Loge De Ster in het Oosten

In de achttiende eeuw waren in Batavia twee invloedrijke loges actief: La Fidèle Sincérité en La Vertueuse, beide opgericht in 1767. Deze loges vertegenwoordigden elk hun eigen netwerk van invloedrijke bestuurders, kooplieden en militairen. Door rivaliteit om status en erkenning door het Grootoosten der Nederlanden ontstond een langdurige tweedeling binnen de maçonnieke gemeenschap in Batavia. Pas in 1837, na decennia van onderlinge concurrentie, fuseerden de loges.^[1]

Op 19 augustus 1837 werd, tijdens de installatie van de nieuwe loge, door Jan Isaäk van Sevenhoven, toenmalig lid van de Raad van Nederlands-Indië en Gedeputeerd Grootmeester Nationaal in Nederlands-Indië, een officiële constitutiebrief verleend onder de naam "De Ster in het Oosten". Daarbij werd bepaald dat de nieuwe loge de rang zou innemen van de opgeheven Loge La Vertueuse.^[2] Het verzoek tot oprichting werd ondertekend door ruim vijftig leden van de Loges La Vertueuse en La Fidèle Sincérité.^[3][2] In 1880 telde De Ster in het Oosten ongeveer 140 leden.^[4] De loge maakte later deel uit van een netwerk van circa 25 loges en ongeveer 1.500 leden op het hoogtepunt van de vrijmetselarij in Nederlands-Indië.

De naam "De Ster in het Oosten" is ontleend aan de maçonnieke traditie waarin de oostelijke richting de plaats van de Voorzittend Meester markeert. De 'ster' verwijst naar het licht van de kennis, waarheid en broederschap dat vanuit het oosten komt. In koloniale context verwees het ook letterlijk naar de geografische ligging van de loge ten opzichte van het Grootoosten der Nederlanden.

Op dezelfde locatie stond eerder al in 1831 een gebouw dat was opgericht voor Loge La Vertueuse, maar dit was tegen het midden van de negentiende eeuw bouwvallig geworden. In 1858 werd een nieuw logegebouw ingewijd aan de Vrijmetselaarsweg in Batavia. Het was in 1856 ontworpen door "Broeder Bouwmeester" David Maarschalk, die ook toezicht hield op de bouw en bij de inwijding tot Meester van Eer werd benoemd. Het complex omvatte een rituele logeruimte, sociëteitszaal, bibliotheek, keuken en voorraadruimten. De architectuur weerspiegelde een mix van Europese en Indische invloeden. In de tempel waren symbolische elementen aanwezig zoals de zuilen Jachin en Boaz, de geblokte vloer en het Alziend Oog.^[1] In 1934 werd het gebouw vervangen door een nieuw onderkomen, Adhuc Stat, dat meer grandeur moest uitstralen.

In de periode na de onafhankelijkheid werd de Vrijmetselaarsweg gewijzigd in Jalan Budi Utomo, ter ere van de in 1908 opgerichte eerste nationalistische beweging van Nederlands-Indië. Daarmee maakte de symboliek van de koloniale elite plaats voor een verwijzing naar Indonesisch zelfbewustzijn.^[5]

De loge volgde in haar rituelen de Nederlandse maçonnieke traditie, gebaseerd op de drie symbolische graden: Leerling, Gezel en Meester. Daarnaast werden ook zogenaamde voortgezette werkwijzen beoefend, afkomstig uit Franse en Engelse systemen. De internationale samenstelling van de bezoekende leden bracht een hybride ritueel gebruik met zich mee.^[1]

Na elke rituele zitting volgde een Tafelloge: een gezamenlijke maaltijd met vaste toasts en liederen. De tafels waren rijkelijk voorzien van Hollandse en Indische gerechten, en de loge gebruikte gepersonaliseerde liedboeken in luxe banden.^[1]

In 1878 brachten de broeders in Batavia uit eigen middelen een bedrag van ƒ21.000^[6] bijeen voor de oprichting van een school voor de lokale bevolking, die tot dan toe nauwelijks toegang had tot onderwijs.^[4]