Jonas Vingegaard	5944,14
3.	Mads Pedersen	5074,45
4.	João Almeida	4331,07
5.	Remco Evenepoel	4128
6.	Thomas Pidcock	3904,38
7.	Mathieu van der Poel	3838
8.	Oscar Onley	2910
9.	Wout van Aert	2908
10.	Arnaud De Lie	2781

Per ploeg
Rang	Ploegen	Punten
1.	Uno-X Mobility	9337
2.	Israel-Premier Tech	9071,72
3.	Tudor Pro Cycling Team	7839
4.	Q36.5 Pro Cycling Team	7089,66
5.	TotalEnergies	6078
6.	Lotto	5437,72
7.	Caja Rural-Seguros RGA	3790
8.	Unibet Tietema Rockets	2609
9.	Equipo Kern Pharma	2600
10.	Team Polti VisitMalta	2452

Per land
Rang	Land	Punten
1.	België	17986,29
2.	Denemarken	17191,16
4.	Italië	14943,07
3.	Slovenië	14958
5.	Verenigd Koninkrijk	14614,81
6.	Frankrijk	13769,23
7.	Nederland	11094,29
8.	Spanje	9076,4
9.	Noorwegen	6943,5
10.	Portugal	6834,14

Zie ook

Bronnen, noten en/of referenties