Sauna

Een sauna is een verwarmde ruimte of verwarmd gebouw waar het de bedoeling is dat de bezoekers zweten. Een sauna is hierin vergelijkbaar met een stoombad (met een temperatuur van 40-60°C is, maar het relatieve waterdampgehalte kan wel 80% zijn). Het heilzame effect van een sauna en dat van een stoombad zijn vrijwel gelijk.

Het woord sauna komt uit het Fins, en betekent letterlijk "badhuis". Het gebruik van de term verwijst niet specifiek naar de verwarmingsstructuren die in Finland worden gebruikt, maar eerder naar een algemeen heteluchtbad dat bedoeld is om het lichaam te verwarmen.

De term wellnessbedrijf of wellnessresort is tegenwoordig min of meer een synoniem voor saunabedrijf en een kuuroord.

De temperatuur is hoog, tussen de 60 en 120°C, zodat de saunaganger snel gaat zweten. Het verhogen van de lichaamstemperatuur tot maximaal 39°C tijdens de zweetfase (kunstmatige koorts) veroorzaakt hetzelfde effect in het lichaam als echte koorts die belangrijk zijn voor het bestrijden van infecties. Mensen met ontstekingen, acute infectieziekten, hart- en vaatziekten, veneuze trombose of spataderen wordt over het algemeen afgeraden om een sauna of stoombad te bezoeken.

Een saunabezoek zorgt voor verbeterde doorbloeding, een sterker immuunsysteem, diepe spierontspanning en stressvermindering. Saunabaden heeft een positief effect op het autonome zenuwstelsel. Het zweten wordt als reinigend ervaren. Daarom wordt het bezoeken van een sauna ook wel als “saunabad” aangeduid in de zin van persoonlijke verzorging.

Ook mentaal wordt zo’n heteluchtbad door regelmatige saunabezoekers als “reinigend”, ontspannend, ervaren. Saunabaden kan ook een sociale gebeurtenis zijn; mensen ontmoeten elkaar in de sauna. Zo kan saunabaden tegenwoordig bijdragen aan het algemeen welzijn.

Warme lucht trekt omhoog. Zo kan het dat de temperatuur bij het plafond, ruim boven de 100 graden Celsius uitkomt en het bij de vloer dan ongeveer 30 graden blijft. De meeste saunacabines hebben banken op verschillende hoogten. Saunagasten kunnen zo hun favoriete temperatuur opzoeken. Men kan de hitte vaak maar 10-15 minuten verdragen; daarna neemt men een douche om het zweet af te spoelen. Vervolgens baadt men in koud water of koelt men in de buitenlucht.

De opeenvolging van warmte gevolgd door een koud bad ontspant de spieren en heeft, naast enkele fysiologische effecten zoals een kortstondige sterke stijging van de bloeddruk. Door te zweten en herhaaldelijk met water te spoelen, wordt het lichaam grondig maar toch zacht gereinigd; de buitenste huidlaag zwelt op, dode huidcellen laten los en kunnen gemakkelijk worden afgespoeld. Bij een zeer droge huid wordt de structuur verbeterd door de zweetklieren te activeren en de vochtretentie in de hoornlaag te verhogen.

• 
  Badstuga, Nordisk familjebok, 1676. Saunagasten kunnen hun favoriete temperatuur opzoeken doordat er banken zijn op verschillende hoogten.
• 
  Reumabestrijding door heteluchtbad, Amsterdam, 1927
• 
  Saunassa (in de sauna), Pekka Halonen, 1925
• 
  Een koudwaterbad om af te koelen na de saunagang, 2010
• 
  Buiten de sauna, 1891, Akseli Gallen-Kallela, Nationale Galerie van Finland

De oudste badinrichtingen zijn vele duizenden jaren oud en waren al bekend in diverse oude culturen. Het werd gezien als toepassing om de gezondheid te verbeteren, om van ziekten te genezen en voor vrouwen om een bevalling voor te bereiden. Voorbeelden zijn:

• In gebieden zoals de rotsachtige Orkneyeilanden in Schotland zijn veel oude stenen bouwwerken te vinden die als normale bewoning dienden, waarvan sommige vuurplaatsen en badruimtes bevatten. Het is mogelijk dat sommige van deze bouwwerken ook stoom gebruikten op een manier die vergelijkbaar is met de sauna. De vindplaatsen stammen uit het Neolithicum, daterend van ongeveer 4000 v.Chr.
• Archeologische opgravingen in Groenland en Newfoundland hebben bouwwerken blootgelegd die sterk lijken op traditionele Scandinavische boerderijsauna's, sommige met badplatformen en "enorme hoeveelheden zwaar aangebrande stenen".
• De genezende werking van warmte werd voor genoemd in de oude Egyptische beschavingen (2400 v.Chr.), maar het waren pas artsen in het oude Griekenland die deze therapeutische benadering consequent toepasten, erkenden en benoemden: hyperthermie.
• Zweethuizen in Ierland zijn een soort vroege sauna, die in de 18e en 19e eeuw in Ierland werden gebruikt. De oorsprong ervan gaat mogelijk veel verder terug. Het is een rechthoekige constructie, gebouwd tegen de zijkant van een heuvel, met een dak van platte stenen en een kleine schoorsteenopening in een hoek. De vloer is geplaveid met stenen. Dat ze gestookt werden staat vast, aangezien roet aan de plafonds van sommige bouwwerken kleefde. Dit onderscheidt ze van Noord-Amerikaanse inipis, die zelden (zo niet nooit) van steen werden gebouwd en werden verwarmd door hete stenen uit een nabijgelegen vuur.
• De Castrexa-sauna (of monument met oven) is een megalithische constructie en bestond uit een sauna voor ritueel gebruik (stoombadrituelen). De badhuizen van de Castrocultuur met Pedras Formosas op het Iberisch Schiereiland werdengebouwd aan het einde van de 5e eeuw v.Chr. of het begin van de 4e eeuw v.Chr. Via een kleine opening gaf deze Pedra Formosa-monoliet toegang tot de ruimte voor warme baden en stoom. Sommige sauna's bleven in de Romeinse tijd in gebruik en ondergingen daarom verbouwingen en uitbreidingen om ze aan te passen aan nieuwe thermische toepassingen.
• Strabo sprak al over de gewoonte van een stoombad bij de Galiciërs: “Sommige volken aan de oevers van de Douro leven zoals de Laconiërs (Sparta). Ze zalven zich tweemaal (per dag) met olie op speciale plaatsen en nemen stoombaden gemaakt met stenen die in het vuur verhit worden en (daarna) baden ze in koud water.”
• de temazcal in Mexico
• het sudatorium (Latijn: sudor = zweet) was een kleine rond zweetruimte in de Romeinse thermen. De temperatuur was daar hoger dan in het caldarium en het heeft enige gelijkenis met het laconicum.
• In de Nestorkroniek wordt het baden van de Slovenen of Ilmenslovenen in houten hutten, met zelfgeseling en afwisselende warme en koude baden, als opmerkelijk beschreven. Dat baden heeft een sterke gelijkenis met de huidige Finse sauna.
• Bij de Karo in Noord-Sumatra, Indonesië, is de oukup een traditionele vorm van sauna waarbij de bader in dekens wordt gewikkeld en er kruidige stoom uit een kokende ketel komt. De moderne oukup wordt nu uitgevoerd met stoom die via leidingen in een kleine ruimte wordt geleid. [Een soortgelijk bad, bekend als mar-tup, werd beoefend door de Batak Toba. Beide stammen voerden het bad traditioneel uit na de bevalling, maar het wordt nu gebruikt als een algemeen herstellend middel of voor ontspanning, en oukup-salons bieden doorgaans ook massages aan.
• De traditionele Koreaanse sauna, de hanjeungmak, is een koepelvormige constructie van steen die voor het eerst werd genoemd in de Annalen van de Joseondynastie in de 15e eeuw. De hanjeungmak, gesteund door Sejong de Grote, werd geprezen om zijn gezondheidsvoordelen en gebruikt voor de behandeling van ziekten. Traditionele Thaise kraamzorgpraktijken, met name Yu-Fai, omvatten intensieve warmtetherapieën zoals kruidenstoomsauna's en verwarmende behandelingen om nieuwe moeders te helpen herstellen, ontgiften en hun lichaam te revitaliseren na de bevalling.
• De eerste badhuizen in Japan ontstonden in boeddhistische kloosters tijdens de Naraperiode (710-784) en waren aanvankelijk alleen toegankelijk voor monniken, voordat ze tijdens de Kamakuraperiode werden opengesteld voor zieken en armen. Dit waren over het algemeen stoombaden Het eerste openbare badhuis in Japan wordt vermeld in 1266. Ze bevonden zich in natuurlijke of kunstmatige rotsgrotten of stenen gewelven. In de iwaburo langs de kust werden de rotsen verhit door hout te verbranden. Vervolgens werd er zeewater over de rotsen gegoten, waardoor stoom ontstond.

Sauna's spelen soms een belangrijke rol in de geschiedenis, zoals in de beschrijving van de gebeurtenis in 945 in het verhaal van de strijd van Olga van Kiev tegen de Drevljanen na de dood van haar man in de Radziwiłłkroniek: "De Drevljanen...selecteerden de beste mannen die het Derevskaya-land bezaten en lieten hen komen. Toen de Drevljanen in Kiev aankwamen, gaf Olga hen opdracht een badhuis klaar te maken en zei: 'Was je – kom naar mij.' De sauna werd goed verhit en, eenmaal daarin verzameld, begonnen de Drevljanen zich te wassen. De sauna werd achter hen op slot gedaan en Olga gaf opdracht de deuren in brand te steken, waarna ze allemaal verbrandden"

• 
  De inipi is een structuur van wilgentakken, de kuil waarin de verhitte stenen zullen komen en de deur aan de westkant die in verbinding staat met het Heilige Pad dat naar het vuur leidt.
• 
  Overblijfsel van een Castrexa-sauna
• 
  Pedra Formosa van een badhuis van de Castrocultuur
• 
  Deze structuur was een stoombad, een zogenaamde temazcal (“huis van hitte”), en de koepel ervan is de enige die intact is teruggevonden in de Nieuwe Wereld.
• 
  Temazcal in de Codex Magliabechiano
• 
  Het Tirkane Sweathouse, gelegen in een afgelegen gebied op 4 kilometer ten noordwesten van Maghera in Ierland, is een goed bewaard gebleven zweethuis.

Het ontstaan van de sauna in Noordse landen

De geschiedenis van sauna's gaat meer dan duizend jaar terug bij de Noordse volkeren. Men gelooft dat deze volkeren de sauna al 2000 jaar kennen, maar de eerste schriftelijke vermeldingen dateren van ongeveer 1000 jaar geleden.

Verschillende etnische groepen hebben verschillende soorten sauna's ontwikkeld. De bekendste vorm is de Finse sauna, ook wel Fins bad genoemd. In de vroege geschiedenis van Finland woonden de mensen in deels onder de grond gebouwde hutten. Om deze te verwarmen werden stenen (kiuas), die eerst in een vuur lagen, in deze hutten gelegd waardoor de temperatuur opliep. Het grote voordeel van deze methode was dat de warmte gelijkmatig gedurende de gehele nacht werd afgegeven. Men kwam erachter dat wanneer water over die hete stenen werd gegoten, de ruimte ineens veel warmer werd en de aanwezigen begonnen te zweten.

Hoewel bedoeld als verwarming is hiermee de sauna, of beter gezegd de “holsauna”, geëvolueerd. Deze structuur is vergelijkbaar met de inipi (een zweethut) van de Lakota. Later is men blokhutten gaan bouwen die specifiek als heteluchtbadhuis waren bedoeld. Een goed verwarmde "savusauna" (rooksauna) levert warmte op gedurende maximaal 12 uur. Het natuurlijke materiaal, hout, absorbeert en geeft vocht af aan de binnenkant van de sauna. Dit voorkomt schimmelvorming die kan optreden bij volledig luchtdichte isolatie. Hout biedt hygiënische en klimatologische voordelen, vooral bij gebruik van zogenaamde blokhutplanken.

Saunassa is het Finse woord voor "in de sauna" en verwijst naar de traditionele Finse heteluchtbadervaring zoals weergegeven in het beroemde schilderij Saunassa van Akseli Gallen-Kallela. Badstuga is een Zweedse term voor een traditionele Finse sauna (bastu), wat letterlijk 'badhuis' betekent en een verwarmde ruimte is voor rituele reiniging, die ook diende voor het drogen van voedsel. Badstue is de Deense en Noorse term en in IJsland wordt een sauna gufubað (stoombad) genoemd.

• 
  En badstue (het badhuis), Pieter Isaacsz, Statens Museum for Kunst, tussen 1584 en 1625
• 
  Saunassa, Akseli Gallen-Kallela, 1889
• 
  Выпарился (verdampt), Wladimir Jegorowitsch Makowski, 1900
• 
  Een groeve waar saunastenen worden gedolven, 1961
• 
  De stenen in deze rooksauna zijn gloeiend heet, de ruimte wordt later afgedekt, 2016
• 
  Het opbouwen van een sauna in Rusland, 2018

De kachel

In de oostelijke Finse provincie Karelië werd een houtgestookte open kachel in de blokhut geplaatst. Omwille van de gelijkmatige verwarming werden ook hier stenen gebruikt en op de kachel gelegd en vervolgens door de vlammen verhit. Door de convectie van de warme stenen walmde de rook van het houtvuur door de ruimte en deze werd via een opening of de openstaande deur afgevoerd. Dit waren de eerste savusauna’s (rooksauna's). Vanwege de geur van het hout en de wijze van opwarming is dit nog steeds bij de Finnen hét saunamodel. In het oosten en noorden van het land doet men dit nog vaak op deze wijze.

Nadeel van dit type sauna is dat het vrij lang duurt voordat de sauna “rijp” is. Er moeten grote hoeveelheden hout verbrand worden gedurende ongeveer 6 tot 8 uur. Eerst moeten de stenen verhit worden, daarna de ruimte en vervolgens duurt het nog enige tijd voordat de wanden hun stralingswarmte afgeven. Daarna moet de rook worden afgevoerd voordat men kan genieten van de löyly. Daar komt nog bij dat door deze manier van stoken de ruimte en banken met zwarte roet aanslaan. Soms wordt het roet van de banken geveegd. Vervolgens wordt er een flinke hoeveelheid water over de sauna gegoten, waardoor de resterende rook eruit wordt 'gedreven'.

Löyly is een Finse term die zowel de stoom als de warmte van een sauna betekent (in het nauw verwante Ests is de equivalente term leili, in Estland en Letland wordt een sauna pirts genoemd en in Litouwen pirtis). In de zomer worden vaak verse berkentakjes (vihta of vasta) gebruikt, terwijl in de winter de voorkeur wordt gegeven aan takjes die in de vroege zomer zijn gedroogd of aan bevroren bundels, die verkrijgbaar zijn in Finse supermarkten. Gedroogde takjes worden voor gebruik in heet water geweekt. Het water dat hierdoor ontstaat, kan worden gebruikt om de sauna-infusie op smaak te brengen.

De warmte van een saunakachel wordt in principe afgegeven door middel van thermische straling (een specifieke golflengte afhankelijk van de temperatuur, volgens de wet van Planck) en warmteoverdracht naar de passerende lucht, evenals in de vorm van verdampingswarmte tijdens de verdamping van water. De thermische straling verwarmt alle objecten die ze tegenkomt. Ze verwarmt voornamelijk de wanden en banken van de sauna, die vervolgens op hun beurt "zachtere" thermische straling met een lagere intensiteit afgeven (met een langere golflengte vanwege hun lagere temperatuur dan de kachel).

• 
  Een rooksauna in Rusland, British Museum, 1619
• 
  Sauna lämpiää: de rook ontsnapt uit de deur van een sauna in Zweden, 1935
• 
  Een man opent de deur van een schoorsteenloze sauna in Finland, 1961
• 
  Rooksauna in Estland, 2014
• 
  Een rooksauna in Estland waarbij de leil (sauna stoom) zichtbaar is, 2018

Verdere ontwikkeling en de schoorsteen

Pas in de 20e eeuw is men een gesloten kachel met een schoorsteen naar buiten gaan gebruiken. Om de warmte te kunnen reguleren én om water op de stenen te kunnen gieten, is zo’n kachel aan de bovenkant voorzien van een luikje. Het grote voordeel van dit type sauna is dat er zuiniger met brandhout kan worden omgegaan, de ruimte aanmerkelijk schoner blijft en de buitendeur nagenoeg gesloten kan blijven, waardoor er minder warmte verloren gaat.

Al vrij snel kwam er de tweede generatie van kachels. De stenen liggen bij dit type op een ijzeren rooster boven het vuur. De ketel waarin het vuur wordt gestookt, blijft nu continu branden, terwijl de stenen wel worden verwarmd, maar niet door de vlammen worden geraakt. Met deze constructie kan het vuur, en dus de temperatuur, beter worden gereguleerd.

De luchttemperatuur lag gemiddeld rond de 75-100 °C, maar overschreed soms de 110 °C in een traditionele Finse sauna. Toen de Finnen naar andere delen van de wereld migreerden, namen ze hun saunaontwerpen en -tradities mee. Dit leidde tot een verdere evolutie van de sauna, waaronder de elektrische kachel, die in 1938 door Metos Ltd in Vaasa werd geïntroduceerd.

De manier waarop de stenen worden verwarmd is gelijk aan de tweede generatie houtkachel. De energie kan echter nauwkeuriger worden geregeld. Ook kunnen de kachels kleiner gehouden worden. Vanwege de constante elektrische energie is er minder steenmassa nodig. Omdat het brandgevaar nu wat kleiner is, kan de sauna ook in hotels en woningen worden geplaatst. De elektrisch verwarmde sauna levert daarentegen een drogere lucht waardoor zij anders ervaren wordt dan de houtgestookte sauna.

• 
  Een kachel met een luikje waar de stenen door kunnen
• 
  Een sauna met moderne schoorsteen in Estland tijdens een regenbui
• 
  Een saunahuisje in de winter, Letland
• 
  Een moderne sauna met trap naar het water van de Øresund om af te koelen, 2009
• 
  Een drijvende sauna met de ingang door het water
• 
  Mobiele sauna bij Årøsund Strand

Verspreiding van het saunagebruik over andere landen

De sauna werd vooral in Scandinavië en de Duitstalige regio's van Europa na de Tweede Wereldoorlog populair. Duitse soldaten hadden Finse sauna's ervaren toen de twee naties samen tegen de Sovjet-Unie vochten. Sauna's waren zo belangrijk voor Finse soldaten dat ze die niet alleen in mobiele tenten bouwden, maar zelfs in bunkers.

Na de oorlog brachten de Duitse soldaten de gewoonte terug naar Duitsland en Oostenrijk, waar ze in de tweede helft van de 20e eeuw populair werd. De Duitse saunacultuur werd ook populair in buurlanden zoals Zwitserland, België, Nederland en Luxemburg.

Op 11 februari 1957 opende Gerrit van Wijhe een Sauna Instituut samen met zijn vrouw op de begane grond van hun woonhuis aan de Biltstraat in Utrecht.^[1] Na een sauna in het Olympisch stadion in Amsterdam en één in Haarlem kreeg Utrecht hierdoor een van de eerste sauna’s in Nederland. Dames en heren hadden hier gescheiden toegangstijden. Na een uitbreiding rond 1960 konden hier tot 40 personen tegelijkertijd een saunabad gebruiken.

Verschillende soorten sauna's

Naar verluidt was Oiva Kallio de eerste architect die aandacht had voor het ontwerp van saunagebouwen. Het saunagebouw in Villinki (Helsinki) dat Kallio ontwierp stond model voor veel strandsauna's. Kallio ontwierp ook een sauna voor de Olympische Spelen van 1940 die gehouden zouden worden in Helsinki.

Kelo-hout (of kortweg Kelo ) is de Finse term voor dood, natuurlijk gedroogd hout. Het wordt veel gebruikt in de saunabouw. Kelo-hout ontstaat niet door verwering, maar door tientallen jaren uitdroging in het droge, koude poolklimaat nadat de boom door ouderdom is gestopt met groeien. Doordat kelohout tientallen jaren op natuurlijke wijze is gedroogd, trekt het niet meer krom en is het weerbestendig. Daarom wordt het meestal onbehandeld gebruikt.

Traditionele sauna's worden van blokhutplanken gemaakt, maar er bestaan tegenwoordig oo modulaire sauna's die zijn opgebouwd uit meerdere lagen.

• Laag 1: Een binnenlaag van houten panelen van circa 12 tot 19 mm dik.
• Laag 2: Een hittebestendige dampremmende laag (meestal van puur aluminium).
• Laag 3: Een spouw van hittebestendig en emissievrij isolatiemateriaal (meestal steenwol of glasvezel).
• Laag 4: Een buitenlaag van hout.

De modulaire sauna wordt samengesteld uit geprefabriceerde elementen. Hij is eenvoudig te monteren en demonteren (bijvoorbeeld bij een verhuizing). De sauna wordt vervaardigd door vakmensen of door de huiseigenaar zelf gebouwd in kelders, zolders of tuinen en vervolgens in bestaande ruimtes geplaatst.

Weerbestendige gesteenten zoals graniet, olivijn of diabaas, die weinig scheuren of barsten bevatten, worden doorgaans gebruikt als saunastenen. Poreuze vulkanische gesteenten kunnen ook worden gebruikt. Volledig keramische stenen en kunstmatig geharde stenen zijn tegenwoordig ook commercieel verkrijgbaar. Er zijn tegenwoordig ook sauna's die geen stenen meer gebruiken.

Mobiele sauna's worden vaak op autotrailers of andere voertuigen gemonteerd. Hierdoor kunnen gebruikers hun sauna naar verschillende locaties vervoeren (bijvoorbeeld naar een meer). Deze sauna's kunnen relatief eenvoudig worden verplaatst en zijn daardoor ook wel te huur.

Een "barrel sauna" ("tonnen-sauna" of "vatten-sauna") is een sauna in de vorm van een groot, rond houten vat. Het is een type buitensauna dat populair is in Scandinavië, omdat het dankzij de ronde vorm de warmte efficiënt laat circuleren en daardoor snel opwarmt.

Een zoutsteensauna een droge sauna met een therapeutisch effect. Een zoutsteensauna is een sauna waarvan de wanden gedeeltelijk of volledig bedekt zijn met zoutstenen: Himalayazout wordt vaak gebruikt. De saunabanken zijn van hout gemaakt. De temperatuur in een zoutsauna is mild, variërend van 60°C tot 65°C, en de luchtvochtigheid is ongeveer 15%. Daarom is een zoutsauna ook geschikt voor mensen met circulatieproblemen. De zoute lucht in een zoutsauna heeft een positief effect op de luchtwegen.

Een infraroodsauna werkt door infraroodstralen direct op het lichaam te richten, waardoor je meer direct verwarmt dan alleen via de lucht. De warmte dringt diep door in spieren en gewrichten, wat helpt bij pijnverlichting en herstel.

In een vochtige warmeluchtsauna, ook wel biosauna genoemd, zijn de temperaturen lager dan in een klassieke (Finse) sauna, doorgaans rond de 45-60 °C met een luchtvochtigheid van ongeveer 40-55 procent. Het wordt beschouwd als milder voor de bloedsomloop en wordt vaak gecombineerd met de toevoeging van etherische oliën of speciale verlichting (lichttherapie). De aanbevolen verblijfsduur is langer dan in een gewone sauna, ongeveer 15-30 minuten; verder is de procedure hetzelfde.

In Tirol kent men nog een oorspronkelijk droog zweetbad dat lijkt op een sauna: een Kräutersauna (kruidensauna). Dit is een milde aromatische sauna, vaak met lagere temperaturen (rond 45-50°C), die werkt met stoom en de essentie van aromatische kruiden zoals lavendel, rozemarijn en tijm. De eigenaardigheid hierin zit hem in het geleidelijk oplopen van de lichaamstemperatuur tezamen met kruidendampen die de luchtwegen reinigen.

Een kadisauna is een verwarmd ecologisch toilet die ook als sauna kan dienen.

• 
  Deze barrel sauna is te huur en kan eenvoudig op een aanhanger worden geplaatst
• 
  Infraroodsauna
• 
  Infraroodsauna
• 
  Moderne sauna met uitzicht over Kiel
• 
  Kardisauna in Tjechië
• 
  Sauna apparaat op Internationaal Congres van schoonheidsverzorging, Wenen

Moderne sauna's en wellnessresorts

In diverse landen zijn grote wellnessresorts ontstaan met een restaurant en soms een hotel zodat gasten meerdere dagen kunnen blijven. Er zijn veel verschillende soorten sauna's en stoombaden, zwembaden, voetenbaden, warme en koude baden (zoals kruidenbaden, bubbelbaden en dompelbaden) en mogelijkheden voor een massage (zoals een hamam, massagestoel of massagesalon). Ook zijn er rustruimtes. Sommige openbare sportcentra en sportscholen in Noord-Amerika, West-Europa, Japan, Rusland en Zuid-Afrika beschikken over sauna's. Deze kunnen ook aanwezig zijn bij openbare en particuliere zwembaden.

Tegenwoordig worden in moderne sauna's opgietingen verzorgd door saunameesters. Hierbij wordt water met etherische olie op de kachel gegoten (of ijsbollen op de kachel gelegd), waarna een geurende stoom ontstaat. Bij het gebruik van ijsbollen smelten deze en verdampt het water gelijkmatig, zonder dat er ongebruikt water door de stenen loopt. Dit zorgt voor een sterker effect, dat anders alleen bereikt zou worden door het water gelijkmatig over een langere periode op de kachel te gieten. Door een gieter met sproeikop te gebruiken, wordt het water bijzonder gelijkmatig over de stenen verdeeld. Hierdoor wordt het oppervlak van de steen beter benut, waardoor het water sneller in korte, krachtige stoten verdampt en de waargenomen warmte toeneemt.

De belevings-sauna-infusie wordt vaak gecombineerd met muziek, fruit of drankjes, een saunameester in kostuum en een kort verhaal.

Met behulp van handdoeken, vlaggen en waaiers wordt deze lucht door de saunacabine verdeeld. De beschermende luchtlaag wordt van de huid van de deelnemers verwijderd door de luchtverplaatsing, wat voor een sensatie zorgt. Dit lijkt op het oude ritueel uit Finland, waarbij het water een geur krijgt doordat de berkentakken in de emmer weken. In moderne sauna's wordt het ritueel met berkentakken (vihta's) een banya-ritueel genoemd. Hiermee wordt soms ook zachtjes op de huid getikt, waarop de doorbloeding van de huid verbeterd.

Door het water op de kachel wordt de temperatuur en luchtvochtigheid beïnvloed, zie ook temperatuur en luchtvochtigheid. Löyly - in het Nederlands het effect na een opgieting, in het Duits Aufguss genoemd - is de stoom die ontstaat. In het moderne saunabedrijf wordt het een steeds belangrijker element. Rondom dit effect worden door saunameesters rituelen met onder andere kruiden, vruchten en handdoek-zwaaien bedacht en uitgevoerd. Ook zijn er opgietingen waarbij de deelnemer zich insmeert met honing of zout. Hiervoor verlaten gasten na een voorbehandeling met twee of drie infusies de saunacabine tijdelijk om hun lichaam in te wrijven met zout verrijkt met etherische oliën. Na deze 'zoutbehandeling' keren ze terug naar de sauna voor nog eens twee of drie infusies. Het zout bevordert het zweten en desinfecteert, en het wrijven exfolieert tevens de huid ( zoutscrub). Opgietingen – zoals verzorgd door deze saunameesters – zijn als zodanig niet oorspronkelijk uit Finland afkomstig. De rituelen in moderne sauna's zijn een mengeling van gebruiken uit diverse landen waar warmeluchtbaden en warmwaterbaden samenkomen.

In sommige wellnessresorts zijn er de zogenaamde speciale "sneeuwkamers", ook wel koude sauna's of cryotherapie genoemd. De temperatuur in deze kamers is −110°C waardoor de gebruiker er slechts ongeveer drie minuten in kan verblijven.

In Nederland zijn anno 2025 vijf thermaalbaden, waar ook sauna's te vinden zijn. De thermaalbaden van het Belgische Spa waren al in de 16e eeuw bekend en die van het nabije Aken dateren aantoonbaar uit de Romeinse tijd.

Volgens het Guinness Book of Records is de grootste sauna ter wereld de Koi Sauna in de Thermen & Badewelt Sinsheim in Duitsland. Deze meet 166 vierkante meter, biedt plaats aan 150 personen en heeft een koi-aquarium waar men de vissen in kan zien rondzwemmen terwijl men van het saunabad geniet. De titel behoort nu mogelijk toe aan Cape East Spa in Haparanda, Zweden, die ook plaats biedt aan 150 personen maar ruimer is. In Czeladź, Zuid-Polen, is een sauna voor 300 personen met lichtshows, theater en meerdere saunameesters.

• 
  De sauna van Bad Mergentheim biedt diverse opgietingen iin het Dampfbad met elk een andere geur, Duitsland
• 
  Dampfbad in Hotel Seiwald, Tirol, Oostenrijik
• 
  Enkele natuurlijke en geurende saunahoningsoorten die de schoonheid van de huid bevorderen, Finland
• 
  In juni worden vihta's gemaakt en ingevroren, zodat ze het gehele jaar door kunnen worden gebruikt, Museiverket, Finland, 1960
• 
  Gedroogde vihta moet eerst in water worden geweekt voor het in de sauna kan worden gebruikt, Novosibirsk, Rusland
• 
  Massagestoelen in Amonti & Lunaris Wellnessresort, Steinhaus im Ahrntal, Italië

De sauna is een integraal onderdeel van de Finse cultuur. De sauna was tot voor kort een multifunctionele ruimte: men baadde er niet alleen in, maar droogde er ook vlees.

De saunacultuur in Finland is ingeschreven op de Representatieve lijst van het immaterieel cultureel erfgoed van de mensheid van UNESCO in 2020.^[2] De sauna was al in 2014 onderdeel geworden van deze lijst met de "Rooksaunatraditie in Võromaa" (Estland). Voor de Võro-gemeenschap is de rooksauna een plek van rituele reiniging van lichaam en geest.^[3] Op het ontwerp van de Finse herdenkingsmunt is een Fins landschap weergegeven met in het midden een typisch Finse sauna aan de rand van een meer.

Een Finse huwelijkstraditie was de bruidssauna, waarbij de bruidsmeisjes de bruid de avond voor de bruiloft meenamen naar een luxueus versierde, reinigende sauna. In plaats van een bloemenboeket werd er een bezem in de sauna gegooid.

Traditioneel wordt de sauna beschouwd als een heilige ruimte. Er is een oud Fins gezegde: "saunassa ollaan kuin kirkossa": men moet zich in de sauna gedragen zoals in de kerk. Er is een Finse uitdrukking waarin de sauna voorkomt: Sisu, Sauna & Sibelius. Hölmö (Fins voor Dommerd) is een gedicht van Einari Vuorela. Het gedicht hekelt een man die naar de sauna wil maar kennelijk geen sauna heeft. Hij heeft geen saunakachel, geen water, geen berkentakken etc.

Saunatonttu, letterlijk vertaald als "sauna-elf", is een kleine kabouter of beschermgeest waarvan men geloofde dat hij in de sauna woonde. Hij werd altijd met respect behandeld, anders zou hij veel problemen voor de mensen kunnen veroorzaken. Het was gebruikelijk om de sauna af en toe speciaal voor de tonttu op te warmen of om wat eten voor hem buiten te zetten. Er wordt gezegd dat hij de mensen waarschuwde als er brand in de sauna dreigde of mensen strafte die zich er ongepast gedroegen – bijvoorbeeld als ze er sliepen, spelletjes speelden, ruzie maakten, lawaai maakten of zich op een andere manier immoreel gedroegen. Men gelooft dat dergelijke wezens in verschillende culturen bestaan. De Russische banya heeft een volledig overeenkomend personage, de bannik.

Vrijwel alle vrijstaande huizen in Finland hebben een sauna, ofwel in het huis zelf, ofwel in het bijgebouw. De meeste appartementencomplexen die begin jaren negentig zijn gebouwd, hebben ook een sauna. Oudere appartementencomplexen hebben meestal een gemeenschappelijke sauna, die de bewoners van elk appartement regelmatig mogen gebruiken. In de jaren negentig werd het steeds gebruikelijker om een kleine sauna in de badkamer te plaatsen, zelfs in kleine appartementen. In appartementencomplexen wordt de sauna over het algemeen elektrisch verwarmd. Finnen zweren echter nog steeds bij traditionele houtgestookte sauna's.

In de traditionele vorm vervangt de sauna de badkamer, waardoor de volledige reiniging daar plaatsvindt. In moderne huizen zijn de badkamer en sauna soms gecombineerd. Vroeger, wanneer een nieuw huis werd gebouwd, werd het saunagebouw als eerste gebouwd. De sauna was destijds de enige ruimte met warm water en tevens de schoonste en meest steriele, waardoor kinderen er vaak werden geboren. Sommige oudere Finnen kunnen zelfs vandaag de dag nog verklaren dat ze in een sauna geboren zijn. Het harmonieorkest van de Jyväskylän Konservatorio heeft in 2000 een cd met uitsluitend werken van Jukka Viitasaari met de titel Born in the Sauna - the music of Jukka Viitasaari opgenomen.

In Finland zijn openbare sauna's doorgaans gescheiden voor mannen en vrouwen. Het zogenaamde saunabezoek vindt meestal plaats in familiekring of soms ook in een vriendengroep. Momenteel zijn er ongeveer 2 miljoen sauna's in Finland; waarvan 1,2 miljoen in woningen, de rest in hotels, zwembaden en verzorgingstehuizen.

In Finland zijn er geen vaste tijden voor saunasessies of pauzes. Het varieert van een snelle sessie van vijf minuten tot een urenlange "saunamarathon". Bovendien hangt de lengte van de sessies en pauzes af van de temperatuur binnen en buiten de sauna, evenals de sociale sfeer eromheen. Een saunamedewerker is vrijwel onbekend in Finse sauna's, behalve misschien in openbare sauna's om de sauna aan en uit te zetten of om brandhout bij te vullen. Alleen de saunabezoeker weet hoeveel water er precies op de hete stenen moet worden gegoten. Dit wordt meestal gedaan door degene die naast de emmer zit, vaak op de bovenste bank waar de temperatuur het best kan worden ingeschat.

De ongeschreven regel "sillä puheet kenellä kuuppa" wordt over het algemeen gevolgd, wat zich ruwweg laat vertalen als "wie de lepel heeft, heeft het voor het zeggen". Er wordt om de paar minuten water op de stenen gegoten om voldoende stoom en warmte te creëren, waardoor het zwaaien met een handdoek niet nodig is. In Finland wordt het als beleefd beschouwd als iemand die een sauna binnenkomt een lepel water over de stenen gooit om het vermeende warmteverlies door het openen van de deur te compenseren. In het openbaar en binnen grotere families hanteren Finnen over het algemeen gescheiden saunabezoeken voor mannen en vrouwen. Tijdens grote familiebijeenkomsten is het niet ongebruikelijk dat mensen één of zelfs meerdere keren per dag de sauna gebruiken. De sauna op kerstavond is ook een traditie, bedoeld om zichzelf te reinigen ter voorbereiding op de feestdagen.

Het toevoegen van geurende oliën aan het saunawater verschilt per regio; op sommige plaatsen wordt het afgekeurd en als misplaatst beschouwd in een Finse sauna. Vaker komt het voor dat geurende oliën rechtstreeks in de lepel worden gedaan om het water mee te besprenkelen en dat berkentakjes en bier de sauna in worden gebracht. Een populaire geur is die van teer, zodat de sauna na de infusie ruikt naar de binnenkant van een oude zeilschoener. Het zachtjes 'zweepslagen' van de huid met berkentakjes, ook wijdverbreid in Russische sauna's, heeft een massage-achtig, stimulerend effect en verspreidt bovendien een aangename berkengeur. Bij het zweepslagen geven de berkenbladeren een stof af die een licht zeepachtig effect heeft. In Estland worden jeneverbestakken vaak voor hetzelfde doel gebruikt; hun naalden zijn stekelig en kunnen als licht pijnlijk worden ervaren.

Na elke saunasessie koelen mensen af in de frisse lucht of onder de douche. Indien mogelijk nemen ze ook een duik in een meer of rollen ze in de sneeuw. Deze afkoelfase duurt tot ze zich klaar voelen voor de volgende saunasessie. Het is gebruikelijk om tussen de saunasessies door iets te drinken; bier, sap of limonade heeft de voorkeur. Na de laatste saunasessie wassen mensen zich, in de sauna zelf of onder een aangrenzende douche. De duur van een volledig saunabezoek verschilt sterk van persoon tot persoon en ligt vaak tussen de één en drie uur.

Volgens een lokale legende wordt het "borrelen" van de heksenput van Tuhala (Estland) veroorzaakt door de heksen van Tuhala wanneer ze een ondergrondse sauna nemen en elkaar met berkentakken geselen. Deze put, gebouwd in 1639 en slechts 2,35 meter diep, bevindt zich boven een karstformatie. Er kan een paar dagen per jaar water uit spuiten en het begint te stromen wanneer overtollig water uit het Mahtra-moeras een ondergrondse rivier doet overstromen.

In Finland werden vroeger ook saunawedstrijden georganiseerd, wedstrijden om te zien wie het langst in de sauna kon blijven. Van 1999 tot 2010 was er een wereldkampioenschap sauna in Heinola, maar een ernstig ongeluk tijdens de laatste editie (2010) leidde tot de annulering van de wedstrijd. Tampere, de op een na grootste stad van Finland, is officieel uitgeroepen tot "Saunahoofdstad van de wereld". Er is zelfs een sauna ingebouwd in een van de gondels van Finnair Skywheel.

Een komisch epadunklied dat de Finse saunacultuur viert, is Bara bada bastu (Zweeds voor "Ga gewoon naar de sauna"). Het lied, geschreven en gezongen in het dialect van de tweetalige regio Ostrobothnië, behandelt op humoristische wijze de Finse saunacultuur.De teksten van Midnattens Widunder handelen over fictieve personages die meermaals voorkomen in de verdere albums van Finntroll, zoals Koning-Shamaantrol Rivfader (Scheurvader) en de twee priesters Aamund en Kettil die geregeld het slachtoffer zijn van de trollen (in de sauna, in de kerk of op de markt).

Een van de gevolgen van een saunabad is dat men gaat zweten. Zou men in de sauna een badpak of zwembroek aanhouden, dan zal de onderliggende huid kunnen irriteren en ontsteken door het ophopende vuil, hetgeen resulteert in miliaria rubra. Doordat het lichaam zweet, zal de badkleding dit deels opnemen. Met het douchen kan dit onvoldoende worden afgespoeld; noch van de kleding, noch van de huid. Het heeft dus de voorkeur een sauna naakt te bezoeken, maar dat wordt controversieel gevonden, omdat men een sauna - in tegenstelling tot een bad of douche - meestal samen met anderen bezoekt. Plaatselijk verschillen de opvattingen. Soms draagt men tóch zwemkleding of bezoekt men de sauna alleen met personen van het eigen geslacht.

• In Nederland worden openbare sauna's meestal qua geslacht gemengd gebruikt, maar soms zijn er uren waarop alleen vrouwen (of alleen mannen) worden toegelaten. Soms zijn er dagen of uren waarop zwemkleding verplicht of toegestaan is.
• In België is naakt doorgaans de regel in openbare sauna's. Soms is er een afgescheiden gedeelte waar badkleding wel gewenst en ook verplicht is. In sauna's die deel uitmaken van een zwembadcomplex is badkleding vaak verplicht.
• In Finland, dat geldt als bakermat van de sauna, is zwemkleding in de sauna ondenkbaar. Er zijn daar echter veel particuliere sauna's, zodat de gebruikers binnen de privacy van het eigen gezin blijven. Gasten gebruiken de sauna met de gezinsleden van het eigen geslacht. Openbare sauna's in Finland zijn gescheiden voor mannen en vrouwen. Soms zijn er twee sauna's met een gemeenschappelijk zwembad, en in dat zwembad wordt zwemkleding gedragen.
• In de Verenigde Staten en delen van Azië is de textielsauna het standaard saunatype. In de Verenigde Staten verschillen de saunagebruiken aanzienlijk per staat. Zo wonen er in het noorden van Michigan, Minnesota, Wisconsin en Iowa grote groepen mensen van Finse afkomst die een saunacultuur in stand houden. In andere staten hebben sauna's geen traditie en worden ze voornamelijk gebruikt als extra service van fitnessclubs en wellnesscentra . Omdat ze meestal verbonden zijn met de kleedkamers, zijn ze gescheiden naar geslacht en zijn er over het algemeen geen regels met betrekking tot kleding, handdoekgebruik of etiquette. In de minder voorkomende gemengde sauna's is badkleding echter verplicht.
• In Zuid-Europa en Frankrijk zijn naaktsauna's alleen gebruikelijk als ze gescheiden zijn naar geslacht. Textielsauna's zijn ook wijdverspreid in West-Zwitserland en Ticino .
• Sauna's zijn nog niet wijdverspreid in Spanje. Er wordt strikte scheiding tussen mannen en vrouwen gehanteerd. Men betreedt de sauna niet naakt, maar in badkleding. De temperatuur in de sauna is veel lager dan gebruikelijk in Midden- en Noord-Europa.
• In het Verenigd Koninkrijk wordt vaak badkleding gedragen in sauna's. Gemengde sauna's zijn zeldzaam; in de gebruikelijke sauna's voor één geslacht wordt naaktsaunagebruik steeds meer getolereerd.

Op foto's ziet men vaak dat de saunagasten in een witte handdoek gewikkeld zijn. Dit is geen realiteit. Om het hoofd tegen oververhitting te beschermen, dragen sommige mensen mutsen, meestal van vilt (maar er bestaan ook saunamutsen van wol of katoen).

• Badslippers vanwege de hygiëne en tegen uitglijden op natte vloeren.
• Badjas, deze is in het restaurantgedeelte en bij de bar doorgaans verplicht.
• Badlaken, om op te zitten, soms ook onder de voeten.
• Eén of twee handdoeken om na het douchen af te drogen. Ook prettig om bijvoorbeeld tijdens het voetenbad op te gaan zitten.
• Doucheshampoo en zeep. De meeste bedrijven hebben deze middelen voor hun gasten klaarstaan.
• Badkleding, in het geval dat het een badkledingdag is.

Badjassen, handdoeken en badlakens kunnen in de grotere sauna's gehuurd worden. Badslippers zijn daar te koop.

De sauna is een heteluchtbad. Met de temperatuur en luchtvochtigheid kan gespeeld worden. In een sauna wordt een thermometer gebruikt om de temperatuur te meten; een hygrometer kan worden gebruikt om de luchtvochtigheid of de hoeveelheid stoom te meten. Zoals de Finnen destijds al hadden opgemerkt, geeft een scheut water op hete stenen van de kachel een hitte-shot. Hiermee verspreiden de hete waterdeeltjes zich zeer snel door de ruimte om vervolgens op de huid van de aanwezigen neer te slaan. Deze gewaarwording noemen de Finnen löyly. Een must voor veel gevorderde saunagangers.

Een temperatuur van 90 graden Celsius kan goed verdragen worden, mits de luchtvochtigheid maar laag is. In een droge sauna is dit minder dan 15%. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld een stoombad met een relatieve vochtigheid van 100% is daar een temperatuur van 50 graden Celsius al erg heet. Hierom kan een löyly heel even als erg heet worden aangevoeld. In een zeer hete sauna kan de löyly op de bovenste banken bijna ondraaglijk pijnlijk zijn. Gevoelige en onervaren saunagebruikers wordt daarom aangeraden om tijdens het toedienen van water op de stenen op een van de onderste banken te gaan zitten, waar de lucht minder heet is.

In een typische Finse sauna is de temperatuur van de lucht, de ruimte en de banken hoger dan het dauwpunt, zelfs wanneer er water op de hete stenen wordt gegooid en verdampt. Daardoor blijven ze droog. De saunagangers daarentegen hebben een temperatuur wat lager is dan het dauwpunt, waardoor er water condenseert op hun huid. Dit proces geeft warmte af en zorgt ervoor dat de stoom heet aanvoelt. Het vocht dat van een saunabezoeker druipt, is dan ook slechts gedeeltelijk afkomstig van zweet. Tussen de 30 en 50% van dit water is condens. Als de lucht nog niet verzadigd is met waterdamp, kan zweet verdampen en zo het lichaam afkoelen (de benodigde verdampingsenthalpie kan ook afkomstig zijn van de omgevingslucht of van de warmtestraling in de ruimte; in dit geval wordt alleen de warmtecapaciteit van de zweetsecretie aan het lichaam onttrokken). Het verkoelende verdampingseffect zal daarom sterker zijn naarmate de lucht "droger" is. In de sauna worden transpiratie en bloedsomloop gestimuleerd omdat de lichaamstemperatuur wordt gereguleerd via het circulatiesysteem (zie thermoregulatie).

• 
  Berkentakjes voor de doorbloeding van de huid
• 
  Sauna emmer en vihta
• 
  In deze Geysirhöhle (geisersauna) wordt de luchtvochtigheid beïnvloed door het opspuitende water
• 
  Stoombad in Bad Gastein, Oostenrijk
• 
  Thermometer in een sauna

Fysieke reactie

In de sauna kan de lichaamstemperatuur tot 39 graden Celsius oplopen. De bloedvaten verwijden zich, de huidporiën gaan open en de zweetklieren worden in werking gesteld. Als gevolg van de zweetreactie wordt de huid hierdoor weer afgekoeld. Tijdens een saunabezoek raakt men veel vocht kwijt. Omdat het vocht uit het bloed wordt gehaald, zal dit in volume afnemen en daarmee de bloeddruk doen dalen.

Overige effecten,

• Training van het ademhalingsapparaat en slijmvliezen. Astmatisch aangelegde mensen kunnen hier baat bij hebben.
• Training van de bloedvaten. Gunstige invloed op de bloeddruk. Soepelere aders remmen eventuele aderverkalking.
• Gunstige werking op het stofwisselingsmechanisme.
• Stofwisselingsafval en melkzuren worden aan het lichaam onttrokken.
• Algehele weerstand door gewenning aan warmte versus koude.
• Betere doorbloeding van de huid.
• Ontspanning op de spieren.

Baby’s mogen niet mee in de sauna, omdat zij hun lichaamstemperatuur nog onvoldoende kunnen regelen.

Afkoelen door onderdompeling in water (onder de douche, in een meer of in een zwembad of dompelbad) is onderdeel van de saunacyclus en is net zo belangrijk als de verwarming. In de zomer wordt een sessie vaak begonnen met een koele douche.

In de huisregels van een reguliere sauna staat vaak dat gewenste intimiteiten niet zijn toegestaan (en ongewenste uiteraard ook niet) en kan dit leiden tot een verbod om de sauna te betreden. Ondernemingen waarbij erotiek/seks/porno een onderdeel van de ondernemingsformule is kunnen geen lid worden van de Vereniging Nederlandse Sauna- en Wellness Bedrijven.^[4]

• Lijst van baden, badhuizen en badrituelen
• Het beeld van de saunaman
• Winterzwemmen
• Zweethut
• Gezondheidstoerisme

• Vereniging van Nederlandse Sauna- en Wellness Bedrijven (VNSWB)
• In België kent men de Sauna Vereniging België

Zie de categorie Saunas van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.

Zoek sauna op in het WikiWoordenboek.