Noodkist

Sint-Servaascrypte: de sarcofaag is van elders afkomstig

Vieringscrypte: 'sarcofaag van de bisschoppen van Maastricht', een van de voorlopers van de Noodkist

Volgens de zesde-eeuwse bisschop, hagiograaf en geschiedschrijver Gregorius van Tours overleed de laat-Romeinse bisschop Aravatius/Servatius van de Tungri (Aravatio Tungrorum episcopus) in Maastricht. Daar werd hij begraven langs de Romeinse heerweg, even buiten het castellum van Maastricht. Een latere traditie plaatste die gebeurtenis in het jaar 384. Gregorius vermeldde over zijn tijdgenoot Monulfus, de toenmalige bisschop van Maastricht, dat deze het lichaam van Servaas had laten opgraven en bijzetten "in een ruimte onder het altaar" (vermoedelijk een crypte) in de door hem gebouwde grafkerk, de eerste Sint-Servaaskerk.^[3] In de rooms-katholieke traditie wordt een dergelijke bijzetting beschouwd als een elevatio (verheffing), een onofficiële heiligverklaring.

De Franse benedictijn Jocundus was in de tweede helft van de elfde eeuw enige tijd verbonden aan het Sint-Servaaskapittel en schreef daar in opdracht van het kapittel de hagiografie van Sint-Servaas, de Actus Sancti Servatii.^[4] Daarin bericht Jocundus over een tweede elevatio door de Maastrichtse bisschop Hubertus (Hubertus van Luik?), in samenwerking met een onbekende bisschop Vulvegisus en in opdracht van "keizer Karel" (Karel de Grote?).^{[noot 1]} Daarbij werd, aldus Jocundus, het ongeschonden lichaam van Servaas ontdekt in de door Monulfus gebouwde grafkelder, tezamen met de drie hemelse doeken, het borstkruis en de sleutel van de heilige, evenals de door Servaas meegebrachte relieken van zijn Tongerse voorgangers. Het lichaam van Servaas werd overgeplaatst in een reliekschrijn, "van binnen verzilverd en van buiten verguld".^{[noot 2]} Deze historisch moeilijk te rijmen gebeurtenissen zouden hebben plaatsgevonden op "de zevende van de iden van juni" (7 juni).^[9] Het liturgische feest van de Translatie van Sint-Servaas werd al ten tijde van Jocundus − en nog steeds − gevierd op 7 juni. Op diezelfde dag wordt ook een andere, door Jocundus verhaalde gebeurtenis herdacht: de roof door de Maastrichtenaren van de relieken van Sint-Servaas uit Quedlinburg, na hun gedwongen overbrenging daarnaartoe op bevel van keizer Otto I.^[10] Ook dit verhaal mist elke historische grondslag.^{[noot 3]}

In het begin van de elfde eeuw liet proost Geldulfus een compleet nieuwe kerk bouwen. Deze werd in 1039 in het bijzijn van koning Hendrik III door twaalf bisschoppen gewijd, waarbij volgens Jocundus de relieken van Servatius, Monulfus, Gondulfus, Candidus en Valentinus in een stenen kist bij het hoofdaltaar werden geplaatst (vergelijk de relieken genoemd in de paragraaf Noodkistpendanten).^[12] Deze kist is waarschijnlijk bewaard gebleven in de vieringscrypte van de kerk. Daar staat op een stenen altaar een beschilderde sarcofaag, die wordt aangeduid als 'sarcofaag van de bisschoppen van Maastricht'. De stenen kist met een schilddakvormig deksel is vermoedelijk laat-Romeins; de primitieve beschildering dateert waarschijnlijk uit de zeventiende eeuw.^{[noot 4]}

De twaalfde eeuw was een culturele bloeiperiode in het Luiks-Limburgse Maasland. Ook Maastricht profiteerde mee en beleefde tussen 1140 en 1170 een periode van ongekende bouwactiviteit.^[14] Het kapittel van Sint-Servaas was op het toppunt van zijn macht. Verschillende proosten van Sint-Servaas, veelal afkomstig uit de hoogste kringen van de Duitse adel, bekleedden het ambt van kanselier van het Heilige Roomse Rijk.^[15] De Duitse koningen en keizers bezochten met regelmaat het graf van Sint-Servaas en deden belangrijke schenkingen aan het kapittel. Onder de proosten Arnold van Wied, Gerard van Are en Christiaan van Buch werden grote delen van de kerk vernieuwd. Het zogenoemde Heimo-atelier, Maaslandse steenbeeldhouwers met Noord-Italiaanse wortels, werkten aan kapitelen en reliëfs, niet alleen in de directe omgeving van Maastricht, maar tot Utrecht, Bonn en Thüringen aan toe.^[16] Wolfram von Eschenbach roemde de Maastrichtse (en Keulse) schilders.^[17][18] De Maaslandse minnezanger Hendrik van Veldeke schreef zijn Leven van Sint-Servaas en gaf daarmee een nieuwe impuls aan de Servaasdevotie. De Maaslandse edelsmeedkunst bereikte in deze tijd een hoog niveau. Talrijke kerken en kloosters lieten reliekhouders en andere kerkelijke siervoorwerpen maken.^[19]

Twee van de vier noodkistpendanten uit Brussel met bisschoppen die vanuit hun graf omhoog kijken, volgens Mekking en Ahsmann donorportretten van Christiaan van Buch en Reinald van Dassel

Het was in deze sfeer dat het Sint-Servaaskapittel omstreeks 1160 besloot het gebeente van de patroonheilige over te plaatsen naar een passender en waardiger reliekschrijn. Van de toenmalige proost Gerard van Are is bekend dat hij in 1166 in Bonn, waar hij eveneens proost was, de relieken van drie heiligen vanuit hun stenen sarcofagen liet overplaatsen naar reliekschrijnen. Bij die gebeurtenis was de Keulse aartsbisschop Reinald van Dassel aanwezig, die volgens sommige auteurs eveneens korte tijd proost (of voogd) van de Sint-Servaaskerk was.^[20] Wellicht deden Gerard van Are en Reinald van Dassel hetzelfde in Maastricht. Gerards opvolger Christiaan van Buch was eveneens een zeer ondernemend geestelijke.^[21] Al deze prelaten komen in aanmerking als mogelijke opdrachtgevers van het nieuwe schrijn voor Sint-Servaas en de bijbehorende reliekgevels.^[22]

De Nederlandse kunsthistoricus en specialist in Maaslandse kunst Joseph Timmers meende dat het schrijn van Sint-Servaas tussen 1160 en 1170 werd vervaardigd. Zijn Duitse collega Renate Kroos, auteur van een omvangrijke monografie over de Noodkist, kwam tot de conclusie dat het schrijn vermoedelijk in twee fasen tot stand was gekomen en pas tegen het einde van de twaalfde eeuw werd voltooid. Volgens Kroos vond de overbrenging van het gebeente van Sint-Servaas naar de Noodkist plaats tussen 1196 en 1200.^[23] Andere kunsthistorici, waaronder de Brit Peter Lasko en de Nederlander Fred Ahsmann, zetten vraagtekens bij deze lange productietijd.^[24] De nauw met de Noodkist verbonden Brusselse reliekgevels zijn vrijwel zeker in dezelfde periode tot stand gekomen. Vermoedelijk is ook het koor van de Sint-Servaaskerk omstreeks dezelfde tijd voorzien van een uitgebreid programma van wand- en gewelfschilderingen, qua thematiek nauw aansluitend bij de Noodkist.^{[noot 5]}

In de late middeleeuwen (ca. 1270-1500) nam de devotie tot Sint-Servaas een hoge vlucht. Jaarlijks kwamen duizenden bedevaartgangers naar Maastricht om bij het graf van de heilige te bidden en de relieken (waaronder de Noodkist) te aanschouwen. Het schrijn en de bijbehorende pendanten stonden in deze periode vrijwel zeker op een speciaal daarvoor gebouwd stenen altaar (het summum altare), dat zich in het achterste deel van het hoogkoor bevond. Dit altaar was onderdeel van een volgens Ahsmann unieke koordispositie, waarvan ook de twaalfde-eeuwse muur- en gewelfschilderingen deel uitmaakten. Het middeleeuwse reliekenaltaar is mogelijk pas in 1811 vernietigd, toen de kerk volgens de toenmalige behoeften ingrijpend werd verbouwd. Tekeningen van Martinus van Heylerhoff uit die tijd tonen een groot altaar bestaande uit meerdere onderdelen. Het schrijn en de pendanten waren volgens Ahsmann opgenomen in een rijk versierd retabel, mogelijk aangevuld met andere reliekhouders, zoals de Einhardsboog en het patriarchaalkruis. De zijkanten en het dak van de Noodkist waren grotendeels aan het oog onttrokken door de capsa, een houten omhulsel, dat beschilderd en verguld was, en alleen op feestdagen werd verwijderd door de custos (schatbewaarder) van de kerk.^[26]

Uit 1391 dateren de eerste berichten over de zevenjaarlijkse traditie van de heiligdomsvaart. Bij die gelegenheid werden dagelijks de voornaamste relieken van de Sint-Servaaskerk vanaf de dwerggalerij aan de verzamelde pelgrims op het Vrijthof getoond. De Noodkist was daar uiteraard te groot voor. Pelgrims kregen om die reden bij uitzondering toegang tot het hoogkoor, waar de Noodkist zonder de capsa getoond werd. Het was dan zelfs toegestaan om de kist aan te raken.^[27] In 1409 werd voor het eerst melding gemaakt van de gewoonte om in tijden van nood in processie met het schrijn langs de kerken en kapellen van de stad te trekken. De aan dat gebruik ontleende benaming Noodkist (Noetkasse) is nog ouder, voor het eerst vermeld in 1405.^[28][29]

Door de Reformatie en de voortdurende oorlogsdreiging nam het aantal bedevaartgangers naar Maastricht in de zestiende eeuw sterk af. Wel vonden na 1579, in de tijd van de rekatholisering, talrijke 'noodprocessies' plaats.^[30] Nadat de stad in 1632 in handen was gekomen van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (voor een deel althans; de stad bleef tot 1794 tweeherig), was het tonen van de Noodkist en het houden van processies buiten de claustrale singel van de kerk niet langer toegestaan.^[31] In 1634 zag men zich vanwege aanhoudende oorlogsdreiging genoodzaakt een groot deel van de kerkschat in veiligheid te brengen bij het Luikse kapittel van Sint-Lambertus. De Noodkist bleef in Maastricht, maar de relieken − die men klaarblijkelijk hoger achtte dan de kist − werden in een kleiner kistje mee naar Luik gestuurd. Pas in 1654 keerden ze terug. In 1676, tijdens de Hollandse Oorlog, werd het schrijn op aandringen van de magistraat in veiligheid gebracht in de crypte.^[32]

Meestal stond de kist in deze periode op het eerder vermelde stenen reliekenaltaar op het hoogkoor, in de loop van de zeventiende eeuw echter zonder capsa, die na 1627 niet meer genoemd wordt.^[33] Uit 1668 dateert de eerste vermelding van de noodkistpendanten door Godefridus Henschenius, die ze beschrijft als reliekhouders van Monulfus, Gondulfus, Candidus en Valentinus. Uit een Franstalige beschrijving van de kerk uit 1744 valt op te maken dat de pendanten naast de Noodkist op het kooraltaar stonden.^[34]

Links: noodkistpendanten en borstbeeld van Sint-Servaas (tekening Van Gulpen, ca. 1840).
Rechts: H. Candidus (houtsnede Lambris & Brend'amour, 1872)

Houtsnede in de publicatie van Bock & Willemsen over de Maastrichtse kerkschatten (1872)

Reliekenprocessie met de Noodkist bij de opening van de schatkamer in 1873. Linksonder mecenas Petrus (I) Regout

In de Franse Tijd (1794-1814) werd het Sint-Servaaskapittel opgeheven, de kapittelkerk herbestemd tot militair magazijn en een groot deel van de kerkinventaris verkocht of vernield. De Noodkist werd enige tijd verborgen − door wie en waar is niet bekend − en verbleef daarna in de Dominikanenkerk, waar de parochie tijdelijk onderdak had gevonden. In 1805 keerde het schrijn terug naar de opnieuw in gebruik genomen Sint-Servaaskerk, die nu parochiekerk werd. In 1811-1812, nog in de Franse Tijd, werd de kerk inwendig verbouwd. Daarbij werd de vieringscrypte gesloopt, het hoogkoor verlaagd en het altaar voor de Noodkist afgebroken. Het schrijn stond een tijd lang opgesteld in de Sint-Jozefkapel, een zijkapel grenzend aan de zuidbeuk. Het werd in die tijd (opnieuw) afgeschermd door een houten omhulsel, dat alleen op feestdagen werd verwijderd.

De bij de Noodkist behorende twaalfde-eeuwse reliektafels werden in 1846 door pastoor Van Baer verkocht aan de Russische prins Peter Soltykoff (of Saltykov), een gedreven verzamelaar van middeleeuwse kunstvoorwerpen. Van de opbrengst werd een nieuwe processiehemel aangeschaft.^{[noot 6]} Bij de veiling van de collectie Soltykoff in 1861 toonde het Maastrichtse kerkbestuur geen belangstelling voor terugkoop van de pendanten,^{[noot 7]} waarna ze in de collectie van het Brusselse Jubelparkmuseum (thans Museum Kunst & Geschiedenis) terechtkwamen.^[40] In 1907 publiceerde jhr. Victor de Stuers een artikel, waarin de kwalijke gang van zaken rondom de verkwanseling van de pendanten uit de doeken werd gedaan.^[41]

Een belangrijk keerpunt in de herwaardering van de kerkschat was de publicatie in 1872 van de Duitstalige studie Die mittelalterlichen Kunst- und Reliquienschätze zu Maestricht door de Akense kanunnik en kunsthistoricus Franz Bock en de Maastrichtse kapelaan Michaël Willemsen, een jaar later gevolgd door een Franstalige versie en in 1874 afgesloten met een Nederlandstalige samenvatting.^[42] In diezelfde periode verhuisde de kerkschat naar een nieuw ingerichte schatkamer, ontworpen door Pierre Cuypers en gesponsord door de industrieel Petrus (I) Regout. Door dit alles kwamen de Noodkist en de andere kerkschatten opnieuw in het middelpunt van de belangstelling te staan.^[43] Tekenend voor de veranderde geest was het besluit van de toenmalige pastoor-deken Rutten om in 1888 kopieën te bestellen van de noodkistpendanten, die enkele decennia eerder door zijn voorganger waren verkocht.^[39]

Eind negentiende, begin twintigste eeuw onderging de Servaaskerk een ingrijpende restauratie onder leiding van architect Cuypers. Hierbij werden de desastreuse ingrepen van 1811 deels teruggedraaid. Het hoogkoor en de daaronder gelegen crypte werden herbouwd. Het middeleeuwse altaar voor de Noodkist, dat eveneens in 1811 was gesloopt, werd niet hersteld. In plaats daarvan bedacht Cuypers een historiserende opstelling, waarvan zowel de Noodkist als de kopieën van de pendanten deel uitmaakten, en daarnaast de in 1890 opgegraven elfde-eeuwse cenotaaf van Monulfus en Gondulfus. Dit devotionele ensemble kreeg een ereplaats in de apsis van de kerk, achter het in 1891 gereedgekomen neoromaanse hoogaltaar. De sokkel voor de Noodkist was zodanig geconstrueerd dat men er in aanbidding onderdoor kon lopen, naar het voorbeeld van sommige middeleeuwse kerken; een situatie die in Maastricht nooit had bestaan. De Cuypersconstellatie zou volgens Renate Kroos ongeveer 35 jaar standhouden (ca. 1895-1929), hoewel er geen foto's van bewaard zijn gebleven.^{[noot 8]} Fred Ahsmann is van mening dat het plan van Cuypers niet werd uitgevoerd.^[45]

Noodkistpendanten (kopieën) in de Heiligdomsvaart van 1948

Heiligdomsvaart 1990: bevestigen van de Noodkist op de draagbaar door leden van de Broederschap van Sint Servaas

In de nieuwe schatkamer (2020)

In het noordertransept (2025)

In aanloop naar de Heiligdomsvaart van 1916 werd de Broederschap van Sint Servaas opgericht, waarvan de leden als beschermers en dragers van de Noodkist optreden. In 1929 werd een voormalig Vrijthofportaal ingericht als devotiekapel voor de Noodkist, waarbij de kist dwars in de kapel werd geplaatst, met de Pauluszijde naar voren.^{[noot 9]} Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog stond het schrijn weer korte tijd op het hoogkoor, vanaf 1941 in de crypte en in de jaren 1950 in het Bergportaal. Later verhuisde het reliekschrijn naar de oude schatkamer, tegenwoordig in gebruik als dagkapel (zie Sint-Servaaskapel).

De Noodkist in het Bergportaal (tijdelijke opstelling, 1917?)^{[noot 10]}

Schatbewaarder broeder Sigismund Tagage F.I.C. bij de Noodkist in de oude schatkamer (1972)

In 1960-1962 werd de Noodkist door Edelsmidse Brom uit Utrecht gerestaureerd, een restauratie die door experts sterk werd bekritiseerd.^{[noot 11]} Na de restauratie kreeg het schrijn een plaats in de vieringscrypte. Daar stond de kist op een marmeren plaat, ondersteund door vier hoge zuiltjes en afgeschermd door een glazen omhulsel. In feite was dit dezelfde, door Cuypers bedachte opstelling voor het hoogkoor; men kon dus nog steeds onder het schrijn door lopen. In de jaren 1970 stond de kist weer in de (oude) schatkamer.^[47]

In 1972, tijdens de grote tentoonstelling Rhein und Maas in Keulen (later dat jaar in Brussel te zien als Rhin-Meuse / Rijn en Maas), was het complete ensemble van Noodkist en (originele) pendanten nog eenmaal in de veronderstelde oorspronkelijke opstelling te zien.^{[noot 12]} Het was de laatste keer dat de Noodkist Maastricht verliet. Het museum in Brussel leent de pendanten incidenteel uit. Zo waren in 1985 twee van de Brusselse pendanten te zien in de tentoonstelling Schatkamers uit het Zuiden in het Museum Catharijneconvent in Utrecht.^{[49][noot 13]}

Van 1979 tot 1993 werd de Sint-Servaaskerk opnieuw gerestaureerd, waarbij onder andere een nieuwe schatkamer werd gerealiseerd. De vraag of de inwendige decoratie van de kerk uit de tijd van Cuypers moest worden gehandhaafd, hield de gemoederen in Maastricht jarenlang bezig.^[51] Enkele spectaculaire archeologische vondsten door stadsarcheoloog Titus Panhuysen deden de belangstelling voor de kerk en zijn schatkamer nog toenemen.^[52] Een door schatbewaarder Sigismund Tagage verzorgd maandelijks informatiebulletin hield belangstellenden op de hoogte. Er verschenen belangrijke studies over de kerkschatten, waaronder monografieën over de Noodkist (Renate Kroos, 1985), de Servatiana (A.M. Koldeweij, 1985) en de middeleeuwse textielschat (Annemarie Stauffer, 1991). De student Fred Ahsmann schreef in deze tijd zijn doctoraalscriptie over de grotendeels verdwenen wand- en gewelfschilderingen in het koor. Het onderwerp zou hem niet loslaten en na een onderbreking van vele jaren verscheen in 2017 een rijk geïllustreerd boek over de middeleeuwse inrichting van het koor, waarbij de iconografische verbanden tussen de Noodkist, de pendanten en de koorschilderingen veel aandacht kregen.

Vanaf 1982 vonden de Noodkist en de kopieën van de Brusselse pendanten onderdak in de nieuwe schatkamer in de Dubbelkapel, waar ze een ereplaats kregen op de benedenverdieping. Daar zouden ze bijna veertig jaar lang een trekpleister vormen voor de kerk en de stad Maastricht.^[53] Tijdens de coronapandemie besloten deken Dautzenberg en het kerkbestuur dat het schrijn niet thuishoorde in een museale omgeving, maar terug moest keren in de kerk, liefst in de nabijheid van het altaar. In november 2020 verhuisde het ensemble naar het noordertransept van de kerk.^[54] Het reliekschrijn staat in een beveiligde glazen vitrine op een speciaal daartoe vervaardigd podium, waarin ook vitrines voor de pendanten zijn opgenomen en waarop tekstborden met uitleg zijn bevestigd.

Het schrijn is bekleed met koperplaten, waarin door middel van hamer- en drijfwerk reliëfvoorstellingen zijn aangebracht. De hoogreliëfs zijn uit brons gegoten. Bij het modelleren van de grotere figuren is gebruik gemaakt van een wasachtige vulmassa, die het giet- en drijfwerk een zekere stabiliteit geeft. Na het bewerken is het koper verguld. Het schrijn is verder versierd met onder andere stanswerk, filigraan- en pointilleerwerk, emailleerwerk (champlevé of groevenemail), bruinvernis, bergkristallen, edelstenen, cabochons, antieke gemmen en een laat-Romeinse camee.^[59]

Uit kunsthistorische analyse van het smeedwerk is geconcludeerd dat er minstens twee kunstenaars aan het schrijn gewerkt hebben. De zogenaamde 'Paulusmeester' slaagde er het best in zijn figuren individuele trekken mee te geven en was vaardiger met het bruinvernis.^[59] Over de identiteit van deze meesteredelsmeden is niets met zekerheid te zeggen. Dat geldt ook voor de door enkele auteurs genoemde Godfried van Hoei.^{[noot 16]} Zie ook: Kunsthistorische analyse.

• 
  Detail Christuszijde met o.a. drijfwerk, filigraan en email
• 
  Drijfwerk, pointilleerwerk, bruinvernis
• 
  Drijfwerk, filigraan, cabochons en een camee
• 
  Drijfwerk, pointilleerwerk, gestanste kam, bergkristallen

De talrijke reliëfs op de Noodkist verbeelden iconografisch het Laatste Oordeel. Christus en Sint-Servaas, die op de gevelstukken zijn afgebeeld, spelen daarbij een sleutelrol. De beide lange zijden van het schrijn bevatten afbeeldingen van de twaalf apostelen en worden genoemd naar de twee apostelen die direct grenzend aan het Christuspaneel zijn afgebeeld: ter rechterzijde Petrus, de "eerste onder de apostelen", later de eerste paus, en ter linkerzijde Paulus, de later toegetreden apostel, "apostel der heidenen". Beide gevels worden met elkaar verbonden door een doorlopende tekst die in bruinvernis is aangebracht onder de nissen waarin de apostelen zijn gezeten. Deze tekst is een parafrase van een vers uit het Evangelie volgens Matteüs, dat verwijst naar het laatste oordeel, waarbij de apostelen als mederechters zullen optreden.^{[noot 17]}

De dakvlakken die corresponderen met de Petrus- en Pauluszijde worden respectievelijk Misericordiazijde en Veritaszijde genoemd, naar de personificaties van het medelijden (Misericordia) en de waarheid (Veritas). Op het dak zijn reliëfs van de uitverkorenen en de verdoemden te zien, omringd door engelen. Op de boven- en onderranden van de dakvlakken, doorlopend aan beide zijden van het schrijn is opnieuw een tekst uit het Matteüsevangelie aangebracht, hoofdstuk 25 vers 35-45. De juiste lezing ervan, in de goede volgorde, is van essentieel belang voor het begrijpen van de afgebeelde reliëfs.^{[noot 18]} Daartussen moeten voor een goed begrip de vragen van de rechtvaardigen en onrechtvaardigen op de banderollen gelezen worden (zie hieronder). Het gebruik en de interpretatie van deze teksten is ontleend aan de gangbare theologische inzichten in de twaalfde eeuw, met name aan de geschriften van Rupert van Deutz.^[62]

Petruszijde

Aan de Petruszijde worden zes zittende apostelen getoond, paarsgewijs gegroepeerd onder een dubbele arcade binnen een diepliggende, rechthoekige omlijsting. De dubbele arcades worden ondersteund door vierkante pijlers of pilasters. Van elk paar kijkt één figuur recht voor zich uit; de ander kijkt hem min of meer aan. Van links naar rechts zijn afgebeeld: Petrus en Andreas, Matteüs en Tomas, en Judas Taddeüs en Simon. De apostelen zijn vormgegeven als gegoten bronzen hoogreliëfs, bijna vrijstaande beeldhouwwerkjes binnen een holle nis. In elke nis staat de naam van de betreffende apostel in reliëf vermeld. Allen, op Petrus na, houden een banderol vast met een korte Bijbeltekst.^{[noot 24]} De zitbanken zijn in enkele gevallen gedecoreerd met filigraanwerk of bruinvernis. Alleen de banken van Petrus en Simon zijn voorzien van een rugleuning.^[68][69]

Op het 'dak' zijn aan de Misericordiazijde de uitverkorenen afgebeeld in drie medaillons. Ze houden banderollen vast waarop teksten staan uit het Matteüsevangelie, die gelezen moeten worden in samenhang met de langere teksten op de boven- en onderrand van de beide dakvlakken.^{[noot 25]} Aan weerszijden van de medaillons bevinden zich reliëfs van engelen met bazuinen, engelen die hemelse gewaden uitreiken aan de rechtvaardigen (aangeduid als IVSTI), en de engel Misericordia die hen kronen aanreikt.^[70][69]

• 
  Petrus en Andreas
• 
  Matteüs en Tomas
• 
  Judas Taddeüs en Simon
• 
  Detail arcade
• 
  Dakpaneel: medaillon met uitverkorenen (zij die de hongerigen hebben gevoed)
• 
  Dakpaneel: medaillon met uitverkorenen (zij die de vreemdelingen onderdak hebben gegeven)
• 
  Dakpaneel: medaillon met uitverkorenen (zij die de naakten hebben gekleed)
• 
  Dakpaneel: Misericordia reikt kronen uit aan uitverkorenen

Pauluszijde

De andere lange gevel van het schrijn, de Pauluszijde, is op een vergelijkbare wijze ingedeeld als de Petruszijde. Hier, ter linkerzijde van Christus, zijn de overige zes apostelen afgebeeld, eveneens twee aan twee: Paulus en Jakobus de Meerdere, Johannes en Bartolomeüs, en Jakobus de Mindere en Filippus. Ook hier worden de apostelen met naam aangeduid en dragen allen, met uitzondering van Paulus en Filippus, een banderol met een (deel van een) Bijbeltekst.^{[noot 26][68][69]}

Op het dak zijn ook hier, aan de Veritaszijde, drie medaillons aangebracht, nu met afbeeldingen van de verdoemden. Dezen stellen min of meer dezelfde vragen als de uitverkorenen op de Misericordiazijde, echter nu met de toevoeging van het woordje NON (niet). De kleur van de banderollen is donkerder dan aan de andere kant. De teksten moeten ook nu weer gelezen worden in samenhang met de langere tekst op de dakranden. Naast en tussen de medaillons zijn engelen met bazuinen te zien, de engel Veritas die de goede werken (aangeduid als BONA OPERA) van de verdoemden weegt (aangeduid als MALEDICTI) en engelen die hen het doopkleed ontnemen.^[70][69]

• 
  Paulus en Jakobus de Meerdere
• 
  Johannes en Bartholomeüs
• 
  Jakobus de Mindere en Filippus
• 
  Detail van Johannes
• 
  Dakpaneel: medaillon met verdoemden (zij die de hongerigen niet hebben gevoed)
• 
  Dakpaneel: medaillon met verdoemden (zij die de vreemdelingen geen onderdak hebben gegeven)
• 
  Dakpaneel: medaillon met verdoemden (zij die de naakten niet hebben gekleed)
• 
  Dakpaneel: Veritas weegt de daden der verdoemden

Achterkant pendant B en D (Brussel, 1972). Bij B is het reliekkastje verwijderd

Pendant A en C in restauratie (Brussel, 1996)

In het Brusselse Museum Kunst & Geschiedenis, onderdeel van de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis (KMKG), bevinden zich sinds 1861 vier oorspronkelijk bij de Noodkist behorende reliekgevels of -tafels.^{[noot 30]} Deze verguld koperen reliekhouders uit de tweede helft van de twaalfde eeuw worden in de vakliteratuur meestal aangeduid als noodkistpendanten of Brusselse pendanten. Ze zijn iets kleiner (56 × 33 cm) dan de gevelstukken van de Noodkist, maar hebben dezelfde vorm en zijn op een vergelijkbare wijze bewerkt en versierd met drijf- en gietwerk, email champlevé en bruinvernis, omgeven door een gegoten kam (sierrand) en bekroond door pijnappels of bloemvormige ornamenten.^[84] Ze bevatten tot 1846 relieken van de heilige bisschoppen Monulfus, Gondulfus, Candidus en Valentinus, die mogelijk pas in de zeventiende eeuw waren toegevoegd en voorafgaand aan de verkoop in 1846 werden verwijderd.^[85] Bij twee reliekgevels zijn aan de achterkant de opbergkastjes voor de relieken nog aanwezig; bij de andere zijn ze verwijderd. In 1972, ten tijde van de tentoonstelling Rijn en Maas, zijn ze uitgebreid gefotografeerd door het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK), en in 1996 opnieuw, tijdens en na een restauratie.^[86]

De Sint-Servaaskerk bezit sinds 1888 verguld koperen kopieën van de Brusselse pendanten, vervaardigd in het atelier van de firma Wilmotte in Luik.^[39] Tussen circa 1895 en 1930 maakten deze deel uit van de door Cuypers bedachte kooropstelling (zie hierboven). Daarna verhuisden ze naar de schatkamer, waar ze tot 2020 waren te zien, tot ze deel gingen uitmaken van de huidige opstelling van de Noodkist in het noordertransept van de kerk. Een tweede set kopieën werd vermoedelijk al eerder vervaardigd. Deze monochrome, niet-vergulde panelen zijn opgenomen in een neoromaans reliekschrijn, dat zich anno 2026 in de schatkamer bevindt.

De reliektafels A en B^{[noot 31]} lijken sterk op elkaar: op beide panelen kijkt een bisschop vanuit een boogvormige nis (een grafkelder?) omhoog naar een engelenpaar dat de voor hem bestemde hemelkroon krijgt aangereikt door de hand van God. In de traditionele opvatting, gepropageerd door de zeventiende-eeuwse bollandisten Henschenius en Papebrochius, stellen dit de Maastrichtse bisschoppen en kerkenbouwers Monulfus en Gondulfus voor. Deze interpretatie, wellicht ingegeven door het feit dat deze bisschoppen vaak tezamen worden afgebeeld en dezelfde naamdag hebben, is door onder andere Kroos en de KMKG overgenomen.^{[noot 32]} Mekking en Ahsmann zijn ervan overtuigd dat dit donorportretten van de twaalfde-eeuwse aartsbisschoppen Christiaan I van Buch en Reinald van Dassel zijn.^{[noot 33]} De boogrondingen van beide nissen bevatten ingegraveerde Latijnse teksten die, zo blijkt uit de context, door de engelen worden uitgesproken.^{[noot 34]} De taferelen met bisschoppen en engelen zijn op paneel A en B onder een drielobboog geplaatst, omgeven door een drietal sierranden en een gegoten kam, bekroond door een pijnappel. De binnenste rand in bruinvernis is op beide panelen versierd met ranken en gebladerte, eindigend in de puntgevel met een heraldische figuur: bij pendant A een adelaar in een medaillon, bij pendant B eikenloof. De betekenis daarvan is onduidelijk.^[93]

Op een derde reliektafel, aangeduid als pendant C, is een tronende priester afgebeeld met een gesloten boek en een palmtak. Volgens de traditie en volgens het opschrift is dit de heilige Candidus, de opvolger van Servatius, hoewel volgens Heriger van Lobbes nooit tot bisschop gewijd. Problematisch aan deze toeschrijving is de palmtak die de heilige vasthoudt, het attribuut van een martelaar.^{[noot 35]} De kam van deze pendant lijkt sterk op die van de Noodkist. De vierde reliektafel, pendant D, heeft een ongewone compositie en betreft wellicht een latere assemblage, waarvan delen wel twaalfde-eeuws kunnen zijn.^[80] Het frontonachtige reliëf met het portret van een heilige bisschop stelt volgens de traditie Valentinus van Tongeren voor, die zijn naamdag deelt met Candidus. De moeilijk leesbare inscriptie verwijst echter naar Gondulfus. De vijf geëmailleerde plaatjes zijn in vierpasmotief op een gegraveerde achtergrond met engelen gemonteerd. De emailplaatjes tonen engelen die enkele van de zeven deugden voorstellen: in het midden Veritas (waarheid; behoort niet tot de klassieke deugden), bovenaan Spes (hoop), daarna klokgewijs Caritas (liefdadigheid), Fides (geloof) en Iusticia (gerechtigheid). De emailplaatjes zijn bevestigd op een vlakke achtergrond van vier aan elkaar bevestigde koperplaten, elk met een gegraveerd halfportret van een engel. Kroos meent dat de koperplaten uit omstreeks 1200 dateren; volgens Ahsmann zijn ze achttiende-eeuws.^[93]

De overeenkomsten met de Noodkist zijn groot, zowel qua stijl als uitvoering. Zo is er nauwelijks verschil in vormgeving tussen de bisschoppen op de pendanten en de apostelen op de Noodkist. De gegoten kam rondom drie van de vier reliekgevels is vrijwel identiek met die rondom de gevelstukken van de Noodkist. Ook de toegepaste technieken op de sierranden zijn vergelijkbaar, met name het bruinvernis.^[84] Alleen pendant D wijkt af: de kam heeft een iets andere vormgeving en het bruinvernis ontbreekt. Andere stilistische overeenkomsten betreffen het gebruik van de drielobboog (voor- en achtergevel Noodkist en pendanten A en B) en de plaatsing van figuren in hoogreliëf binnen een holle nis (zijgevels Noodkist en pendanten A en B). Ahsmann merkte ook verschillen op tussen A en B, waardoor ze moeilijk van dezelfde hand kunnen zijn. B is volgens hem inferieur vergeleken met A. Mogelijk is B later gewijzigd.^[93]

Stilistisch zijn de noodkistpendanten niet alleen verwant met de Noodkist, maar evenzeer met het Akense Karelschrijn (Karlsschrein), het reliekschrijn van Karel de Grote.^[95] Daarover meer in de paragraaf Kunsthistorische analyse.

• 
  Pendant A (kopie), Maastricht
• 
  Pendant B, Brussel
• 
  Pendant C, Brussel
• 
  Pendant D, Brussel

Schematische tekening uit 1628 van de Noodkist, gekopieerd door Pleugmaeckers, ca. 1750. De Servaaszijde (Beatus Servatius) is naar het westen (occidens) gericht

Schematische voorstelling van het reliekenaltaar voor de Noodkist en pendanten (Van Heylerhoff, 1811)

Beide kunsthistorici zijn het erover eens dat de Noodkist en de pendanten na hun voltooiing een plaats kregen op een speciaal daarvoor gebouwd reliekenaltaar op het hoogkoor van de Sint-Servaaskerk (zie tekening Van Heylerhoff). Over de historische oriëntering van het schrijn en het aantal pendanten dat het vergezelde, verschillen de meningen. Renate Kroos was ervan overtuigd dat de Christuszijde van het schrijn (door Ahsmann Majestaszijde genoemd) naar het westen was gekeerd, zodat deze altijd zichtbaar was voor de in de koorbanken gezeten kanunniken en het kerkvolk elders in de kerk.^{[noot 36]} Volgens Kroos zou het in de middeleeuwse context ongehoord zijn geweest om het schrijn zo neer te zetten, dat de meest eervolle plaats (aan de voorzijde) toekwam aan Sint-Servaas, de dienaar, en dat Christus, de meester, naar de achterkant werd verbannen. Een tekening uit 1628 die het schrijn met de Servaaszijde naar het westen toonde, was volgens haar een latere wijziging, een corruptie van de oorspronkelijke opstelling. Kroos volgde Bock en Willemsen, Cuypers en de Maastrichtse amateurhistorici Van Heylerhoff en Van Gulpen in hun identificatie van de Noodkistpendanten als zijnde portretten van bisschoppen van Tongeren-Maastricht.^{[noot 37]} Kroos meende dat de vier pendanten twee aan twee aan de voor- en achterkant van de Noodkist stonden opgesteld, waardoor de afgebeelde bisschoppen min of meer in chronologische volgorde waren te zien.^[97]

Het geheel was geplaatst op het door Van Heylerhoff getekende reliekenaltaar en zag er vanuit de kerk gezien als volgt uit:

Voorzijde, naar het westen gericht

Pendant A	Noodkist (Christuszijde)	Pendant B
Monulfus, bisschop van Maastricht, bouwer van de Sint-Servaaskerk, uit het graf omhoog ziend naar Christus	Christus als heerser van de wereld en rechtvaardige rechter	Gondulfus, bisschop van Maastricht, mede-grondlegger Sint-Servaaskerk, uit het graf omhoog ziend naar Christus

Achterzijde, naar het oosten gericht

Pendant D	Noodkist (Servaaszijde)	Pendant C
Valentinus, bisschop van Tongeren, voorganger van Sint-Servaas	Sint-Servaas, bisschop van Maastricht en mederechter met Christus	Candidus, waarnemend bisschop, opvolger van Sint-Servaas

Retabel van Stavelot (zilver, 311 × 278 cm) met Remaclusschrijn en reliëfs van het leven van Remaclus (tekening uit 1661)

Reconstructie retabel voor de Noodkist en pendanten A en B, gebouwd in het kader van de Heiligdomsvaart 2025 door vmbo-leerlingen naar digitale reconstructies door Fred Ahsmann

De kunsthistoricus Fred Ahsmann bepleitte een andere visie op de middeleeuwse koorinrichting van de Sint-Servaaskerk, deels in navolging van de Leidse hoogleraar Aart Mekking.^{[noot 38]} Daarmee samenhangend is de afwijkende oriëntering van de Noodkist, waarbij de Sint-Servaaszijde naar het westen (het volk) gekeerd is.^[101]. In Ahsmanns uitvoerige studie uit 2017 over de inrichting van het koor van de middeleeuwse Sint-Servaaskerk, is naast het schrijn slechts plaats voor twee van de vier pendanten.^{[noot 39]} In de gedeelde visie van Mekking en Ahsmann stellen de pendanten A en B de twaalfde-eeuwse aartsbisschoppen Christiaan van Buch en Reinald van Dassel voor, beiden kanseliers van het Heilige Roomse Rijk en beiden begunstigers van de Sint-Servaaskerk. Eerstgenoemde was met zekerheid proost van Sint-Servaas; laatstgenoemde mogelijk voogd. Volgens Ahsmann waren deze machtige prelaten, beiden steunpilaren van keizer Frederik I Barbarossa, de opdrachtgevers van zowel de Noodkist als de twee pendanten met hun portret. In deze visie stonden de donorportretten links en rechts van de iets hoger gepositioneerde Noodkist op het reliekenaltaar, waardoor de twee aartsbisschoppen leken op te kijken naar Sint-Servaas. De capsa, het houten omhulsel van de Noodkist, werd aan de voorzijde afgesloten door een fraai vormgegeven retabel, met daarin uitsparingen voor de Noodkist en de pendanten. Wellicht dienden als voorbeeld de verdwenen retabels van de afgebroken Sint-Lambertuskathedraal in Luik en de abdijkerk van Stavelot. Van het spectaculaire zilveren altaarretabel van Stavelot, bedoeld voor het schrijn van Sint-Remaclus en onder het bewind van abt Wibald van Stavelot tot stand gekomen, is een zeventiende-eeuwse tekening bewaard gebleven.^[103]

Ahsmanns studie uit 2017 bevatte een complete reconstructie van de twaalfde-eeuwse koordispositie van de Sint-Servaaskerk, inclusief 3D-modellen van het reliekenaltaar (met retabel en capsa) en digitale reconstructies van de qua thematiek op de Noodkist aansluitende wand- en gewelfschilderingen in het hoogkoor.^[104] Een door leerlingen van een plaatselijke vmbo-school nagebouwd reliekenaltaar was in 2025 tijdens de Heiligdomsvaart in de kerk te zien. Volgens Ahsmann waren de Noodkist en de pendanten als volgt op het reliekenaltaar gepositioneerd:

Voorzijde, naar het westen gericht

Pendant A	Noodkist (Servaaszijde)	Pendant B
donorportret van Christiaan van Buch, aartsbisschop van Mainz, proost van de Sint-Servaaskerk, uit het graf omhoog ziend naar Sint-Servaas	Sint-Servaas, bisschop van Maastricht, beschermheilige der Karolingers[105]	donorportret van Reinald van Dassel, aartsbisschop van Keulen, voogd van de Sint-Servaaskerk, uit het graf omhoog ziend naar Sint-Servaas

Achterzijde, naar het oosten gericht

—	Noodkist (Christuszijde)	—
leeg, geen pendant	Christus als heerser van de wereld en rechtvaardige rechter	leeg, geen pendant

Opstelling Noodkist (gipsmodel), MKG, Brussel (2011)

Opstelling pendanten, MKG (2011)

Opstelling kopieën, Schatkamer Sint-Servaas, Maastricht (2016)

Het Museum Kunst & Geschiedenis (MKG) in Brussel bezit een gipsafgietsel van de Noodkist, dat in 2011 stond opgesteld in een vitrine bij de toegang naar de zaal waarin de collectie Maaslandse kunst wordt getoond, dus niet tussen de pendanten.

De vier originele pendanten van de Noodkist zijn onderdeel van de permanente collectiepresentatie van het museum. In de zaal Maaslandse kunst stonden ze anno 2011 naast elkaar opgesteld in glazen vitrines op hoge, zwarte sokkels, zodat ze op ooghoogte bekeken konden worden. De reliekgevels worden door het museum volgens de traditionele opvatting (Kroos en anderen) geïdentificeerd als bisschoppen van Maastricht. De volgorde van links naar rechts was in 2011: pendant C (Candidus), A (Monulfus), B (Gondulfus) en D (Valentinus). Informatiepanelen gaven aan dat in de oorspronkelijke opstelling de Noodkist tussen de pendanten A en B stond.^{[noot 40]} In dezelfde zaal worden nog een of twee voorwerpen geëxposeerd die afkomstig zijn uit de middeleeuwse kerkschat van de Sint-Servaaskerk: de zogenaamde reliekhoorn van Sint-Servaas en mogelijk ook een tabletvormige kruisreliekhouder.^[35][107]

De Noodkist en de Maastrichtse kopieën van de pendanten werden tot 2020 gepresenteerd in de Schatkamer van de Sint-Servaasbasiliek. De Noodkist stond in een beveiligde vitrine op een stalen frame centraal in het achterste deel van de benedenverdieping van de schatkamer. De oriëntering van de Noodkist was zoals die volgens Cuypers en Kroos in de middeleeuwse kerk was geweest: de Christuszijde naar het westen (het volk), de Servaaszijde naar het oosten gericht (God). De kopieën van de Brusselse pendanten werden in vitrines aan de wand achter de Noodkist tentoongesteld, tegenover de Servaaszijde van het schrijn, zodat de vijf Maastrichtse bisschoppen (volgens de traditionele indentificatie) hier bij elkaar kwamen. De volgorde van de pendanten was iets anders dan in Brussel, van links naar rechts: D (Valentinus), A (Monulfus), B (Gondulfus) en C (Candidus).

In 2020 zijn de pendanten met de Noodkist meeverhuisd van de schatkamer naar het noordertransept van de kerk, waar een groot podium met vitrines en informatiepanelen is opgericht. De noodkist is sedertdien, anders dan in de schatkamer, noord-zuid georiënteerd met de Servaaszijde gericht naar de viering, waar zich het hoofdaltaar bevindt. De pendanten worden getoond in vitrines die in de sokkel van de Noodkist zijn ingebouwd. De pendanten A en B worden aan de Pauluszijde van de Noodkist getoond. Ze worden niet langer aangeduid als Monulfus en Gondulfus, maar volgens de opvattingen van Mekking en Ahsmann als donorportretten van Christiaan van Buch en Reinald van Dassel. De pendanten C en D bevinden zich nu aan de Petruszijde van de Noodkist en worden nog steeds aangeduid als reliekhouders van Candidus en Valentinus.

• 
  Nieuwe presentatie in het noordertransept met Petrus- en Servaaszijde Noodkist
• 
  Idem met Christuszijde Noodkist en doorkijk naar de viering en het zuidertransept
• 
  Idem met Pauluszijde Noodkist en kopieën pendant A & B, Maastricht
• 
  Idem met Petruszijde Noodkist en kopieën pendant C & D, Maastricht

Noodkist: de twee apostelen links worden toegeschreven aan de Paulusmeester; de apostelen rechts aan de Petrusmeester

Links: werk van de Paulusmeester (apostelen, Heribertschrijn). Rechts: werk van de Petrusmeester (koningen, Karelschrijn)

Kunsthistorici hebben verwantschap vastgesteld tussen de Noodkist en zijn pendanten enerzijds, en een reeks Maaslandse reliekschrijnen en ander edelsmeedwerk anderzijds. Renate Kroos noemt als vroege voorbeelden (ca. 1150) het schrijn van de heilige Victor in Xanten en het Hadelinusschrijn in Wezet, gevolgd door het Remaclusretabel uit Stavelot (verdwenen; enkele onderdelen bewaard), de staurotheek van Sainte-Croix uit Luik (in het museum Grand Curtius), het Akense reliekschrijn voor de arm van Karel de Grote (nu in het Louvre), het Pinksterretabel uit Stavelot (in het Musée Cluny in Parijs), het Domitianusschrijn en het Mengoldschrijn, beide in Hoei, het Heribertschrijn in Keulen-Deutz, een gevel van het Odaschrijn uit Amay (thans in het British Museum in Londen) en tenslotte het Karelschrijn in de dom van Aken.^[109] Dat laatste schrijn heeft volgens Kroos veel gemeen met de Noodkist en is vermoedelijk door dezelfde kunstenaar(s) vervaardigd. Kroos' relatief late datering van de Noodkist hangt samen met die van het Karelschrijn, waarvan min of meer vaststaat dat het in het eerste kwart van de dertiende eeuw is ontstaan.^[110]

De Duitse kunsthistoricus Hermann Schnitzler was begin jaren 1930 de eerste die uitvoerig aandacht besteedde aan de Noodkist. Hij dateerde het schrijn aanvankelijk in de periode 1160-1170, maar verschoof dat later (in 1962) naar 1170-1185. Van hem zijn de inmiddels algemeen aanvaarde aanduidingen 'Paulusmeester' en 'Petrusmeester' voor de twee edelsmeden die volgens hem het meest hun stempel hebben gedrukt op het schrijn. Daarbij sloeg hij het smeedwerk van eerstgenoemde hoger aan dan dat van laatstgenoemde. Met name de apostelfiguren Paulus, Bartolomeüs, Johannes en Jakobus de Meerdere zijn verfijnder uitgevoerd en hebben meer dynamiek.^{[noot 42]} Ze staan daarmee, volgens Schnitzler, op hetzelfde niveau als het Heribertschrijn en het Pinksterretabel. De andere apostelfiguren op de Noodkist, die aan de Petrusmeester worden toegeschreven, worden vooral gekenmerkt door het strakke lijnenspel van parallel lopende kledingplooien, die weinig prijsgeven van de dynamiek van het lichaam. De stijl van de Petrusmeester wordt in de Duitse vakliteratuur aangeduid als Rillenfaltenstil ('groef-' of 'ribbelplooientijl'). De stijl werd onder andere toegepast bij het later tot stand gekomen Akense Karelschrijn en in mindere mate bij het Mariaschrijn in dezelfde stad. De vraag hoe het kan dat de dynamischer ogende stijl van de Paulusmeester voorafging aan de primitiever ogende ribbelplooientijl van de Petrusmeester, heeft meerdere kunsthistorici beziggehouden, maar bleef onopgelost.^[112]

De Noodkist (links) en het Domitianusschrijn (rechts). Vergelijk de Christusfiguren op de puntgevels, de apostelen/heiligen op de lange gevels en de medaillons op het dak. Let ook op het achtlobbige bloemmotief.

De Noodkist (links) en het Mengoldusschrijn (rechts). Vergelijking van de sierkammen. Ondanks de overeenkomsten waardeert Kroos de kam van het rechterschrijn hoger.

In de jaren 1970 voegden anderen zich bij de discussie, waaronder Marie-Madeleine Gauthier en de eerder genoemde Peter Lasko, Joseph Timmers en Dietrich Kötzsche. Gauthier volgde Schnitzler in zijn opvattingen over de Noodkist, maar meende daarnaast, zonder dat toe te lichten, dat de gestanste onderdelen wezen op een Keuls atelier. Lasko merkte op dat het werk van de Paulus- en Petrusmeester elkaar overlapte. Hij concludeerde dat de overgang naar de Rillenfaltenstil in grote delen van Europa na 1170 nog onvoldoende bestudeerd was.^[113] Timmers accepteerde eveneens de door Schnitzler geïntroduceerde meesters, die hij A en B noemde, maar onderscheidde daarnaast een derde meester, door hem A1 genoemd, vanwege de verwantschap met A. Deze zou vooral gewerkt hebben aan de Servaaszijde en de dakreliëfs. Andere werkstukken van zijn hand zijn volgens Timmers het armreliekschrijn van Karel de Grote in Parijs en de reliekschrijnen in Hoei. Als frappant voorbeeld noemde hij het achtlobbige bloemmotief, ingebed in bruinvernis, dat de boogzwikken op de zijgevels van de Noodkist versiert en terug te vinden is in de puntgevels van de twee schrijnen in Hoei.^[114] Kötzsche nam in de tentoonstellingscatalogus van Rijn en Maas (1972) de meeste lemmata over Maaslandse reliekhouders voor zijn rekening.^[115] Bij zijn beschrijving van de Noodkist wees ook hij op de overeenkomsten met de Hoeise schrijnen, beide ontstaan voor 1173 en beide met zekerheid van de hand van Godfried van Hoei. In feite zei hij daarmee dat de Paulusmeester tot het atelier van Godfried van Hoei gerekend moet worden. Voor wat betreft de Petrusmeester, verwees hij naar Schnitzler. De Brusselse pendanten A en B werden door Kötzsche niet geïdentificeerd, hetgeen een breuk betekende met de traditionele identificatie met Monulfus en Gondulfus. Qua stijl deden ze hem het meest denken aan het Luikse kruistriptiek van Sainte-Croix, waarop de verrezenen eveneens zijn afgebeeld in een ronde nis aan de voeten van engelen. Daarnaast bevestigde hij de stijlovereenkomsten met de Noodkist.^[116]

Dit was globaal de stand van zaken met betrekking tot het denken over de Noodkist en zijn pendanten, op het moment dat Renate Kroos in 1971 begon aan haar onderzoek in opdracht van het Kunsthistorisches Institut in München. Kroos zette vraagtekens bij de door diverse auteurs opgemerkte Rillenfaltenstil. Ze vroeg zich af in hoeverre de verschillend vormgegeven kledingplooien niet bepaald worden door de stof van het kledingstuk. Een grote verscheidenheid in het weergeven van plooien is ook te zien in het Koningsportaal van de kathedraal van Chartres (ca. 1190), terwijl dat werk als een stilistische eenheid wordt beschouwd. Over de door diverse auteurs gemaakte vergelijkingen met het Luikse kruistriptiek, de Parijse armreliekhouder en het Pinksterretabel merkte ze op dat deze voorwerpen, net als de Noodkist, ingrijpende restauraties hebben ondergaan en het om die reden lastig is om conclusies te trekken uit stijlvergelijkingen. Zelf observeerde ze dat de Noodkist met zijn symmetrische dubbele rondboogarcaden en de daarop afgestemde dakmedaillons een doordachte architectonische opbouw heeft, hetgeen niet van alle Maaslandse schrijnen gezegd kan worden. Van de verschillende technieken die bij het schrijn en de pendanten zijn toegepast, is de kwaliteit van het bruinvernis volgens haar superieur. De gegoten sierkam rondom de Servaasgevel, afwisselend met rechtopstaande en omgebogen palmetbladeren, komt terug op de Hoeise schrijnen, maar is daar net iets gedetailleerder vormgegeven en benadert daardoor beter de klassieke voorbeelden. Voor een beoordeling van het emailleerwerk achtte ze zichzelf ter zake niet voldoende kundig.^[117]

Na Kroos was Fred Ahsmann feitelijk de enige die zich intensief heeft beziggehouden met de Noodkist en de Brusselse pendanten.^{[noot 43]} Ahsmann plaatste het schrijn en twee van de pendanten in de context van de twaalfde-eeuwse koordispositie, in samenhang met de door hem gereconstrueerde wand- en gewelfschilderingen. Zijn visie op de pendanten A en B als donorportretten, gaf deze kunstvoorwerpen een geheel nieuwe betekenis. De pendanten C en D zag hij als restanten van oudere liturgische voorwerpen, die pas in de zeventiende eeuw met de Noodkist in verband gebracht werden. In zijn materiële beschrijving week hij nauwelijks af van de gangbare analyses door Kroos en anderen. Met zijn vroege datering (ca. 1167) volgde hij Kroos niet. Ook zag hij minder onderlinge overeenkomsten tussen de vier pendanten.^[120]

• 
  Heribertschrijn, Keulen-Deutz
• 
  Pinksterretabel, Stavelot/Parijs
• 
  Hadelinusschrijn, Wezet
• 
  Odaschrijn, Amay/Londen

Hoofdaltaar van de Sint-Servaasbasiliek. Rechts een detail van het altaarretabel, geïnspireerd door noodkistpendant B

De betekenis van de Noodkist en de Brusselse pendanten wordt onderstreept door het feit dat eind negentiende eeuw meerdere kopieën zijn vervaardigd in opdracht van de Sint-Servaaskerk en enkele gerenommeerde musea. Genoemd zijn de verguld koperen kopieën van de Brusselse pendanten in de schatkamer van de Sint-Servaasbasiliek, vervaardigd in 1888 door de Luikse firma Wilmotte. De schatkamer bezit daarnaast een neoromaans reliekschrijn waarin niet-vergulde koperen kopieën van de noodkistpendanten zijn verwerkt.^{[noot 44]} Dit schrijn kwam uiterlijk in 1881 tot stand, nog voor de losse pendanten dus, vermoedelijk ook bij Wilmotte in Luik.^[121] In de schatkamer bevinden (of bevonden) zich enkele koperen reliekhouders voor antieke stoffen, waarvan de vormgeving, hoewel niet letterlijk, geïnspireerd is door de noodkistpendanten. Hetzelfde kan gezegd worden van het door Cuypers en August Essenwein ontworpen neoromaanse hoofdaltaar met altaarciborie, waarvan het altaar in 1882 door de Akense edelsmid August Witte werd opgeleverd, en het ciborie in 1891 door zijn zoon Bernhard Witte.^[122]

Zowel van de noodkist als de pendanten zijn door het Roermondse Atelier Cuypers-Stoltzenberg gipsafgietsels gemaakt. Minimaal een van de gipsen pendanten bevindt zich nog in de collectie van het Cuypershuis in Roermond, het voormalige woonhuis en atelier van de architect.^[123] Het Rijksmuseum in Amsterdam bezat een uitgebreide gipscollectie, waarvan onder andere het Bergportaal en de Noodkist deel uitmaakten. De gipsafdeling van het museum werd in de jaren 1950 gesloten. Het Museum Kunst & Geschiedenis in Brussel bezit, behalve de originele noodkistpendanten, sinds 1879 een gipsafgietsel van de Noodkist (KMKG inv.nr. 1057.00), alsmede afgietsels van de pendanten A en C. Deze zijn vervaardigd in de eigen KMKG afgietselwerkplaats, waar tevens de oorspronkelijke mallen worden bewaard, waardoor afgietsels kunnen worden bijgemaakt.^[124] Het polychroom beschilderde gipsafgietsel van de Noodkist is nog steeds op zaal te bewonderen in de afdeling Romaanse en Maaslandse kunst. Zie ook: Museale opstelling Brussel.

• 
  Neoromaans reliekschrijn met kopieën pendanten, Maastricht
• 
  Textielreliekhouder in de stijl van pendant D, Maastricht
• 
  Gipsafgietsel pendant D, Cuypershuis, Roermond
• 
  Gipsmodel Noodkist, voorheen in het Rijksmuseum Amsterdam

De Noodkist in de ommegang tijdens de Heiligdomsvaart (2011)

De Noodkist op de koortrappen tijdens de Heiligdomsvaart (2018)

De religieuze betekenis van de Noodkist is in het verleden zeer groot geweest, maar ook in de eenentwintigste eeuw is dit een belangrijk aspect. De eeuwenoude traditie om het schrijn in tijden van nood door de stad te dragen, bestaat nog steeds. De laatste keer dat de kist op deze wijze zijn naam eer aandeed, was tijdens een bidweg voor de vrede in 1991 aan het begin van de Golfoorlog. Tijdens de wereldwijde coronapandemie ontstond er behoefte om bij de Noodkist te bidden. Bisschop Harrie Smeets ging daar op 15 maart 2020 in voor, maar het feit dat dit in een museale omgeving in de schatkamer plaatsvond, stuitte op onvrede. Omdat ook geen toestemming werd verkregen om het schrijn door de stad te dragen, werd in mei van dat jaar besloten de kist permanent in het noordertransept van de kerk uit te stallen. Om praktische redenen – vanwege de toegankelijkheid voor mensen met een fysieke beperking – werd gekozen voor het transept en niet voor het hoogkoor, waar de kist in het verleden stond.^[54][125]

Eenmaal per jaar, rond de feestdag van Sint-Servaas (13 mei), gaat het schrijn mee met de Grote Processie, samen met de vier 'stadsdevoties'. Dit zijn devotionele beelden of voorwerpen, die in Maastricht bijzondere verering genieten: de Sterre der Zee, de Zwarte Christus van Wyck, het borstbeeld van Sint-Servaas en dat van Sint-Lambertus. Ook bij de ommegangen tijdens de zevenjaarlijkse Heiligdomsvaart van Maastricht wordt de Noodkist meegedragen. Tot 2025 stond hij bovendien tijdens de gehele heiligdomsvaartperiode permanent ter verering opgesteld op de koortrappen van de basiliek. In de editie van 2025 bleef de kist in het noordertransept, dicht bij het hoogkoor. Het kostbare schrijn wordt bij deze gelegenheden bewaakt door leden van de Broederschap van Sint Servaas.

De in 1916 opgerichte Broederschap van Sint Servaas telt circa vijftig leden. De broederschap stelt zich ten doel de devotie tot Sint-Servaas te bevorderen. De broedermeesters zorgen er tevens voor dat voorafgaand aan de processies en ommegangen het schrijn stevig wordt bevestigd op de speciaal daartoe ontworpen processiebaar. De baar heeft een stalen skelet met beweegbare delen die op de schouders van de dragers rusten. Naar wens kunnen acht of zestien dragers plaatsnemen. Een doorzichtig omhulsel van perspex zorgt voor bescherming tegen weersinvloeden. Terwijl de broeders buiten de kerk meestal gekleed gaan in jacquet (met broederschapsmedaille en rood-wit festoen), draagt men bij liturgische vieringen een rood-zwart of rood-geel tuniek.^[126]