Jocundus (geestelijke)

Jocundus is bekend door zijn tweeledige hagiografie over het leven van de heilige Servatius, de van oorsprong Armeense missiebisschop van het bisdom Tongeren-Maastricht uit de vierde eeuw. De in het Latijn geschreven Actus Sancti Servatii bestaat uit een Vita (levensbeschrijving) en een Miracula (wonderen). De oorspronkelijke handschriften zijn verloren gegaan; de tekst van Jocundus is enkel bewaard in een drietal (bewerkte) afschriften uit de twaalfde eeuw. Het oudste handschrift van de Vita uit het eerste kwart van de twaalfde eeuw bevond zich eeuwenlang in de kloosterbibliotheek van de Benedictijnerabdij Sint-Matthias, thans in de stadsbibliotheek van Trier (Codex 1138/46). In 1972 was de historicus P.C. Boeren de eerste die de complete, gereconstrueerde Latijnse tekst van Jocundus' Vita (circa 60.000 woorden) publiceerde, gebaseerd op het genoemde handschrift.^[8] Volgens Boeren is de Vita het oudst en dateert uit de periode 1070-1077.^[9] De Miracula werd pas in 1088 door Jocundus afgerond, dus na de dood van Humbertus (1086) en Jocundus' veronderstelde vertrek uit Maastricht (volgens Boeren).^[10] De Latijnse tekst van dit deel werd voor het eerst gepubliceerd in 1848 door R. Köpke onder de titel Iocundi Translatio S. Servatii, opgenomen in de Monumenta Germaniae Historica.^[11]

De Gesta Sancti Servatii dateert uit het begin van de twaalfde eeuw en is in feite een verkorte compilatie van de twee genoemde werken van Jocundus, misschien van de hand van kanunnik Stefanus.^[12][13] De Gesta, minder breedsprakerig en met minder verwijzingen en Bijbelcitaten, werd vanaf circa 1130 de officiële versie van de vita van Sint-Servaas en zou veertig jaar later de basis vormen voor Hendrik van Veldekes Leven van Sint-Servaas, geschreven in de landstaal.

Een vertaling in het Nederlands van de complete Actus Sancti Servatii verscheen eerst in 2006 onder redactie van de Maastrichtse kerkhistoricus en archivaris Régis de la Haye. Van de Miracula bleek reeds een vertaling van de hand van dr. Dominique Sassen (1886-1936) aanwezig te zijn in de handschriftenverzameling van het Rijksarchief in Limburg te Maastricht. De classicus Hans Arentsen vertaalde de Vita. Hieraan werden vertalingen toegevoegd van alle, ten tijde van Jocundus bekende bronnen over Sint-Servaas. Het geheel, rijk geïllustreerd, geannoteerd en van een uitvoerige inleiding voorzien door dr. De la Haye, verscheen onder de titel Sint Servaas volgens Jocundus. Het Leven en de Wonderen van Sint Servaas door de priester Jocundus (240 pp.) als nummer 41 in de door de Stichting Historische Reeks Maastricht uitgegeven reeks Vierkant Maastricht.^[14]

Over Jocundus' bronnen is weinig met zekerheid te zeggen. Veel overgeleverde informatie lijkt afkomstig van mondelinge bronnen.^[15] Een aanwijsbare bron vormden een aantal vitae van andere heiligen, waaruit hij soms voorvallen 'leende' en toevoegde aan zijn eigen verhaal. Als geletterde priester zal hij zeker de Historia Francorum van Gregorius van Tours hebben gekend, waarin een eerste, zeer beknopte beschrijving van het leven van Sint-Servaas wordt gegeven, gevolgd door het relaas over de bouw van de eerste kerk door bisschop Monulfus. Net zomin als Gregorius refereert ook Jocundus nauwelijks aan de aanwezigheid van Servatius op een aantal concilies, met uitzondering van het Concilie van Keulen (346), waarvan de historiciteit niet vaststaat. Vermoedelijk was hij niet op de hoogte van de aanwezigheid van een bisschop Sarbatios/Servatius op de concilies van Sardica (342/343) en Rimini (359/360). Zijn strijd tegen het arianisme speelt bij Jocundus vrijwel geen rol. De verwijzingen naar de bisschoppen van Tongeren en Maastricht zijn grotendeels gebaseerd op de tiende-eeuwse bisschoppenlijst van Heriger van Lobbes.

Enkele door Jocundus beschreven voorvallen dateren zijn werk in de door Boeren aangegeven tijdspanne. Zo noemt hij de veroveringen van Jeruzalem door de Seltsjoeken in 1071 en verwijst hij naar keizer Hendrik IV, die door paus Gregorius VII in 1075 geëxcommuniceerd was.

Grafkruis van Humbertus, dat in 1988 de historische betrouwbaarheid van Jocundus aanzienlijk vergrootte

Het door Jocundus vermelde graf van Karel van Neder-Lotharingen in de kleine crypte van de Sint-Servaasbasiliek. Links de toegang tot de Sint-Servaascrypte

Jocundus' geschriften bevatten een groot aantal verwijzingen naar contemporaine of recente gebeurtenissen, waarvan de betrouwbaarheid niet altijd vaststaat. Een groot aantal beweringen, met name in de Vita, kunnen zonder meer naar het rijk der fabels worden verwezen. Lange tijd werd Jocundus daarom niet als een serieuze historische bron beschouwd. Al in de Acta Sanctorum werd hij als fantast gekarakteriseerd.^{[noot 2]} De negentiende-eeuwse Belgische mediëvist Godefroid Kurth noemde de Vita "een van de meest fantastische werken die er in de middeleeuwse literatuur bestaan".^{[noot 3]} Door de vondst van het grafkruis van Humbertus in 1988 moest deze visie worden herzien.^[17] Zo klopt de beschrijving van Jocundus van Humbertus' bouwactiviteiten tot in detail. De door sommige historici terzijde geschoven mededeling van Jocundus over het graf van Karel van Neder-Lotharingen in de Sint-Servaascrypte, werd eveneens door het grafkruis bevestigd. De door Jocundus vermelde bouw van een "nieuwe muur" (novum murum) door hertog Giselbert II omstreeks 930, wordt door steeds meer historici serieus genomen (zie Ottoonse muur). Het lijkt erop dat Jocundus' mededelingen over andere tijdgenoten, veelal leden van het Huis der Reiniers of het Huis Ardennen, eveneens kernen van waarheid bevatten.

De aanwezigheid van keizer Hendrik III bij de kerkwijding op 12 augustus 1039 en diens Festkrönung in aanwezigheid van Lotharingse edelen drie dagen later, lag nog vers in het geheugen en zal door Jocundus getrouw zijn weergegeven.^[18] Ook de verwerving van de relieken van Sint-Servaas door Hendrik III voor de door hem gestichte kapittelkerk van Goslar wordt door Jocundus overtuigend verhaald.^[19] Met betrekking tot keizer Hendrik IV vermeldt de Miracula dat de keizer bemiddelde in een conflict tussen het Maastrichtse kapittel en graaf Gerard IV Flamens van Wassenburg over de kerk van Echt. Toen de graaf zich omstreeks 1085 meester maakte van de kerk, trokken de Maastrichtenaren met het reliekschrijn van Sint-Servaas in processie naar Aken, waarna Hendrik IV in hun voordeel besliste. Het is niet duidelijk of Jocundus deze gebeurtenis zelf beschreven heeft of dat een latere kroniekschrijver het heeft toegevoegd.^[20]

Jocundus' kennis van historische gebeurtenissen die verder weg liggen is zeer beperkt. Zo schrijft hij de overwinning van Karel Martel in de slag bij Poitiers toe aan Karel de Grote. De door bisschop Hubertus verrichte verheffing van het gebeente van Sint-Servaas betrof in werkelijkheid de relieken van Sint-Lambertus, een gebeurtenis die in het rivaliserende Luik plaatsvond.^[21]

De geschriften van Jocundus bevatten de oudst bekende uitwerking van de Doctrina Trajectensium, de stelling dat Sint-Servaas een achterneef van Jezus was. De verwantschap tussen Jezus en Sint-Servaas was voor het eerst aangestipt, maar meteen verworpen door Heriger van Lobbes omstreeks 970.^[4] De doctrine hield in dat Servatius de achterkleinzoon was van Eliud, die een zoon was van de heilige Anna, de moeder van Maria, de moeder van Jezus. De zogenaamde "maagschap van Maria" (met of zonder Sint-Servaas) is onderwerp van veel middeleeuwse geschriften, schilderingen en beeldhouwwerken, bijvoorbeeld in het twaalfde-eeuwse Bergportaal van de Sint-Servaasbasiliek. Hoe deze verwantschap in overeenstemming moet worden gebracht met de eveneens door Jocundus vermelde mededeling dat Servatius afkomstig was uit Perzië of Armenië (toen onderdeel van het Perzische rijk van de Sassaniden), wordt niet uit de doeken gedaan.

Al in de derde regel van de proloog van Jocundus' Vita komt de doctrine ter sprake.^[4] Jocundus ondersteunt de afstamming van Sint-Servaas met een beroep op een verloren gegaan geschrift (een noticia) van de uit Jeruzalem afkomstige Griek of Armeniër Alagrecus, die omstreeks 1010 in Maastricht zou hebben verbleven, waarbij hem allerlei bijzonderheden over de afstamming en de geboorteplaats ('Pestis', Fenuste?) van Sint-Servaas geopenbaard waren.^[22][23][24] Jocundus geeft toe dat zowel paus Leo IX als keizer Hendrik III weinig geloof schonken aan de Doctrina Trajectensium. Om die reden werd de doctrine in oktober 1049 hoog op de agenda gezet van de Synode van Mainz van 1049. Voorafgaand aan de synode bezochten gezanten van de Byzantijnse keizer Maastricht en bevestigden daar de bevindingen van Alagrecus, waardoor de paus en de keizer overtuigd waren van de juistheid van de doctrine. Alleen de vroege dood van beiden verhinderde, volgens Jocundus, dat Sint-Servaas officieel heilig verklaard werd.^[25]

Van Jocundus zijn de volgende, moeilijk hard te maken beweringen:^{[noot 4]}

• Maternus bekeerde de Maastrichtenaren tot het christendom en stichtte er een kerk aan de Via regia, de koninklijke weg.^[26]
• Sint-Servaas was een achterneef van Jezus Christus (zie Doctrina Trajectensium hierboven).^[27]
• Sint-Servaas ontving de sleutel van Sint-Servaas uit handen van Petrus bij een bezoek aan Rome.^[28][29]
• De Sint-Servaaskerk, niet de Onze-Lieve-Vrouwekerk, was de oorspronkelijke kathedraal van het bisdom Maastricht.^[30][31]
• "Keizer Karel" won een belangrijke veldslag tegen de Saracenen op de feestdag van Sint-Servaas. Daarop verordonneerde hij de translatie van de relieken door "bisschop Hubertus" en de bouw van een monumentale kerk boven het graf. Jocundus bedoelde waarschijnlijk Karel Martel, die echter geen koning of keizer was.^[28][32]
• In 726 zocht ene bisschop Vulvegisus^{[noot 5]} naar het graf van Sint-Servaas, dat hij in of nabij de toenmalige kerk ontdekte. Tevens liet hij verbouwingen aan de kerk uitvoeren.^[35]
• Sint-Servaas, vanuit de hemel, beschermde 'zijn kerk' tegen de Noormannen, die daarna spontaan tot bekering kwamen.^[36][37]
• Reinier I van Henegouwen en Giselbert II kozen Maastricht als de hoofdstad van Lotharingen.^[38][39]