Bautzen (stad)

Bautzen
Budyšin
Stad in Duitsland Vlag van Duitsland
Wapen van Bautzen
Bautzen (Saksen)
Bautzen
Situering
Deelstaat Vlag van de Duitse deelstaat Saksen Saksen
Landkreis Bautzen
Coördinaten 51° 11′ NB, 14° 25′ OL
Algemeen
Oppervlakte 66,67 km²
Inwoners
(31-12-2020[1])		 38.006
(570 inw./km²)
Hoogte 204 m
Burgemeester Karsten Vogt (CDU)
Overig
Postcode 02625
Netnummers 03591, 035935
Kenteken BZ (alternatief: BIW, HY, KM)
Stad 29 Stadtteile
Gemeentenr. 14 6 25 020
Website Officiële website
Situering
Kaart van Bautzen
Ligging van de Kreisstadt Bautzen in het gelijknamige Landkreis
Foto's
Gezicht op het centrum van Bautzen
Gezicht op het centrum van Bautzen
Portaal  Portaalicoon   Duitsland
Stadhuis (1493)

Bautzen (Oppersorbisch: Budyšin) is een gemeente en plaats in de Duitse deelstaat Saksen. Bautzen is de bestuurszetel van de gelijknamige Landkreis.

De stad telde op de peildatum van de meest recente statistiek 38.006 inwoners.[1]

De Sorbische minderheid wordt geschat op 5% van het totaal aantal inwoners van de gemeente. Te Bautzen zijn veel instellingen gevestigd, die de belangen van de Opper-Sorbische minderheid in Duitsland behartigen, o.a. op cultureel en onderwijsgebied. Men kan zelfs stellen, dat Budyšin de hoofdstad van de Opper-Sorbische bevolkingsgroep in Duitsland is.

Het oude stadsdeel heeft een middeleeuws karakter.

Stadsdelen

Volgens de website van de gemeente Bautzen bestond deze ultimo 2019 uit de volgende 25 (vanaf 2020: 29) stadsdelen; het aantal inwoners is ook vermeld:

  • 1. Innenstadt (Sorbisch: Nutřkowne město) 5.352
  • 2. Nordostring 10.505
  • 3. Gesundbrunnen (Sorbisch: Strowotna studnja) 6.825; grotendeels bestaande uit in de DDR-periode (1975-1987) gebouwde Plattenbau-flats
  • 4. Südvorstadt 1.865; hier staan veel fabrieken en andere bedrijfspanden
  • 5. Westvorstadt 3.308
  • 6. Ostvorstadt 5.773
  • 7. Teichnitz 362, incl. de in 2020 afzonderlijke stadsdelen geworden gehuchten Oehna, Neumalsitz ( beide < 100 inw.)
  • 8. Burk, bij de stuwdam gelegen, 323
  • 9. Niederkaina 475
  • 10. Nadelwitz 313
  • 11. Auritz 446
  • 12. Oberkaina 798, incl. Boblitz, in 2020 een afzonderlijk stadsdeel geworden (circa 30 inwoners)
  • 13. Stiebitz 567, incl. Rattwitz
  • 14. Salzenforst 272
  • 15. Bolbritz 132
  • 16. Bloaschütz 118
  • 17. Döberkitz 37
  • 18. Löschau 30
  • 19. Oberuhna 89, incl. Niederuhna, in 2020 een afzonderlijk stadsdeel geworden (circa 30 inwoners)
  • 20. Schmochtitz 55
  • 21. Temritz 68
  • 22. Großwelka 254
  • 23. Kleinwelka 764
  • 24. Kleinseidau 155
  • 25. Lubachau 91.

Totaal gehele stad: 38.977 inwoners. Peildatum: 31 december 2019. Inclusief tweede-woningbezitters.[2]

De onder 7 t/m 25 vermelde stadsdelen zijn overwegend kleine boerendorpen.

Geografie, infrastructuur

De stad ligt deels op een klein, grotendeels uit granodioriet bestaand, rotsplateau (Ortenburg) direct grenzend aan, en deels in, het dal van de rivier de Spree. Dit dal is hier kort en diep, maar op veel plekken door de lössbodems vruchtbaar. Bautzen ligt in de Opper-Lausitz, hemelsbreed ruim 20 kilometer ten noorden van de grens met Tsjechië.

Naburige gemeentes

Circa 50 kilometer ten westen van Bautzen ligt de stad Dresden.

Verkeer en vervoer

Door de gemeente lopen de volgende hoofdverkeerswegen:

Station Bautzen ligt aan de Spoorlijn Görlitz - Dresden-Neustadt. De stad beschikt over een stads- en streekbusnet.

Op 6 kilometer ten oosten van de stad ligt sinds 1938 een vliegveld. In de DDR-periode was het een militair opleidingscentrum voor de Oost-Duitse luchtmacht. De Oost-Duitse gevechtspiloot en latere kosmonaut Sigmund Jähn werd er enige tijd opgeleid. Tegenwoordig is het voor de burgerluchtvaart in gebruik. Er starten en landen vooral vracht- en zakenvliegtuigen. Daarnaast is er een traumahelikopter gestationeerd. Het vliegveld heeft een betonnen start- en landingsbaan van 2200 x 50 meter en voor zweefvliegtuigen een graspiste van 1000 x 40 meter, op een hoogte van 173 m/568 ft boven zeeniveau. De ICAO-code luidt EDAB. De geografische coördinaten luiden: 51 graden, 11 minuten en 37 seconden noorderbreedte; 14 graden, 31 minuten en 11 seconden oosterlengte.

Economie

De belangrijkste industrie is een dochteronderneming van Alstom, Bombardier (ex-VEB Waggonbau, ex-Busch). Dit bedrijf produceert trams.

Daarnaast is Bautzen ook bekend om het sauzen- en levensmiddelenmerk Bautz'ner, dat al sinds 1953 in het tot de gemeente behorende dorp Kleinwelka is gevestigd. Vooral in het oosten van Duitsland is dit merk geliefd, mede dankzij de herinneringen die het oproept aan de DDR (Ossi-nostalgie). Anno 2024 wordt deze fabriek, samen met meer dan 10 soortgelijke bedrijven, geëxploiteerd door de firma Develey uit het Beierse Unterhaching.

In de stad is een groot aannemersbedrijf gevestigd, dat vooral wegen, bruggen en bijzondere betonconstructies bouwt. In 2022 werkten daar meer dan 700 mensen.

Bij Oberkaina bevindt zich een steengroeve, waar graniet wordt gedolven.

Te Bautzen is een fabriek gevestigd, die de bekende Edding markeer- en viltstiften produceert.

Een aantal bedrijventerreinen, waaronder Salzenforst tussen Bloaschütz en de A 4, huisvest tal van kleine ondernemingen in vele verschillende branches.

De dorpjes rondom de stad bestaan vooral van de landbouw.

Bautzen is een koop- en onderwijscentrum voor grote gebieden rondom de stad heen.

De dienstensector is voor de economie van de stad zeer belangrijk. Er zijn verscheidene ambtelijke en justitiële instellingen in Bautzen gevestigd, waaronder het Oberverwaltungsgericht van de deelstaat Saksen in een gebouw op de Ortenburg, een Amtsgericht en een gevangenis. Ook de Sorbische culturele instellingen, waaronder de Domowina, houden kantoor in de stad, o.a. in het gebouw Sorbisches Haus (Serbski Dom).

Geschiedenis

Bautzen heette tot 1866 officieel Budissin.

Tot en met de 18e eeuw

De locatie van de huidige stad was reeds in de Jonge Steentijd[3] en de Bronstijd bewoond; er zijn talrijke archeologische opgravingen geweest in de directe omgeving van de stad. De vondsten in o.a. het grafveld bij Niederkaina worden zelfs beschouwd als zijnde van internationale betekenis. In het Museum Bautzen zijn verscheidene vondsten hiervandaan tentoongesteld.

Tussen 300 en 600 jaar na het begin van de jaartelling woonden hier Oostgermaanse stammen, en vanaf circa 600 Slavische volkeren.

In 1002 wordt de plaats voor het eerst in een document vermeld. De civitas (stad) Budusin op de heuvel en 10e-eeuwse burcht Ortenburg (Sorbisch: Hród) was toen de hoofdplaats van de Sorbische stam der Miceni. De herkomst van de plaatsnaam is onduidelijk; er zijn vele verklaringen gepubliceerd, zonder dat deze wetenschappelijk overtuigen. In de middeleeuwen lag de stad strategisch op een kruispunt van twee grote handelsroutes, bij een rivierovergang[4] van de Spree, in het Markgraafschap Opper-Lausitz. Budissin verkreeg in 1213 stadsrechten. In de periode 1320-1635 behoorde het tot het Koninkrijk Bohemen, maar van 1469-1490 onder Matthias Corvinus tijdelijk tot Hongarije. In 1523 wordt de Duitse versie van de plaatsnaam, Bautzen, voor het eerst in een document vermeld.

Ten tijde van de Reformatie in de 16e eeuw, 1520-25, kwam Budissin onder protestantse landheren te staan. De bevolking ging over tot de evangelisch-lutherse gezindte. Nog steeds is een vrij grote meerderheid van de christenen in de gemeente evangelisch-luthers. Dat geldt ook, tenzij anders vermeld, voor alle in dit artikel genoemde kerkgebouwen.

In 1547 beschikte keizer Ferdinand I, tevens koning van Bohemen, de zogenaamde Oberlausitzer Pönfall, een bestraffing van de steden van de Zesstedenbond van de Opper-Lausitz wegens onvoldoende en door tijdrekken vertraagde militaire steun in de Schmalkaldische Oorlog (1546-47). De steden, waartoe ook Budissin behoorde, moesten een zware geldboete betalen en verloren een deel van hun privileges. Hoewel deze rechten in 1560, o.a. door terugkoop, nagenoeg geheel hersteld waren, betekende de beslissing uit 1547 een forse economische terugslag, die zelfs de allerarmsten trof.

De Dertigjarige Oorlog (1618 - 1648) bracht Budissin veel ellende door oorlogsgeweld, brand (1634) en pestepidemieën. Vanaf 1635 tot 1806 behoorde de stad tot het Keurvorstendom Saksen.

In 1709 werd Budissin door een stadsbrand grotendeels verwoest.

Slag bij Bautzen (1813)

Een gecombineerd leger van Russen en Pruisen werd tussen 20 en 21 mei 1813 teruggedrukt door het Franse leger. Zij waren zich nog aan het terugtrekken van de Slag bij Lützen toen ze opnieuw werden aangevallen door de Fransen. De Russen en Pruisen waren 2:1 in de minderheid, maar slaagden erin om totale vernietiging te voorkomen. De Franse generaal Geraud Duroc raakte tijdens de slag dodelijk gewond door een kanonskogel en stierf een dag na de veldslag.

1814 - 1945

Bautzen verkreeg een aansluiting op het spoorwegnet in 1846. In datzelfde jaar werd een machinefabriek opgericht, die later de Maschinenfabrik Melzer en nog later de Waggonfabrik zou worden (productie van o.a. trams), die als dochteronderneming van Alstom nog steeds bestaat.

In 1904 werden de beide gevangenissen van Bautzen voltooid. Eén ervan heeft de bijnaam Gelbes Elend, gele ellende, verkregen, omdat het gebouw in gele baksteen werd opgetrokken. Zie: Bautzen (gevangenis).

Gedurende de periode van het Derde Rijk vond, zoals ook in veel andere plaatsen in Duitsland, van 1938 tot 1945 wrede Jodenvervolgingen plaats. Ook politiek linkse mensen, Roma en Sinti, homoseksuelen, Jehova's Getuigen werden door de nazi's vervolgd. Velen werden als dwangarbeiders tewerk gesteld in de plaatselijke industrie. In de stad was een Außenlager van het concentratiekamp Groß-Rosen gevestigd, waar meer dan duizend joden in een fabriek van machines en spoorwagons moesten werken. De arbeidsomstandigheden waren onmenselijk; veel gevangenen kwamen om door uitputting, honger, koude, mishandelingen, of besmettelijke ziektes, en door moorden door de SS-bewakers. Te hunner gedachtenis zijn, vooral in de DDR-periode, verscheidene monumenten opgericht.

Slag bij Bautzen (1945)

Tussen 21 april en 26 april 1945 werd de slag bij Bautzen gestreden, met een Duitse overwinning als resultaat. Dit zou de laatste Duitse overwinning zijn in de Tweede Wereldoorlog. De stad, die bij de gevechten grote materiële schade opliep, bleef tot de capitulatie (7 mei 1945) in Duitse handen. Ter nagedachtenis aan o.a. de hier gesneuvelde Russische militairen werd in de DDR-periode een speciaal oorlogskerkhof aangelegd en een bijbehorend monument gebouwd. Zie: Russische militaire begraafplaats in Bautzen.

Na 1945

In de tijd van de DDR (1949 tot 1990) was aan de achterzijde van het Paleis van Justitie een politieke Stasi-gevangenis, met de naam Bautzen II, terwijl Bautzen I de "gewone" gevangenis was (en nog is). Waarschijnlijk zijn hier en in de Russische Goelag-kampen, waar velen hiervandaan naartoe zijn gestuurd, met name in de periode 1945-1950 enkele duizenden Duitsers, veelal geen ex-nazi's maar wel tegenstanders van het communistische regime, omgekomen.

Een bizar instituut te Bautzen was een instelling, om uit het Westen gedeserteerde mannen, vaak met socialistische sympathieën, tot trouwe, communistische DDR-burgers te herscholen. Dit Kulturhaus Internationale Solidarität bestond van 1953 tot 1963. Van 1986-1990 was er een belangrijke officiersopleiding van de NVA gevestigd.

In de DDR-periode zijn in de huidige gemeente enige landgoederen en herenhuizen onteigend en als boerderij of school heringericht. Na de Duitse hereniging zijn enkele landgoederen teruggegeven aan nazaten van vroegere eigenaars. De ruïne van het uit plm. 1900 daterende herenhuis te Schmochtitz werd na 1992 herbouwd als Bildungsgut Bischof Benno Haus en is een belangrijk rooms-katholiek conferentieoord van het Bisdom Dresden-Meißen geworden. Het uitgestrekte, hierbij behorende park is vrij toegankelijk.

Na de Duitse hereniging van 1990 steeg de werkloosheid door inkrimping van fabrieken, die zich aan de Westerse manier van bedrijfsvoering moesten aanpassen, en dus overtollig personeel moesten ontslaan. Ook trokken veel mensen weg naar economisch sterkere gebieden in west-Duitsland. Kenmerkend is, dat het aantal inwoners van Bautzen daalde van 52.000 in 1989 tot 38.000 omstreeks 2000. In 2015 en 2016 waren er in de stad onlusten door rechts-extremistisch geweld tegen asielzoekers en vluchtelingen, die in en om Bautzen waren, of hadden moeten worden, ondergebracht.[5] Daarbij vielen enige zwaargewonden, en enige gebouwen, waar de asielzoekers hadden moeten worden gehuisvest, werden in brand gestoken.

Bezienswaardigheden, toerisme

  • De Dom of Sint-Pieterskerk in Bautzen is de enige simultaankerk in Saksen. Het gebouw dateert gedeeltelijk uit de 13e en gedeeltelijk uit de 15e eeuw. Katholieken en protestanten hebben samen de kerk in beheer. De religieuze vertrekken zijn alleen van elkaar gescheiden door een ijzeren - meer symbolisch - hekje. Er zijn in de kerk twee orgels, en twee kansels, voor iedere confessie één.
    • Niet ver van de Dom staat het gebouw van het zogenaamde Domstift, dat werd gebouwd voor rooms-katholieke geestelijke instellingen. Het werd in 1758 voltooid, in de Tweede Wereldoorlog verwoest en in 1953 herbouwd. Een klein deel van dit kantoorpand huisvest de Domschatkamer, een kleine collectie heiligenbeelden, reliekhouders e.d., die kan worden bezichtigd, wanneer men een rondleiding met gids door de Dom heeft geboekt.
  • De evangelisch-lutherse Sint-Michaëlskerk, voltooid in 1520, en met 17e- 18e-eeuws interieur, is van oudsher de kerk van de Sorbische bevolkingsgroep. Eéns per maand vindt er een kerkdienst in de Sorbische taal plaats.
    • Aan deze kerk, die aan de zuidwestkant van de Ortenburg staat, naast de water- en verdedigingstoren Alte Wasserkunst , is een legende verbonden. Tijdens de Hussietenoorlogen, omstreeks 1429, werd Budissin belegerd. In de stadsomwalling was hier een zwakke plek, en de belegeraars hadden de stadsheuvel reeds beklommen. Toen de Hussieten op het punt stonden, door te breken en de stad te veroveren, daalde uit de hemel de aartsengel Michaël neer. Zwaaiend met zijn goddelijke zwaard verdreef hij de vijanden en redde de stad Budissin. Na deze overwinning besloot men, ter ere van Michaël op de plek van diens wapenfeit een aan de aartsengel gewijde kerk te bouwen.
  • Bij de Reichenturm aan de oostkant van het oude stadscentrum staat de rooms-katholieke Onze-Lieve-Vrouwekerk (Sorbisch: Cyrkej našeje lubeje knjenje). De deskundigen zijn het er niet over eens, wanneer dit godshuis werd gebouwd. De dateringen variëren van de 11e tot en met de 13e eeuw. Rondom deze kerk vindt jaarlijks met Pasen een oud Sorbisch gebruik plaats, het Osterreiten (Jutrowne jěchanje), Paas- of Kruisrijden. Dit is een processie, waarbij mannen te paard en met hoge hoed op de verrijzenis van Jezus verkondigen.
  • In de Ostvorstadt staat de kleine Taucherkirche. Dit is geen kerk van duikers, maar een godshuis van een voormalig ziekenhuis, gebouwd op een kapel, die men had mogen meenemen uit het Taucherwald, een bos 15 km ten westen van Bautzen. Die kapel was bouwvallig geworden en is in 1599 door het huidige kerkje vervangen.
  • Diverse torens, die deel uitmaakten van de oude stadsverdediging, bestaan nog.
    • De oudste stadstoren, die er nog staat, is de uit 1403 daterende Lauenturm (Leeuwentoren), die voor deelnemers aan geleide stadsrondleidingen te bezichtigen is.
    • De Reichenturm werd in 1492 gebouwd en in 1696 van een bovendeel in barokstijl voorzien. Van april-oktober toegankelijk.
    • De Alte Wasserkunst aan de Spree is van oorsprong een watertoren, welke bezichtigd en beklommen kan worden. Ernaast stond tot en met de 18e eeuw een watermolen om water voor de stad uit de Spree omhoog de toren in te pompen. In de 18e eeuw werd elders een soortgelijke toren (Neue Wasserkunst) voor hetzelfde doel gebouwd.
    • Ook van de burcht op de Ortenburg is de 14e-/15e-eeuwse watertoren (Burgwasserturm) bewaard gebleven.
    • In 1877 werd in de ruïne van de Mönchskirche nog een watertoren gebouwd, die nog als zodanig dienstdoet. Deze is incidenteel voor publiek toegankelijk.
  • De Gedenkstätte Bautzen, in het gebouw van de voormalige Gevangenis II Bautzen, waar ten tijde van het nazi-regime (1933-1945), ten tijde van de Russische bezetting (1945-1956, Speziallager Bautzen) en ten tijde van het DDR-regime (1956-1989) politieke gevangenen hebben vastgezeten, zijn gemarteld en omgebracht, bestaat grotendeels uit een museum, waar elk van deze drie periodes van vervolging worden belicht. Extra aandacht wordt besteed aan de mogelijkheid voor scholen, om in het kader van het geschiedenisonderwijs speciale lessen over deze thema's te geven.
  • Het Museum Bautzen is een regionaal museum met een collectie archeologische vondsten van bovenregionale betekenis. Door schenkingen en erfenissen van diverse rijke burgers van de stad verwierf het ook een aanzienlijke schilderijencollectie uit uiteenlopende periodes. Helaas ging in de nazi-tijd en de Tweede Wereldoorlog een belangrijk deel van de kunstcollectie verloren. Het museum bezit anno 2024 o.a. een werk van Lucas Cranach de Oude en werk van Philipp Otto Runge, Max Liebermann en Otto Dix.
  • Het Sorbische Museum (Serbski muzej) is een museum over de cultuur en geschiedenis van de Sorben. Het is gevestigd in een in 1869 ingrijpend verbouwd voormalig zoutpakhuis op de Ortenburg.
  • Een modern gebouw op de Ortenburg huisvest de plaatselijke schouwburg. het Stadttheater.
  • Te Kleinwelka bevinden zich een voor toeristen opengestelde doolhof, alsmede een 16 hectare groot dinosauruspark.
  • Het stuwmeer (568 hectare) van de in 1975 voltooide stuwdam Talsperre Bautzen in de Spree, en de strandjes langs zijn oevers, mogen voor strand- en watersportrecreatie worden gebruikt. Wel kan van tijd tot tijd een plaag van blauwalg leiden tot een tijdelijke sluiting van deze faciliteit.

Afbeeldingen

Partnersteden

Geboren te Budissin/Bautzen

  • Caspar Peucer of Kaspar Peucker (geboren op 6 januari 1525; overleden op 25 september 1602 in Dessau), veelzijdig geleerde; reformator; zat wegens sympathieën voor het calvinisme van 1574-1586 op last van August van Saksen een kerkerstraf uit; daarna lijfarts van vorst Rudolf van Anhalt-Zerbst.
  • Gustav Flügel (1802-1870), oriëntalist, schreef in 1834 een Duitse vertaling van de Koran, die door wetenschappers als zeer betrouwbaar werd beschouwd.
  • Handrij Zejler (1804-1872), te Salzenforst geboren Oppersorbisch schrijver en dichter
  • Rudolf Buchheim (geboren op 1 maart 1820; overleden op 25 dec ember 1879 in Gießen), arts en pionier op het gebied van de farmacologie
  • Wolf Curt von Schierbrand (1807-1888 te Dresden), van ca. 1825 tot ca. 1867 in Nederlandse dienst in Nederlands-Indië werkzaam officier der genietroepen. Hij was een belangrijk cartograaf en een natuuronderzoeker.[6]
  • Hermann Lotze (21 mei 1817 - Berlijn, 1 juli 1881), academisch filosoof
  • Kurt Dinter (1868-1945), botanicus en ontdekkingsreiziger, vooral actief in het huidige Namibia, in de tijd, dat dat een Duitse kolonie was; auteurscitatie DINTER. Naar hem is de plant Dinteranthus genoemd.
  • Georg-Hans Reinhardt (1887-1963), generaal
  • Hans von Tettau (1888-1956, te Mönchengladbach), generaal der infanterie, vocht aan Duitse zijde tijdens de Slag om Arnhem en verhinderde met zijn mannen de Britse verovering van Oosterbeek
  • Werner von Erdmannsdorff (1891 - Ljubljana, 5 juni 1945), generaal der infanterie
  • Hagen Melzer (1959), atleet (3000 m steeple)
  • Udo Wagner (1963), schermer (floret)
  • Maik Petzold (1976), triatleet
  • Carsten Bergemann (1979), voormalig baanwielrenner, daarna trainer van baanwielrenners
  • MadC, artiestennaam van Claudia Walde (1980), graffiti-kunstenares
  • De leden van de in 2004 opgerichte band Silbermond (genre: Duitstalige rock) zijn uit Bautzen afkomstig.
Zie de categorie Bautzen van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.

Dit artikel is uitgegeven door Wikipedia. De tekst is beschikbaar onder Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0, tenzij anders vermeld. Voor de mediabestanden kunnen aanvullende voorwaarden gelden.