Kasteel Sonnenstein

Omstreeks 1200 lieten de heren van het Markgraafschap Meißen een burcht bouwen boven een voorde in de Elbe, waar een handelsroute de grens met Bohemen bereikte. Tegelijk ontstond, rondom deze burcht, het marktstadje Pirna. De oudste vermelding van de burcht in een document dateert van 1269. In die tijd regeerde markgraaf Hendrik III van Meißen. Van 1293-1405 lag de burcht in Bohemen, daarna weer in het Markgraafschap Meißen.

De burcht werd in 1486 en 1489 twee maal door brand en storm geteisterd. Daarbij ging de oude bergfried verloren.

In 1548 werd na drie jaar bouwen, in opdracht van Maurits van Saksen een nieuw kasteel op deze plaats in gebruik genomen. Na de Schmalkaldische Oorlog was Pirna deel gaan uitmaken van het zogenaamde Albertijnse deel van Saksen. Het kasteel bestond uit een militair gedeelte, met bastions, en een woongedeelte, in renaissancestijl. Het kasteel doorstond tijdens de Dertigjarige Oorlog in 1639 een belegering door troepen uit Zweden.

In 1674 werd het regionaal bestuur van het kasteel naar een ander gebouw te Pirna verplaatst. In de late 17e en de eerste helft van de 18e eeuw volgden talrijke uitbreidingen en verbouwingen. Zo werd er een gevangenis gebouwd.

In 1756 viel de vesting voor de Pruisen bij het beleg van Pirna. Twee jaar later heroverden keizerlijke troepen Pirna, en dezen lieten de vesting bij het kasteel slechten. Zie: Zevenjarige Oorlog (1756-1763).

• 
  Portret van dr. Ernst Gottlob Pienitz (1777-1853)

In 1811 werd in het kasteel een voor die tijd moderne psychiatrische inrichting voor niet ongeneeslijk zieken gevestigd, die in 1813 echter, tijdens de Napoleontische Oorlogen, door Franse troepen werd bezet. Deze troepen verdedigden het kasteel tot het eind van dat jaar fel, maar moesten eind december capituleren; daarna hernam de psychiatrische instelling in 1814 in het kasteel haar activiteit.

De psychiatrische instelling Sonnenstein had in de 19e eeuw een goede reputatie. De behandelingswijze van de patiënten was voor die tijd vooruitstrevend. Tot 1851 was dr. Ernst Gottlob Pienitz er geneesheer-directeur. Deze was van mening, dat veel psychiatrische ziektebeelden met een lichamelijke kwaal samenhangen (zgn. somatici). Talrijke bekende Duitse psychiaters zijn in de eerste helft van de 19e eeuw in Sonnenstein bij Pienitz in de leer geweest. Pienitz maakte ook een einde aan de praktijk, dat de verzorging van psychiatrisch zieken een werkstraf voor licht-criminelen was. Deze taak werd voortaan uitgevoerd door daarvoor opgeleide verplegers en door daarvoor geschikt bevonden, bijna genezen patiënten. De behandeling bestond uit een gedisciplineerde, regelmatige dagindeling, met sport, het nemen van baden, een dieet, toediening van medicijnen en ook (en dat was in die tijd nieuw) therapeutische gesprekken. Wel werden de patiënten, naar de geest van die tijd, nog als kinderen behandeld. Relatief veel patiënten verlieten de instelling als zijnde genezen. Voor herstellende zieken was vanaf 1826 een huis voor nazorg beschikbaar. Na 1855 groeide Sonnenstein sterk, en in de periode 1871-1914 werden talrijke paviljoens en zijvleugels bijgebouwd. Een bijzondere patiënt was de schrijver Daniel Paul Schreber, die er van juni 1894- december 1902 opgenomen was. Deze beschreef de psychoses, waaraan hij leed, in een boek, dat tot op de huidige dag onderwerp van studie door psychologen en psychiaters is. Van 1922-1939 herbergde Sonnenstein ook een Saksische landelijke verplegersopleiding.

In 1928 werd een zekere Hermann Paul Nitsche^[1]directeur van de instelling (die toen reeds 700 patiënten huisvestte). Nitsche was een aanhanger van de eugenetica en later een fanatiek nazi. Hij begon al spoedig met gedwongen sterilisaties en bezuinigingen op de behandeling van erfelijk zieke patiënten. Van het najaar van 1939 tot in 1940 was de instelling tijdelijk gesloten, omdat de regering de gebouwen voor andere doelgroepen ter beschikking stelde. Vanaf 1940 was Sonnenstein een van de zogenaamde Tötungsanstalten, euthanasie-centra, waar de nazi's in het kader van de Aktion T4 vele duizenden bewoners van o.a. psychiatrische instellingen hebben vermoord. In Sonnenstein werden in de jaren 1940 en 1941 13.720 mensen met een cognitieve of psychische stoornis, alsmede minstens 1.031 gevangenen uit concentratiekampen vergast.

In de stad herinneren verscheidene gedenktekens aan de slachtoffers hiervan. Ook het gebouw C 16 op het complex met de kelder, waar in 1940-1941 deze mensen door vergassing om het leven werden gebracht, is als gedenkplaats ingericht en kan af en toe worden bezocht.

Elfriede Lohse-Wächtler (Dresden, 4 december 1899 - Pirna, 31 juli 1940) was een Duits kunstschilderes, die wegens een psychiatrisch ziektebeeld in instellingen werd opgenomen; enkele jaren, nadat zij gedwongen was gesteriliseerd, werd zij naar Sonnenstein overgebracht en daar vergast. In Kasteel Sonnenstein is enig werk van haar, bij wijze van gedenken, ten toon gesteld.

In 1942 werd het gebouwencomplex bestemd tot school en lazaret van de Wehrmacht. Van 1945-1949 was er o.a. een vluchtelingenopvang, en tot 1954 een politieschool gevestigd.

In de DDR-periode werd in de gebouwen van het kasteel in 1954 een fabriek gevestigd, die motoronderdelen produceerde. Deze onderneming maakte aanvankelijk, in de jaren 1950, turboprop-vliegtuigmotoren (o.a. voor de Baade B-152), maar omdat de Sovjet-Unie deze niet wilde kopen, stopte men hier na drie jaar mee. De fabriek heeft maximaal tweeduizend medewerkers gehad, voor wie een nieuwe woonwijk dichtbij Sonnenstein werd gebouwd. Deze fabriek ging, na de Duitse hereniging en de daarmee samenhangende economische hervormingen, in 1994 failliet. Na 1994 werd de voormalige fabriek grotendeels gesloopt. Tegenwoordig staat het ziekenhuis van de stad Pirna op die plaats.

Enkele andere gebouwen van Sonnenstein zijn tussen plm. 2000 en 2010 verbouwd tot woonappartementencomplex.

De renovatie en sanering van de stad Pirna en haar kasteel Sonnenstein werden afgesloten in 2011, toen het bestuur van de Landkreis Sächsische Schweiz-Osterzgebirge het gerenoveerde kasteel als kantoorpand in gebruik nam.