Saalfeld/Saale

Saalfeld/Saale

Stad in Duitsland
Situering
Deelstaat	Thüringen
Landkreis	Saalfeld-Rudolstadt
Coördinaten	50° 39′ NB, 11° 21′ OL
Algemeen
Oppervlakte	145,56 km²
Inwoners (31-12-2020[1])	29.071 (200 inw./km²)
Hoogte	235 m
Burgemeester	Steffen Kania (CDU)
Overig
Postcode	07318
Netnummer	03671
Kenteken	SLF
Stad	14 stadsdelen
Gemeentenr.	16 0 73 077
Website	Officiële website
Situering
Ligging van de Kreisstadt Saalfeld/Saale in de Landkreis Saalfeld-Rudolstadt
Foto's
Stadhuis van Saalfeld/Saale (bouwjaar 1517)
Portaal    Duitsland

Saalfeld/Saale is een plaats in de Duitse deelstaat Thüringen. Het is de Kreisstadt van de Landkreis Saalfeld-Rudolstadt. De stad telde op de peildatum van de meest recente statistiek 29.071 inwoners.^[1]

Volgens artikel 1 van de Hauptsatzung (hoofdgemeenteverordening)^[2], versie 2019, op dit punt sedertdien niet gewijzigd:

• 1. Saalfeld, aan de westelijke oever van de Saale
• 2. Altsaalfeld, een voormalig riviereilandje in de Saale, bij Station Saalfeld; hier lag reeds vóórdat de stad Saalfeld werd gesticht, een handelsdorp.
• 3. Garnsdorf, direct ten zuidwesten van de stad zelf, bij de Feengrotten
• 4. Graba, direct ten noorden van de stad zelf
• 5. Köditz, direct tegenover de stad zelf, aan de oostkant van de Saale
• 6. Obernitz, 4 kilometer ten zuid-zuidoosten van het centrum, aan de B85 en de oostelijke oever van de Saale
• 7. Remschütz, nog 1½ kilometer ten noorden van Graba
• 8. Gorndorf, een wijk met Plattenbau-flats, 2 km ten oosten van het centrum, en niet ver ten westen van de staalfabriek van Unterwellenborn
• 9. Beulwitz (met Aue am Berg, Beulwitz zelf, Crösten (aan de oostkant van Beulwitz), Wöhlsdorf), ten noordwesten van het stadscentrum
• 10. Arnsgereuth, circa 6 km ten zuidwesten van de stad, aan de B281
• 11. Saalfelder Höhe (met Bernsdorf, Birkenheide, Braunsdorf, Burkersdorf, Dittersdorf, Dittrichshütte, Eyba (ten oosten van Arnsgereuth), Hoheneiche, Kleingeschwenda, Knobelsdorf, Lositz-Jehmichen, Reschwitz, Unterwirbach, Volkmannsdorf, Wickersdorf, Wittmannsgereuth en Witzendorf).
  • Kleingeschwenda ligt 2 km ten noorden van Arnsgereuth.^[3]
  • Reschwitz ligt 5 km ten zuiden van de eigenlijke stad, aan de Saale.
  • Unterwirbach ligt 6 km ten westen van Saalfeld, dicht tegen Bad Blankenburg aan
• 12. Wittgendorf, 10 km ten zuidwesten van de stad Saalfeld
• 13. Reichmannsdorf (met Reichmannsdorf zelf en Gösselsdorf aan de oostkant), in het uiterste zuiden van het gemeentegebied, op 15 km van het stadscentrum
• 14. Schmiedefeld, 4 km ten west-zuidwesten van Reichmannsdorf en 19 km ten zuidwesten van Saalfeld/Saale zelf.

Van deze Ortsteile hadden, naast de stad Saalfeld/Saale zelf, in 2022 slechts drie Ortsteile meer dan 500 inwoners. Dit waren Beulwitz (868 inwoners), Schmiedefeld (1.025) en Unterwirbach (848).

• 
  De Saale bij Saalfeld
• 
  Kaart van de middelgebergtes direct ten zuiden van de stad
• 
  Voorzijde station Saalfeld

De stad ligt aan de rivier de Saale, die bovenstrooms van Saalfeld door talrijke stuwmeren loopt.

Direct ten zuiden van Saalfeld verheffen zich tot 800 meter hoge middelgebergtes, waaronder het Thüringer Leisteengebergte, aan het oostelijke uiteinde van het Thüringerwoud. Dit gebied is bekend om zijn steile rivier- en beekdalen. Diverse dorpen in de gemeente liggen reeds op 300-600 meter hoogte tussen deze bergen.

Naburige steden zijn onder andere Bad Blankenburg, Gräfenthal en Königsee. Grotere steden, 40-60 km ten noorden van Saalfeld/Saale, zijn, van west naar oost: Gotha, Erfurt, Weimar, Jena en Gera.

• 
  Ziekenhuis, foto uit 2015
• 
  Stollwerck - chocoladefabriek, aan de Saale

Op tal van gebieden, maar vooral in de economische sector, bestaat een nauwe samenwerking tussen de gemeente Saalfeld/Saale en haar buurgemeentes Rudolstadt en Bad Blankenburg. Dit samenwerkingsverband wordt Städtedreieck am Saalebogen genoemd.

Voor de economie van Saalfeld is de dienstensector het belangrijkst. Er is vrij veel werkgelegenheid in de gezondheidszorg. Zo beschikt de stad reeds sinds 1954 over een groot, naar Georgius Agricola genoemd ziekenhuis.^[4] Dat is eigendom van de Landkreis Saalfeld-Rudolstadt, en vormt organisatorisch een geheel met twee kleinere ziekenhuizen, te Pößneck en Rudolstadt; het aantal bedden bedroeg omstreeks 2022 respectievelijk 523, 108 en 187. Dit ziekenhuis, dat ten zuidwesten van het stadscentrum staat, is de grootste werkgever in de stad; in 2022 telde het ongeveer 2.000 medewerkers op de drie locaties samen, van wie zeker meer dan de helft in Saalfeld.

Vanwege de fraaie ligging en diverse bezienswaardigheden is ook het toerisme niet zonder betekenis.

De in de DDR-tijd uitgebreide industrie te Saalfeld is na 1990 grotendeels verdwenen, om plaats te maken voor midden- en kleinbedrijf. Eén grote fabriek van machineonderdelen voor de auto-industrie, SAMAG, die in 2017 nog 750 mensen in Saalfeld werk bood, vocht na een faillissement en een doorstart in 2025 voor haar voortbestaan.

De fabricage van chocoladeproducten, o.a. van het merk Rotstern, was in de DDR-periode voor Saalfeld/Saale van grote betekenis. Al in 1900 had een firma Mauxion op de plaats van een oude watermolen aan de Saale, ten zuidoosten van Saalfeld, een grote chocoladefabriek laten bouwen. In de jaren-1920 was de fabriek in handen van de ondernemer Ernst Hüther, die ook de Villa Bergfried liet bouwen (die niet ver ten noordwesten van de chocoladefabriek staat). Er bestaat nu alleen nog, op dezelfde locatie, een kleine chocoladefabriek, die in bezit is van Stollwerck, dat op zijn beurt een dochteronderneming is van Baronie in België. De chocoladefabriek is deels een sociale werkplaats, waar gehandicapten werken onder deskundige begeleiding.

In het naburige dorp Unterwellenborn werd in 1872 de staalfabriek Maxhütte geopend, die daar, zij het onder een andere naam, nog steeds bestaat. Veel mannen uit Saalfeld werken daar.

Zie ook abdij Saalfeld en Saksen-Saalfeld

• 
  Saalfeld omstreeks 1650 (Merian-prent). Rechts de benedictijnenabdij, waar nu Kasteel Saalfeld staat.
• 
  Kaart van het 18e-eeuwse Hertogdom Saksen-Coburg-Saalfeld
• 
  Monument voor Joodse slachtoffers van de nazi's in 1945
• 
  Situering van de voormalige gemeente Saalfelder Höhe

Saalfeld bestond vrijwel zeker reeds in de 10e eeuw. De Abdij Saalfeld, van de benedictijner monniken, bestond van 1071 tot aan de Reformatie, die in 1526 werd doorgevoerd. Saalfeld was een nederzetting rondom kerkelijke bezittingen. In 1208 verkreeg de plaats stadsrechten. Met de bouw van stenen stadsmuren werd begonnen in 1363. Van ca. 1250 tot 1534 bestond in de stad ook een franciscanenklooster, in het gebouw, waar tegenwoordig het stadsmuseum zetelt.

In 1517 werd Saalfeld geteisterd door een grote stadsbrand. Daarna verrezen er veel stenen gebouwen in renaissancestijl, waarvan er een aantal nog steeds bestaan. Vanaf 1676 was de stad tijdelijk de hertogelijke residentie; hertog Albrecht van Saksen-Coburg liet in 1677 een kasteel in Saalfeld bouwen, dat echter pas vèr na zijn dood was voltooid (1726).

De stad lag vanaf de Late Middeleeuwen tot aan de napoleontische tijd in hertogdommen van het Huis Wettin, de Ernestijnse hertogdommen hierbinnen, o.a. vanaf 1572 Saksen-Weimar, 1603 Saksen-Altenburg, 1673 Saksen-Gotha, Saksen-Saalfeld (1680) en Saksen-Coburg-Saalfeld (1735).

In oktober 1806, tijdens de Vierde Coalitieoorlog, versloegen Franse troepen onder Napoleon bij Saalfeld een Saksisch-Pruisisch leger.

Zie: Thüringse staten voor de versnipperde politieke situatie in deze regio gedurende de 19e eeuw. In 1859 was de bouw van de Hoedendoos, de stedelijke gevangenis, voltooid.

Sinds de aansluiting op het spoorwegnet, in 1871, was Saalfeld een aantrekkelijke vestigingsplaats voor industrie. In het naburige dorp Unterwellenborn werd in 1872 de staalfabriek Maxhütte geopend, die daar, zij het onder een andere naam, nog steeds bestaat. Veel mannen uit Saalfeld werden daar arbeider.

In de periode van het Derde Rijk (1933-1945) werden ook te Saalfeld Joden en politiek linkse mensen, alsmede^[5] honderden gehandicapten, slachtoffer van uitbuiting en vervolging. Velen moesten dwangarbeid verrichten in talrijke fabrieken te Saalfeld of bij de bouw van stuwdammen in de Saale. Sommige Joden uit Saalfeld, die niet tijdig wisten te emigreren, kwamen om in de vernietigingskampen. Joodse gevangenen moesten in het voorjaar van 1945 na de ontruiming van het concentratiekamp Buchenwald op een dodenmars gestuurd; verscheidenen van hen kwamen hierbij om het leven. Op 9 april 1945, aan het eind van de Tweede Wereldoorlog, werd Saalfeld, met name het station, zwaar getroffen door geallieerde luchtbombardementen. Dezxe kostten in de stad meer dan 200 mensen het leven. Vier dagen later veroverden Amerikaanse troepen de stad. In juli 1945 droegen zij, conform de afspraken van de Conferentie van Jalta, het gebied over aan het Sovjet-Russische Rode Leger.

Van 1949 - 1990 lag Saalfeld in de DDR. De gevangenis met de bijnaam Hoedendoos was berucht, omdat de Sovjets er politieke gevangenen, samen met ex-nazi's, vasthielden; sommigen van hen werden er gemarteld en anderen werden naar de Goelag-kampen in Rusland gestuurd, waar zij om het leven kwamen. In het gebouw is na de Val van de Muur een gedenkplaquette voor hen aangebracht. In 1951 waren er onlusten met mijnwerkers in de uraniummijnen van de firma Wismut AG, van wie enkele kameraden na een protestactie waren opgesloten; twee van hen werden met geweld uit de Hoedendoos bevrijd. In 1952 besloot Wismut, bij Saalfeld geen uraniummijnen te openen; de winning was niet rendabel genoeg. Onder andere door de metaalindustrie groeide de stad tijdelijk vrij sterk; in 1981 werd een recordaantal inwoners van circa 34.000 geregistreerd. Na de Duitse hereniging bleek het grootste deel van deze industrie naar westerse maatstaven economisch niet meer rendabel. Fabrieken werden gesloten of ingekrompen (zie ook hierboven onder: Economie), en veel geschoolde arbeiders trokken weg naar economisch sterkere regio's, in het westen van Duitsland.

Op 1 juni 1950 werden Obernitz en Remschütz opgenomen in de gemeente Saalfeld/Saale, op 1 januari 1963 Gorndorf en op 6 april 1994 volgde Beulwitz. Op 6 juli 2018 werden de gemeenten Saalfelder Höhe (een nogal heterogeen gebied in de heuvels om de stad Saalfeld/Saale heen, zie plattegrondje) en Wittgendorf opgenomen en op 1 januari 2019 ten slotte Reichmannsdorf en Schmiedefeld.

• De van oorsprong gotische, in de 16e eeuw herbouwde, evangelisch-lutherse stadskerk Johanneskerk, met fraai orgel en andere kerkinventaris
• In de oude binnenstad van Saalfeld/Saale zijn nog verscheidene andere historische bouwwerken bewaard gebleven, waaronder delen van de oude stadsommuring, vier stadspoorten (waarvan er drie speciale exposities bevatten) en aan de zuidoostkant een kasteelruïne met de naam Hoher Schwarm. Naast deze ruïne staat een laat-15e-eeuws kasteeltje Kitzerstein, dat als muziekschool in gebruik is.
• In een voormalig franciscanenklooster, aan de westkant van de binnenstad, is het stadsmuseum gevestigd.
• Villa Bergfried, enkele kilometers ten zuiden van Saalfeld
• Kasteel Saalfeld (Schloss Saalfeld), na 49 jaar bouwen voltooid in 1726, gebouwd in barokstijl op de locatie van de voormalige Abdij Saalfeld, huisvest het bestuurskantoor van de Landkreis Saalfeld-Rudolstadt. De voormalige slotkapel wordt regelmatig gebruikt voor concerten. Het wordt omgeven door een openbaar toegankelijk park. Het kasteel staat niet ver ten noorden van het centrum.
• De Feeëngrot, Duits: Feengrotten, is een in 1914 geopende toeristische attractie, met museum, speelgelegenheid voor kinderen en horecagelegenheden, waar bovendien speleotherapie wordt toegepast. Ze bevindt zich ten zuidwesten van Saalfeld, in stadsdeel Garnsdorf, aan de B281. Ter plaatse lag sinds de 16e eeuw een mijn, waar o.a. aluin en vitrioolblauw werden gedolven. De hoeveelheid gewonnen delfstoffen was meestal onvoldoende voor een rendabele exploitatie. In de mijn is het vochtig. Door een bijzondere samenloop van chemische processen, kon in de mijn in slechts enkele honderden jaren een druipsteengrot ontstaan, waar de stalactieten en stalagmieten ook nog verschillende kleuren hadden ontwikkeld. Omstreeks 1910 kwam de toenmalige eigenaar van de mijn op het idee om het erdoorheen stromende water te laten onderzoeken op geneeskrachtige eigenschappen. Die waren wel aanwezig, maar het was niet lonend om hier een kuuroord te ontwikkelen. Een volgende eigenaar zag echter wel brood in de openstelling van de locatie als sprookjesgrot en mijnbouwmuseum. Tot op de huidige dag is de Feeëngrot, vanwege de inderdaad feeërieke druipstenen, een van de grootste toeristische attracties in de wijde omtrek.
• De heuvels en bergen in de omgeving bieden veel mogelijkheden voor fiets-, mountainbike- en wandeltochten, in sterk uiteenlopende moeilijkheidsgraden. Enkele heuvels worden bekroond door schilderachtige ruïnes.
  • De stad ligt aan de langeafstands-fietsroute Saaleradweg.
  • Bij de Feengrotten begint een 230 km lange langeafstands-wandelroute, genaamd Feengrotten-Kyffhäuser-Weg, die eindigt bij het Kyffhäusermonument in de gemeente Kyffhäuserland.
  • Bij Obernitz staat een geotoop,een geologisch monument met de naam Bohlenwand. Het is een 800 meter lange en 100 meter hoge, bijna loodrechte bergwand. De Bohlenwand ligt in een natuurreservaat. Het is niet toegestaan, haar te beklimmen.

• 
  Johanneskerk, westelijk portaal
• 
  Kasteel Saalfeld
• 
  Markt
• 
  De Obere Straße
• 
  Stadsmuseum (v.m. franciscanenklooster)
• 
  'Huis Brudergasse 17
• 
  Het beroemde Hiltmann’sche Haus
• 
  Das Loch (Het Gat)
• 
  Stadspoort Darrtor
• 
  Stadspoort Oberes Tor
• 
  Stadspoort Saaltor
• 
  Stadspoort Blankenburger Tor
• 
  Voormalige Marktapotheek (1170 of 1468^[6])
• 
  Sint-Maartenskapel (1264), behorend bij een voormalig ziekenhuis, ten noorden van het stadscentrum
• 
  Kasteelruïne Hoher Schwarm (ca. 1300)
• 
  Kasteeltje Kitzerstein
• 
  De Hoedendoos, voormalige gevangenis, in gebruik als gemeente-archief. Foto uit 2013.
• 
  Interieur van dit gebouw met voormalige cellen
• 
  Saalfelder Feengrotten
• 
  Multifunctioneel gebouw Quellenhaus bij de Feengrotten
• 
  Villa Bergfried
• 
  De Bohlenwand
• 
  Evang.-lutherse Aquilakerk, Reichmannsdorf

Saalfeld/Saale onderhoudt jumelages met:

• Stains (Frankrijk) sedert 1964
• Sokolov (Tsjechië) sedert 1974
• Kulmbach (Beieren) sedert 1988
• Samaipata (Bolivia) sedert 1996
• Zalewo (voorheen Duits: Saalfeld) ( Polen) sedert 2001

• 
  De paaseierenboom van Saalfeld, 2009

Sinds 1965 wordt in Saalfeld/Saale jaarlijks een boom met vele honderden paaseieren versierd. Tot 2015 was dat steeds dezelfde appelboom bij een particulier in de tuin, nadien steeds een andere boom in de stad.

Heaven Shall Burn is een melodieuze deathmetal/metalcoreband uit Saalfeld/Saale, die gevormd is in 1996.

• (de) Website Stadsmuseum in het voormalige klooster

Zie de categorie Saalfeld/Saale van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.