Electieve zorg

Neem het voorbehoud bij medische informatie in acht.
Raadpleeg bij gezondheidsklachten een arts.

Electieve zorg is zorg die niet spoedeisend en urgent is. Daarmee is het een planbare variant van zorg. Hoewel het hier om zorg gaat die uitgesteld kan worden, betekent dit echter niet dat de zorg niet noodzakelijk is. Bij sommige electieve ingrepen moet de ingreep wel degelijk gedaan worden en kan deze op termijn levensbedreigend worden.^[1][2][3] In andere gevallen kan het echter gaan om zogeheten 'wensvervullende' geneeskunde, waarbij een wens van de patiënt vervuld wordt. Deze vorm van electieve zorg zien we vaker terug bij cosmetisch gerichte plastische chirurgie.^[4]

Electieve zorg eist een zeker kennisniveau van de triagist die deze zorg al dan niet als dringend electief of spoedeisend moet beoordelen. Historisch gezien is hierdoor electieve zorg wat minder snel ontwikkeld dan spoedeisende zorg. Elke leek kan immers begrijpen dat een wond in de halsslagader dringend is, maar een vorm van kanker beoordelen en inschatten of het hier gaat om electieve zorg met een zekere urgentie, vereist een andere kennisbasis. De meeste zorg vóór de 19e eeuw, toen de wetenschappelijke benadering van geneeskunde opkwam, had dan ook een zekere spoed in zich had.^[5] Dit werd nog eens versterkt doordat de ziekenzorg voor die tijd versnipperd was, weinig geïnstitutionaliseerd en amper beschikbaar voor armen.^[6]

De focus op spoedeisende hulp komt het sterkst naar voren in de chirurgie. Tot het midden van de 19e eeuw was het uitvoeren van een chirurgische behandeling uitermate moeilijk. Dit had twee duidelijk aanwijsbare oorzaken. Enerzijds was er een gebrek aan hygiëne. Chirurg Joseph Lister zou in de tweede helft van de 19e eeuw een ware revolutie op dit gebied ontketenen toen hij begon met het ontsmetten van de gebruikte instrumenten en zijn eigen handen voor hij aan een operatie begon. Kort daarvoor hadden Louis Pasteur en Robert Koch de basis gelegd voor de het idee dat micro-organismen de mens ziek konden maken, een theorie dat nu nog altijd van belang is in de medische wetenschap.^[7][8] Door antiseptische maatregelen die Lister invoerde, zouden veel overlijdens voorkomen worden. In 1870 schreef Lister dat hij voor het gebruik van zijn werkwijze 45% van zijn patiënten verloor. Hij kon door de antisepsis dit terugbrengen tot 15%.^[9]

Een andere uitdaging waar de chirurgie voor stond was het gebrek aan anesthesie. Tot het midden van de 19e eeuw moest elke operatie uitgevoerd worden zonder verdoving. De patiënt werd door verpleegkundigen op zijn of haar plaats gehouden, waarna de ingreep in recordtempo moest plaatsvinden om de pijn zoveel mogelijk te beperken. Robert Liston zou in 1846 de eerste amputatie met behulp van ether als verdovend middel uitvoeren. Hij was duidelijk nog niet gewend aan het feit dat hij de tijd kon nemen; hij voerde de operatie uit in 25 seconden.^[10][11]

Pas vanaf de 20e eeuw werd het gebruikelijker om zorg, die niet spoedeisend maar meer wensvervullend was, uit te voeren. Langzaam kwamen in deze periode de orthopedie en plastische chirurgie op. Door ontwikkelingen zoals de laprascoop en arthroscoop en andere vormen van minimaal-invasieve chirurgie is electieve chirurgie in deze periode aantrekkelijker geworden.^[12] Toch bleek in de coronapandemie duidelijk het verschil tussen electieve en spoedeisende zorg. Doordat een groot gedeelte van de zorg geïnvesteerd moest worden in de bestrijding van de ergste coronagevallen, moesten veel electieve operaties het veld ruimen. Ruim 300.000 operaties moesten in deze periode uitgesteld worden. Er wordt door het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu ingeschat dat dit een verlies van 320.000 jaren in goede gezondheid veroorzaakte, een getal dat aantoont dat electieve zorg zeer van belang kan zijn voor kwaliteit van leven en zelfs gezondheid op de langere termijn.^[13]

Electieve zorg is zorg die door een ziekenhuis of huisarts meestal in de doordeweekse spreekuren of afspraken ingepland wordt. Het verschilt daarmee van spoedzorg, waarbij de patiënt zo spoedig mogelijk geholpen dient te worden. Tussen beide vormen van zorg wordt soms nog wel gesproken van semi-spoed. Dit is een planbare zorg die niet te lang mag worden uitgesteld, omdat dit mogelijk anders tot spoedopnames zorgt. Doordat de electieve zorg geen directe urgentie heeft, kan het enige tijd duren voordat deze patiënten aan de beurt zijn. Eén maand wachttijd is niet uitzonderlijk en in sommige gevallen is er sprake van een wachtlijst.^[14] Om te voorkomen dat de wachttijden te lang duren, is er gekozen voor de zogeheten Treeknorm. Deze norm houdt in dat er binnen 4 weken poliklinisch en diagnostisch contact moet zijn geweest. De behandeling moet binnen 7 weken gestart zijn.^[15] Zorgverstrekkers moeten hun wachttijden melden aan de Nederlandse Zorgautoriteit die toezicht houdt op naleving van de norm.^[16]

Er zijn medische specialismen waarin de electieve zorg sterker vertegenwoordigd is. Hierbij kan gedacht worden aan:

• Plastische chirurgie^[12]
  • Onder meer rinoplastiek, borstvergrotingen, borstverkleiningen, liposuctie en geslachtsbevestigende operaties.
• Orthopedie^[12]
  • Onder meer chirurgisch ingrijpen zoals kunstgewrichten, maar ook correctie van standafwijkingen en platvoeten door middel van steunzolen
• Oogheelkunde^[12]
  • Onder meer de behandeling van staar door chirurgisch ingrijpen
• Dermatologie
  • Het overgrote deel van de dermatologie bestaat uit electieve zorg, met enkele uitzonderingen zoals Epidermolysis bullosa^[22][23]