Mauna Kea-observatorium

Het Mauna Kea-observatorium is een groep van vlak bij elkaar gevestigde astronomische observatoria op de 4.200 m hoge piek van de slapende vulkaan Mauna Kea op het eiland Hawaï. Het is heden ten dage een van de belangrijkste observatoria ter wereld. Hoewel de telescopen op de Mauna Kea door verschillende universiteiten en andere instituten uit in totaal 11 verschillende landen worden geëxploiteerd, worden ze gezamenlijk het Mauna Kea-observatorium genoemd.

Het terrein als geheel staat onder beheer van het Center for Maunakea Stewardship (CMS)^[1]

De eerste sterrenkundige die Mauna Kea onderzocht als de locatie voor een observatorium was Gerard Kuiper in 1964.^[2]

De locatie is bijzonder geschikt voor een observatorium, omdat op deze hoogte de lucht reeds zo ijl en extreem droog is (een vereiste voor infraroodastronomie), de top gewoonlijk boven de wolken (inversielaag) ligt (waardoor het aantal heldere nachten zeer groot is) en de lucht weinig turbulent is (weinig seeing) zodat astronomische opnames van hoge kwaliteit mogelijk zijn. De inheemse bewoners van Hawaii, Kanaka Maoli, gebruikten deze plek daarom al voor hun observaties van het heelal.^[3]

Tussen 1968 en 1999 werden in totaal negen spiegeltelescopen voor zichtbaar en infrarood licht in bedrijf genomen, waaronder de Gemini North-telescoop en de Subaru-telescoop, ieder met een hoofdspiegel van ca. 8 m, en de beide Keck-telescopen, die een uit een groot aantal zeshoekige segmenten bestaande hoofdspiegel van 10 m hebben en een tijdlang de grootste telescopen ter wereld waren, totdat in juli 2007 de Large Binocular Telescope in Arizona (VS) in gebruik werd genomen. Deze twee Keck-telescopen kunnen ook gezamenlijk worden gebruikt voor interferometrie.

Behalve optische telescopen bevinden zich hier ook drie telescopen voor het sub-millimeterbereik. De oudste is het Caltech Submillimeter Observatory (gesloten in 2015). Nederland was tot 2014 voor 20% betrokken bij de James Clerk Maxwell Telescope. Het Sub-millimeter Array, bestaande uit acht antennes met een diameter van elk 6 m, is in 2002 in gebruik genomen. Tot slot herbergt het Mauna Kea-observatorium nog een radiotelescoop van 25 m diameter, die samen met negen andere radiotelescopen over de hele wereld (het Very Long Baseline Array) als radio-astronomische interferometer wordt gebruikt (een zogenaamde very long baseline interferometer).

In maart 2015 werden pogingen te beginnen met de bouw van de Thirty Meter Telescope voorkomen door tegenstanders van deze telescoop.^[4] Hetzelfde gebeurde in juli 2019 en daarna^[5]. Als de Thirty Meter Telescope gebouwd wordt, is men van plan (onder druk van de protesten) vijf bestaande telescopen van de berg te verwijderen. In 2024 waren twee telescopen verwijderd, de CSO en de Hoku Kea telescoop. In 2025 is begonnen met het verwijderen van UKIRT.^[6]

Er is een bezoekerscentrum op ongeveer 3000 m hoogte met informatie over het observatorium., het Onizuka Center for International Astronomy Visitor Information Station.^[7]

Deze locatie wordt ook Hale Pohaku genoemd. Hier verblijven astronomen die waarnemingen doen met de telescopen. Tegenwoordig worden de meeste telescopen echter vanaf zeeniveau bestuurd.

• 
  Caltech Submillimeter Observatory
• 
  James Clerk Maxwell Telescope
• 
  Gemini North
• 
  Canada-France-Hawai‘i Telescope
• 
  Infrared Telescope Facility
• 
  Keck telescopen
• 
  VLBA telescoop
• 
  Subaru telescoop
• 
  Submillimeter Array
• 
  UH 88-inch Telescope
• 
  United Kingdom Infrared Telescope

• Website van het Mauna Kea-Observatorium
• Luchtfoto van het observatorium en plattegrond met bijbehorende legenda
• Webcams op Mauna Kea