Strafhaven

Strafhaven, strafligplaats^[1] en dwanghaven^[2] zijn benamingen waarmee het gebruik van een haven of ligplaats gekarakteriseerd wordt; in veel gevallen dienen ze om bestuursdwang te effectueren. Meer formele termen voor dit Nederlandse fenomeen zijn stapelhaven, depothaven of opleghaven.^[3] Geen van deze aanduidingen heeft een juridische of bestuurlijke betekenis, en een haven kan deze functie vervullen zonder aanduiding of reservering.

In strafhavens liggen achtergelaten vaartuigen en wrakken^[3] en vaartuigen waarvan de eigenaar of beheerder in overtreding is of een conflict heeft met het openbaar bestuur. Te denken is aan schepen die elders verwijderd moesten worden,^[4] waarvoor het havengeld achterstallig is^[5] of waarop beslag gelegd is.^[3] In de tweede helft van de twintigste eeuw (jaren zestig en zeventig) leidde het ontmoedigingsbeleid voor woonboten tot grootschalige strafhavens Eventueel kan zo'n haven daarnaast andere functies vervullen.

De aanduiding kan officieel of in de volksmond een toponiem worden, zoals in Waddinxveen gebeurde.

Strafhavens werden vooral gebruikt voor woonarken en woonschepen. Op grond van de Wet op de Woonwagens en Woonschepen uit 1918 en het bijbehorend Reglement uit 1919 werden woonboten en woonwagens niet als gelijkwaardig alternatief voor woonhuizen beschouwd, maar onderworpen aan onnodig bezwarende maatregelen, zoals erkend werd bij de intrekking in 1991.^[6] Vanwege de woningnood na de Eerste en Tweede Wereldoorlog werden woonboten veelal gedoogd, maar dat veranderde in de jaren zestig. Men probeerde tot in de jaren tachtig het aantal woonboten en ligplaatsen terug te dringen met beleidsmaatregelen en ook door de bewoners het leven zuur te maken.^[7] Provincies hanteerden vanaf 1964 landschapsverordeningen gericht op inperking, waarin het belang van de bewoners secundair was. Hoewel de rechter bezwaren vaak honoreerde vanwege het recht op wonen,^[7] liepen de strafhavens vol. In 1975 probeerde staatssecretaris Marcel van Dam het ontmoedigingsbeleid een wettelijke basis te geven met het wetsontwerp Wet Woonschepen, maar dat ging niet door na verweer van de Landelijk Woonboten Overleg (LWO).^[7] De massale strafhavens zijn daarna verdwenen.

Strafhavens waren er vooral in de waterrijke westelijke provincies. Ze zijn er in elk geval geweest in Aalsmeer,^[8] Groningen, Haarlemmermeer, Leiden, Meppel, Vreeland, Waddinxveen, Zuidplas en Zwolle; plannen of proefballonnen zijn er geweest voor Amsterdam,^[9] Eemland,^[10] Giethoorn,^[11] Hoogezand-Sappemeer (Foxholstermeer),^[12] Mijdrecht, Rotterdam^[13] en Vinkeveen.^[14][2]

Enkele voorbeelden:

• De Strafhaven tussen Waddinxveen en Gouda, tegenwoordig de Oude Gouwe, lag in een afgesneden bocht van de Gouwe. Hij werd kort na 1945 in gebruik genomen door de provincie Zuid-Holland en bediende een grote regio, tot aan Goeree-Overflakkee. Er was toezicht en de vaartuigen werden verankerd tussen twee rijen meerpalen in het midden van het vaarwater, zodat ze niet makkelijk weggehaald konden worden. Ondanks de naam was het niet enkel een strafhaven, er lagen ook werkschepen en woonboten.^[3]
• De provincie Utrecht had in 1967 geen strafhaven en koos het alternatief dat de Provinciewet bood: verzegeling van de vaartuigen. Doel was het landschappelijk schoon te beschermen met behulp van de Verordening op de Woonschepen en Woonvaartuigen in de provincie Utrecht.^[15][14] Sommigen lukte het echter om er te blijven wonen zonder de verzegeling te verbreken. In maart 1968 kwam er alsnog een dwanghaven: De Nes bij Vreeland, een dode tak van de Vecht.^[16] Ook hier meerpalen in het midden, met de boten dicht op elkaar om gebruik onaantrekkelijk te maken. De provincie liet bewoning wel toe en leverde minimale voorzieningen; zo werd het vuil opgehaald en was er een watertappunt voor alle boten samen.^[14] Vlakbij was een stapelhaven, waar onbewoonde boten opgeslagen werden.^[10] Eind 1978 was De Nes propvol en werden er plannen gemaakt voor een strafhaven in Mijdrecht.
• De gemeente Haarlemmermeer realiseerde in 1977 of 1978 een met prikkeldraad omringde strafhaven zonder faciliteiten.^[1][17] Onduidelijk is of dat volgens plan in de Ringvaart aan de Zwanenburgerdijk was.
• De gemeente Groningen wees in 2009 een kanaalvak van het Oude Winschoterdiep ten zuidoosten van de Antwerpenbrug aan als strafhaven. De ligduur was maximaal drie maanden en gebruik van de schepen was verboden. Hier mochten tot 2020 alleen schepen liggen die elders onder bestuursdwang verwijderd waren.^[4] Per 2021 werd de gemeentesteiger in de Zweedse haven N.Z. hiervoor aangewezen.^[18]
• In Bommenede werd een kleine inham (35×22 meter) in een havenkade af en toe gebruikt als strafhaven bij wanbetaling van havengeld.^[5] Het is onduidelijk of de aanduiding strafhaven toen al is gebruikt of pas achteraf.
• De gemeente Zuidplas wees in 2019 een steiger in de Hennipsloot aan als strafhaven. De Hennipsloot is een bijhaven van jachthaven de Eendragt bij het Zevenhuizer Verlaat.^[19]