Japanse kalligrafie

• 
  Voorbeeld van: 篆書 [tenshō]
• 
  Voorbeeld van: 隷書 [reisho]
• 
  Voorbeeld van: 楷書 [kaisho]
• 
  Voorbeeld van: 行書 [gyōsho]
• 
  Voorbeeld van: 草書 [sōsho]

De Chinese oorsprong van de Japanse kalligrafie gaat terug tot de 13e eeuw voor het begin van de jaartelling, in de late Shang-dynastie. In die periode werden pictografische voorlopers van de latere Chinese karakters gebruikt voor religieuze doeleinden in botten gegraveerd. Mettertijd ontwikkelde het schrift zich tot een instrument van de staatsadministratie en hierdoor ontstond de behoefte aan een uniform schrift. Li Si, de eerste minister van Qin ten tijde van de Qin-dynastie, standaardiseerde daarop zowel het schrift als de wijze waarop het moest worden geschreven. Hij stelde een schriftvorm vast die was gebaseerd op vierkanten van gelijke grootte, waarin alle karakters met acht basisstrepen konden worden geschreven. Daarnaast formuleerde hij de streepvolgorde. Omdat de tekens met scherpe instrumenten werden ingekerfd, waren de lijnen aanvankelijk hoekig. Later, door de introductie van penseel en inkt konden strepen met meer variatie worden gezet dan met een mes. Karakters behielden de vierkante vorm en ook de constructie van elk karakter was gebaseerd op de acht basisstrepen, maar de schrijver was nu in staat om karakters te creëren die esthetisch aantrekkelijker waren, waardoor de schrijver een specifieke stijl kon communiceren. De kalligrafie in de Chinese traditie werd omstreeks het jaar 600, aan het einde van de 6e eeuw, in Japan geïntroduceerd. De oudste bewaarde kalligrafische tekst in Japan is de inscriptie op de aureool van het beeld van de Bhaisajyaguru in de Hōryū-ji-tempel.^[7]

De Hōryū-ji-tempel herbergt ook commentaren op de Lotussoetra: de Geannoteerde commentaren op de drie soetra's (法華義疏 [Hokke gisho]) is geschreven in de vroege 7e eeuw en wordt beschouwd als de oudste Japanse tekst. Het is geschreven in een cursief schrift en toont dat kalligrafie tijdens de Asukaperiode al zeer verfijnd was. De oudste handgeschreven soetra in Japan is de Soetra van het Diamantveld uit de Darani (金剛場陀羅尼経 [kongō jōdaranikyō]), deze werd geschreven in de vroege 7e eeuw, gekopieerd door de priester Hōrin in het jaar 686 en toont invloeden van Ouyang Xun.

In de 7e eeuw vestigde de Tang-dynastie haar hegemonie in China. De tweede keizer van de Tang-dynastie, Tang Taizong, waardeerde de kalligrafische teksten van Wáng Xīzhī en die waardering beïnvloedde Japanse kalligrafen. Alle originele door Wáng Xīzhī geschreven teksten zijn verloren geraakt. Kopieën zoals Verhandeling over Gaku Ki (楽毅論 [gakkiron]), geschreven in 744 door Keizerin Kōmyō (701-760), de gemalin van keizer Shomu (701-756), worden beschouwd als belangrijke bronnen voor de stijl van Wáng Xīzhī. De invloed van Wáng Xīzhī op de Japanse stijl is groot geweest en de essentie van zijn stijl is in de moderne tijd nog steeds merkbaar.^[7]

Keizer Kammu (735-806) verplaatste de hoofdstad van Heijō-kyō in de prefectuur Nara naar Nagaoka-kyō in 784 en vervolgens naar Heian-kyō, het huidige Kyoto, in 794. Dit markeert het begin van de Heianperiode, die vaak wordt beschouwd als de "Gouden eeuw" van Japan. Ten tijde van het regime van keizer Saga (786-842) bestudeerden leden van de keizerlijke familie, de aristocratie en zelfs hofdames kalligrafie door Chinese poëtische teksten in een artistieke stijl te kopiëren. De invloed van Wáng Xīzhī bleef dominant en is duidelijk zichtbaar in kalligrafieën van Kūkai en Saichō.

Tegelijkertijd ontstond er een kalligrafische stijl die specifiek Japans was. Het schrijven werd breder verspreid en het kana-lettergrepenschrift werd ontwikkeld om kenmerken weer te geven die niet met de overgenomen Chinese karakters konden worden geschreven. Japanse kalligrafen bleven de basiskarakters, kanji (漢字) genoemd, inpassen in de vierkante structuur die eeuwen eerder was vastgelegd. Een tekst uit het jaar 749, genaamd: 韓藍花歌切 (Kara-ai no hana utagire), wordt beschouwd als de eerste tekst die een eigen Japanse kalligrafische stijl vertoont. De titel kan worden vertaald als: Het liedfragment "Kara-ai no hana". De incipit-titel 'Kara-ai no hana' kan bij benadering worden vertaald als: "Exotische paarskleurige bloem". Het fragment bevat een tanka-gedicht, geschreven in man’yōgana, een oud Japans systeem waarbij Chinese karakters fonetisch werden gebruikt om het Japans weer te geven, en wijkt daarmee af van de toenmalige Chinese kalligrafie.

Drie vooraanstaande kalligrafen: Ono no Michikaze (小野 道風) (894-966), Fujiwara no Sukemasa (藤原 佐理) (944-998), en Fujiwara no Yukinari (藤原 行成) (972-1028), collectief bekend als de Sanseki (三跡) "Drie Penseelsporen", gelden als de grondleggers van de authentieke Japanse wayō-stijl, soms ook wel wayō-shodō (和様書道) genoemd. Ono no Michikaze fungeerde als archetype voor de Shōren-in-stijl, vernoemd naar de Boeddhistische tempel in Kyoto, deze zou later uitgroeien tot de Oie-stijl. Deze Oie-stijl, vergelijkbaar met het klerkenschrift Reisho (隷書), werd in de Edoperiode gebruikt voor officiële documenten en was de overheersende stijl die werd onderwezen in de terakoya (寺子屋), de toenmalige privéscholen.^[7]

De bestijging van Minamoto no Yoritomo tot de titel van shōgun, na de Hōgen- en Heiji-opstanden, en de overwinning van de Minamoto-clan op de Taira-clan, markeerde het begin van de Kamakuraperiode (1185-1333). De periode wordt soms het Tijdperk van de krijgers genoemd. De periode wordt gekenmerkt door een overgang van hofinvloed naar een leidende rol van de militaire macht. Tegelijkertijd bleven uitwisselingen met China, tijdens de Song-dynastie plaatsvinden, en het Boeddhisme floreerde. Zenmonniken zoals Shunjō (俊芿) (1166-1227) studeerden in China, en de kopieën die hij mee terugbracht, worden beschouwd als zeer invloedrijk voor de Chinese stijl (唐様 [Karayō]) van die tijd, met een duidelijke kaisho-stijl.

Aangemoedigd door shikken (een type regent) Hōjō Tokiyori werden in die periode een reeks Chinese monniken genaturaliseerd. De Chinese zen-monnik Rankei Doryū (嶺溪道隆) (1213-1278) stichtte de Kenchō-ji-tempel in Kamakura en veel van zijn werken zijn bewaard gebleven. Met de opkomst van de Rinzai-stijl van het Zen-boeddhisme verscheen een minder technische stijl, die de Zen-houding weerspiegelde, geïllustreerd in de werken van Musō Soseki, die in een verfijnde sōsho-stijl schreef, of de monnik Shūhō Myōcho (1282-1337; beter bekend als Daito Kokushi), de stichter van het tempelcomplex Daitoku-ji in Kyoto, die niet naar China reisde om te studeren. Wat de Japanse stijl (和様 [wayō]) betreft, worden de werken van dichter Fujiwara no Shunzei (藤原俊成) (1114-1204) en Fujiwara no Teika (1162-1241) beschouwd als typische voorbeelden van de late Heian- en vroege Kamakuraperiode.

Politieke en militaire onrust bleef doorgaan gedurende de Muromachiperiode (1336-1537 na Chr.), gekenmerkt door spanningen tussen de keizerlijke en civiele macht en periodes van open burgeroorlog. Omdat keizer Ashikaga Takauji (1305-1358) keizer Go-Daigo (1288-1339) uit Kyoto had verdreven om er zijn eigen bakufu (shogunaat) te vestigen, resulteerde de vermenging van resterende leden van het keizerlijk hof, hovelingen, daimyōs, samoerai en Zen-priesters in een culturele opleving. De kunsten bloeiden, hoewel ze niet als zo verfijnd worden beschouwd als in vroegere tijden. Opvallend is de rol van dichter en monnik Ikkyū Sōjun, een opvolger van zenmeester Shūhō Myōcho (大燈國師) (1283-1338) bij Daitoku-ji; Ikkyū speelde een cruciale rol in het verheffen van kalligrafie tot een integraal onderdeel van de theeceremonie in de 15e eeuw.^[7]

Tokugawa Ieyasu centraliseerde de macht in zijn bakufu (bakufu) tussen 1603 en 1615. Dit markeerde het begin van de Edoperiode, die Japan 250 jaar lang relatieve stabiliteit bracht, tot aan de tweede helft van de 19e eeuw. De periode werd gekenmerkt door de afsluiting van buitenlandse invloeden, bekend als: Sakoku (鎖国) "gesloten land". Kalligrafische studies waren in wezen beperkt tot het bestuderen van werken in de Chinese stijl (唐様 [Karayō]), via China van de Ming-dynastie. Lokale ontwikkelingen werden bijgedragen door monnik en dichter Ingen Ryūki (1592-1673) en de Ōbaku-sekte van het Zen-boeddhisme, en door de Kōbō-Daishi-stijl van kalligrafie. Laatstgenoemde richtte zich op de studie van de “Acht principes van yǒng” (永字八法 [eiji happō]), die teruggaan op Wáng Xīzhī, en de 72 typen van hissei (筆勢) “penseelenergie” die door Wáng Xīzhī’s leermeester, Vrouwe Wei (衛鑠 [Wèi Shuò]), werden uiteengezet. De herdruk uit 1664 van een kopiënboek, gebaseerd op deze principes, in Kyoto leverde een belangrijke theoretische ontwikkeling op. Kalligrafen zoals Hosoi Kōtaku (細井広沢) (1658-1736), auteur van het vijfdelige Kanga Hyakudan (漢画百段) in 1735, hebben de karayō-stijl verder ontwikkeld.

Kenmerkend voor het vroege deel van de Edoperiode was een innovatie van Hon’ami Kōetsu (本阿弥 光悦) (1558–1637), die speciaal papier liet maken en een achtergrond schilderde met decoratieve patronen, vlinders of bloemmotieven waarmee zijn kalligrafie een poëtisch geheel vormde. Samen met Konoe Nobutada (近衛 信尹) (1565–1614) en Shōkadō Shōjō (松花堂昭乗) (1584–1639) – collectief bekend als de Kan’ei Sanpitsu (寛永三筆) "Drie Kan'ei-kwasten" – wordt hij beschouwd als een van de grootste kalligrafen in de Japanse stijl (和様 [wayō]) van die tijd, en als maker van voorbeelden van “een uniek Japanse kalligrafie”.

Rond 1736 begon de 8e shogun Yoshimune het isolatiebeleid Sakoku van Japan te versoepelen. Hierdoor was er een hernieuwde influx van Chinese culturele invloeden. Vooral via de haven van Nagasaki kwamen kopiënboeken het land binnen. Catalogi van geïmporteerde kopiënboeken tonen een brede waardering voor Chinese kalligrafie onder de Japanse geleerden die de karayō-stijl beoefenden. Traditionalisten bestudeerden Wáng Xīzhī en Wen Zhengming (1470-1559) en reformisten modelleerden hun werk naar de sōsho-stijl van kalligrafen zoals: de 8e-eeuwse Chinese kalligraaf Zhāng Xù (張旭), de monnik Huáisù (懷素) (737–799), en Mǐ Fú (米芾) (1051-1107). Wat betreft de wayō-stijl droeg Konoe Iehiro (近衛 家熈) (1667-1736) veel verfijnde kana-werken bij, maar over het algemeen werd de wayō-stijl in die tijd minder intensief beoefend dan de karayō-stijl. Niettemin zijn enkele kalligrafieën bewaard gebleven door geleerden van de filologische en filosofische stroming Kokugaku (国学) "Nationale studies", of door dichters en schilders, zoals: de non Kaga no Chiyo (加賀 千代) (1703-1775), dichter en kunstschilder Yosa Buson (与謝 蕪村) (1716-1784) of kunstschilder Sakai Hōitsu (酒井 抱一) (1761-1829).^[7]

In het hedendaagse Japan is kalligrafie shodō een populair vak op de lagere school en in de lagere klassen van het secundair onderwijs. Veel ouders geloven dat het bevorderlijk is voor hun kinderen om geconcentreerd kalligrafie te beoefenen. Op de middelbare school is kalligrafie een van de keuzevakken te midden van meerdere vakken met betrekking op kunst en cultuur. Tevens is het een populaire buitenschoolse activiteit, vooral met de komst van performatieve kalligrafie. Een aantal universiteiten heeft speciale afdelingen voor kalligrafische studies die vooral gericht zijn op het opleiden van kalligrafiedocenten.