Geschiedenis van Venezuela

Dit artikel gaat over de geschiedenis van Venezuela.

In 1498 voer Christoffel Columbus op zijn derde reis langs de kust van Venezuela. Hij bezocht een paar eilanden voor de noordoostkust van het land. De tweede Spaanse expeditie, geleid door Alonso de Ojeda, voer langs de noordkust van Zuid-Amerika in 1499. Hij gaf de naam Venezuela ("klein Venetië" in het Spaans) aan de Golf van Venezuela vanwege de gelijkenis met de Italiaanse stad, de paalhuisjes van de inheemsen.

De Spaanse kolonisatie van het vasteland van Venezuela begon in 1502. De eerste permanente Zuid-Amerikaanse nederzetting lag in de buurt van de huidige stad Cumaná. Ten tijde van de Spaanse aankomst leefden de inheemse bevolking voornamelijk in groepen als landbouwers. In het middel van de 16e eeuw woonden zo'n 2000 Europeanen in de regio die Venezuela werd. De opening van goudmijnen in 1632 in Yaracuy leidde tot de introductie van slavernij. Eerst werd de inheemse bevolking betrokken bij de goudwinning en later slaven uit Afrika. De enorme uitgestrekte grasvlaktes waren ideaal voor het fokken van vee. Een kleine groep van Spaanse landeigenaren profiteerde hiervan.

Tijdens de 16e en 17e eeuw lag de prioriteit van het Spaanse hof bij de goud- en zilvermijnen. De afgelegen veeteelt en landbouwactiviteiten in Venezuela speelden nauwelijks een rol van betekenis. In de 18e eeuw kwamen er grote cacaoplantages langs de kust en werden vanuit Afrika nog meer slaven aangevoerd om daar gedwongen te werken. De overgebleven inheemse bevolkg werd gedeporteerd naar de vlakten en oerwouden in het zuiden.

Venezuela was de locatie van de vijfde permanente Spaanse vestiging in Zuid-Amerika in 1513, om daarna deel te worden van de Spaanse onderkoninkrijken Peru en Nieuw-Spanje. Na 1717 waren Venezolaanse provincies onderdeel van het Onderkoninkrijk Nieuw-Granada, maar in 1777 scheidden die zich daar vanaf als de Capitanía General de Venezuela.

Na de Venezolaanse Onafhankelijkheidsoorlog, een periode van verschillende oproeren en twee tijdelijke republieken, werd het land in 1821 definitief onafhankelijk van Spanje onder leiding van Simón Bolívar, Venezuela's beroemdste zoon. Venezuela vormde met het huidige Colombia (inclusief de toenmalige provincie Panama) en Ecuador de Republiek van Groot-Colombia (Gran Colombia). In 1830 werd Venezuela een onafhankelijke republiek. Enige tijd bestond ook de afzonderlijke onafhankelijke republiek Maracaibo.

Sinds de grondwet van 1864 voerde het land de naam. Die Constitución de los Estados Unidos de Venezuela werd op 28 maart 1864 aangenomen door de Nationale Grondwetgevende Vergadering in Caracas. Vervolgens werd hij op 13 april 1864 uitgevaardigd in Coro, en op 22 april 1864 bekrachtigd door de ministers.^[1]

Deze constitutie uit 1864 wijzigde de oorspronkelijke naam van het land van "República de Venezuela" in een republiek met de naam "Estados Unidos de Venezuela" en verdeelde de natie in 20 zelfstandige staten. Deze grondwet van 1864 maakte Venezuela formeel een federale republiek naar Noord-Amerikaans voorbeeld. Die staten genoten gelijke politieke rechten en hadden een eigen interne organisatie. De deelgebieden heetten staten (estados). Daarnaast bestonden er federale territoria (territorios federales), die onder direct bestuur van de centrale regering vielen.

De 20 estados waren volgens de federale grondwet (de namen wijzigden herhaaldeijk door fusies en splitsingen, maar het totaal bleef rond de 20 staten).: Apure, Barcelona (later deel van Anzoátegui), Barinas, Barquisimeto (later deel van Lara), Bolívar, Carabobo, Caracas (later Distrito Federal / Capital), Cojedes, Coro (later Falcón), Cumaná (later deel van Sucre), Guárico, Maracaibo (later Zulia), Maturín (later Monagas), Mérida, Portuguesa, Táchira, Trujillo, Yaracuy, Margarita (het eiland, later Nueva Esparta, Zamora (wisselde van naam, werd later o.a. Aragua o.a.)

De territorios federales waren vooral dunbevolkte of afgelegen gebieden die niet als staat georganiseerd waren, zoals Amazonas, Delta Amacuro en de kustarchipels (Islas Federales). Deze geieden vielen rechtstreeks onder de centrale regering (vergelijkbaar met de toenmalige Amerikaanse “territories”), en hadden minder autonomie dan de staten.

De staten hadden een eigen grondwet, gekozen parlement en gouverneur en in de 19e eeuw nog veel autonomie. De territoria hadden geen eigen grondwet en werden bestuurd door een door de federale regering benoemde autoriteit.

Met de grondwet van 1953 (onder president Marcos Pérez Jiménez) verdween de naam Verenigde Staten van Venezuela en veranderde de federatie in een land met een centraal bestuur. Het land werd officieel weer de República de Venezuela, met 20 deelstaten (later uitgebreid tot 23) en een aantal territorios federales en Caracas als Distrito Federal.^[1]

In 1999, onder de nieuwgekozen president Hugo Chávez en zijn grondwetswijziging, werd de officiële naam van Venezuela de Bolivariaanse Republiek Venezuela.[1] Een groot deel van de negentiende en twintigste eeuw werden gekenmerkt door politieke instabiliteit, dictatoriaal bewind, en revolutionaire onrust. In 1898 bereikte de instabiliteit van de regering Andrade een hoogtepunt en begonnen de krachten van de partijgenoten van José Cipriano Castro zich samen te bundelen in Het Revolutionair Comité.

Begin 1899 vormde Castro met Juan Vicente Gómez en andere partijleden een junta, na vruchteloze pogingen bij Carlos Rangel Garbiras. Het begin van de Liberale Revolutie, 23 mei 1899 werd ingeluid met de invasie van het nationaal territorium. Castro wist enkele gevangen medestrijders vrij te krijgen waarop president Ignacio Andrade het land ontvluchtte. Castro bereikte Caracas op 22 oktober 1899 waar hij tot president van de Republiek benoemd werd.

Van december 1902 tot februari 1903 dreigde oorlog met enkele Europese staten, waaronder ook Nederland, waarbij het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Italië en Duitsland met marineschepen de toegang tot de Venezolaanse havens blokkeerden. Aanleiding was de weigering van president Cipriano Castro buitenlandse schulde te voldoen en de schade te vergoeden die Europese burgers hadden geleden in de recente Venezueluaanse burgeroorlog. Castro nam aan dat de Verenigde Staten wegens de Monroe-doctrine tussenbeide zouden komen om een Europese militaire actie te voorkomen. De VS hield zich echter afzijdig. Hierop stemde Castro in met het voorleggen van de kwestie aan het Permanent Hof van Arbitrage te Den Haag. Duitsland maakte hier aanvankelijk bezwaar tegen en betoogde dat sommige claims door Venezuela zonder arbitrage dienden te worden geaccepteerd.

Jaren later beweerde de Amerikaanse president Roosevelt dat hij de Duitsers tot een terugtrekking had gedwongen door zijn eigen, grotere vloot naar Venezuela te sturen en met oorlog te dreigen indien de Duitsers er zouden landen. Hij trof echter geen daadwerkelijke voorbereidingen voor een aanal.

Toen Castro niet toegaf, de Amerikaanse druk en de steeds negatievere reacties van de Britse en Amerikaanse pers op de affaire, stemden de blokkerende landen in met een compromis, maar handhaafden ze de blokkade tijdens de onderhandelingen over de details. Dit leidde tot de ondertekening van een overeenkomst op 13 februari 1903.Bij die overeenkomst werd de blokkade opgeheven en besteedde Venezuela 30% van zijn invoerrechten aan het alsnog afhandelen van de claims.

Toen het Permanent Hof van Arbitrage in Den Haag een voorkeursbehandeling toekende aan de blokkerende mogendheden ten opzichte van de claims van andere landen, vreesden de VS dat dit toekomstige Europese interventie zou aanmoedigen. Deze episode droeg bij aan de ontwikkeling van het Roosevelt-corollarium van de Monroe-doctrine. Daarin werd door de Verenigde Staten het recht opgeëist in te grijpen en de economische situatie van kleine staten in het Caribisch gebied en Centraal-Amerika te stabiliseren indien deze niet in staat waren hun buitenlandse schulden te betalen, om zo te voorkomen dat Europa zou ingrijpen.^[2]

In 1914 werd aardolie gevonden, en in 1922 werd met de winning begonnen door buitenlandse maatschappijen. Deze lieten vanwege de politieke instabiliteit van Venezuela de raffinage meestal elders plaatsvinden. Zo bouwde Shell een raffinaderij voor Venezolaanse olie op Curaçao.

Nadat de militairen in 1958 hun actieve bemoeienis met de nationale politiek gestaakt hadden, begon een lange periode van democratisch burgerlijk bestuur. De drie grote partijen sloten het "Punto Fijo-pact", waarin de spelregels van de democratie werden vastgelegd. Onder de presidenten Rómulo Betancourt en Raúl Leoni van de Accion Democrática verbrak Venezuela stelselmatig de betrekkingen met elk land in Latijns-Amerika waar een dictatuur heerste (Betancourt-doctrine). De christendemocraat Rafael Caldera (1969-1974) was pragmatischer en herstelde het contact met het Cuba van Fidel Castro. Ook de binnenlandse communisten werden gelegaliseerd.

Caldera zette in 1970 de eerste stap naar nationalisatie van de oliewinning. Zijn opvolger Carlos Andrés Pérez bekrachtigde in augustus 1975 een wet waarin de activiteiten van alle olieconcerns werden overgenomen door 'Petroleos de Venezuela' (Petroven). De olie zorgde voor welvaart, die echter beperkt bleef tot de bovenlaag en de geschoolde arbeiders die in de oliewinning of de daarvan afhankelijke bedrijvigheid werk vonden.

In 1992 vond er een mislukte staatsgreep plaats, die door Hugo Chávez georganiseerd was. Hij leidde een groep linkse officieren die gebruik maakte van een onvrede onder het volk over het bestuur door de AD en Copei. De afwisseling van deze partijen maakte voor de werkloze onderkant van de maatschappij geen enkel verschil. De staatsgreep mislukte, maar luidde wel het einde in van de democratie die Bétancourt gesticht had. Carlos Andrés Pérez werd een jaar later door het Congres wegens verduistering van overheidsgeld en machtsmisbruik uit zijn ambt gezet. Rafael Caldera was van 1994 tot 1999 de laatste president in het oude bestel.

Hugo Chávez, die van Caldera gratie had gekregen maar zijn militaire rang niet terug had gekregen, deed in 1998 mee aan de presidentsverkiezingen en versloeg Henrique Salas Römer van Project Venezuela. Onmiddellijk zette hij een team aan het werk om een nieuwe grondwet te schrijven. De 26e sinds de onafhankelijkheid, maar Chávez noemde zijn staatsmodel de "Vijfde Republiek". Deze werd gegrondvest op het bolivarisme, een ideologie die trekken had van het Argentijnse peronisme.

Eind 2012 werd de al ernstig zieke Chávez met ruime meerderheid herkozen. Zijn tegenstander Henrique Capriles was aangewezen in voorverkiezingen om versnippering van de stemmen te voorkomen.

In april 2013 trad Capriles opnieuw in het strijdperk, nu tegen Nicolás Maduro, de op diens sterfbed aangewezen opvolger van Chávez. Maduro won met een klein verschil. Onder zijn presidentschap verslechterde de economie verder, vooral door het kelderen van de olieprijzen op de wereldmarkt. Er is schaarste, en Maduro heeft niet het charisma van Chávez. Aan de kant van de oppositie heeft de gematigde Capriles het intussen afgelegd tegen de radicale Leopoldo López, die na een periode in de gevangenis en onder huisarrest naar Spanje vluchtte.

Na een periode van economische schaarste, enorme geldontwaarding en extreem politiek en crimineel geweld, won de oppositie op 6 december 2015 de parlementsverkiezingen. Maar in de transitieperiode liet Maduro het oude parlement, dat door de oppositie werd geboycot, een machtigingswet aannemen, waardoor hij een jaar lang vrijwel bij decreet kon regeren. In deze tijd zette hij een nieuwe list op. Hij schreef verkiezingen uit voor een Grondwetgevende Vergadering. Zoals hij al had verwacht, weigerde de oppositie aan deze "presidentiële coup" mee te werken, zodat de Constituante helemaal uit regeringsaanhangers ging bestaan. Nu ging Maduro het parlement negeren, en de Constituante behandelen als parlement voor lopende zaken.

Na massale protesten tegen het bewind van Maduro, gericht tegen de economische malaise en het repressieve bewind, riep Juan Guaidó, de gekozen voorzitter van het parlement, zich op 23 januari 2019 uit tot interim-president. Kort daarop werd hij door een groot aantal staten, waaronder de Verenigde Staten, alsmede door het Europees Parlement en Nederland, erkend als nieuwe president van Venezuela.^[13] Guaidó kreeg ook een grote meerderheid van de Venezolanen achter zich, maar desondanks bleef Maduro stevig in het zadel mede door steun van het leger.^[14]

Door de politieke oppressie en slechte economische situatie verlaten vanaf 2014 veel bewoners het land op legale of illegale wijze. Meer dan vier miljoen Venezolanen, zo'n 15% van het totaal, hebben inmiddels hun land verlaten, volgens gegevens van de regeringen die hen hebben opgenomen.^[15]

• Geschiedenis van Zuid-Amerika