Lithische reductie

Over het algemeen wordt een kern of ander objectief stuk, zoals een gedeeltelijk gevormd werktuig, in één hand gehouden en met een hamer of percussie-instrument geslagen. Percussie-instrumenten zijn traditioneel ofwel een kei, vaak een klopsteen genoemd, ofwel een stuk gemaakt van bot, gewei of hout.

Wanneer het object op een stationaire aambeeldsteen wordt geplaatst en de afslag wordt losgemaakt met behulp van een slagwerktuig, staat de methode bekend als bipolaire percussie of bipolaire techniek. De resulterende afslag vertoont een dubbele slagbult, één aan elk uiteinde. Alternatief, vooral in het geval van een kwartsafslag, zou er aan beide uiteinden sprake zijn van verbrijzeling.

Bij bipolaire percussie wordt het beoogde stuk werktuigsteen op een aambeeld geplaatst, waarna de percussiekracht op de werktuigsteen wordt uitgeoefend. Net als bij projectielpercussie zal de werktuigsteen waarschijnlijk versplinteren in plaats van één enkele afslag te produceren. In tegenstelling tot projectielpercussie biedt de techniek enige mate van controle. Er zijn aanwijzingen dat bipolaire percussie de voorkeursmethode was om bepaalde problemen op te lossen. Bipolaire percussie heeft als voordeel dat er veel scherpe afslagen en driehoekige stukken steen ontstaan die als boortjes kunnen dienen. Bovendien hoeft de maker bij bipolaire percussie geen slagvlak te vinden voordat hij begint, en kan er met bipolaire percussie scherpe afslagen ontstaan die bijna even groot zijn als het oorspronkelijke stuk werktuigsteen. Het gebrek aan controle maakt bipolaire percussie in veel situaties onwenselijk, maar de voordelen betekenen dat het vaak wel bruikbaar is, vooral als bewerkbaar materiaal schaars is. Bipolaire percussie wordt vaak gebruikt om kleine keien open te breken, of om uitgeputte steenkernen, gebroken bifaces en werktuigen die zo vaak zijn bewerkt dat het onmogelijk is om er met traditionele steenbewerking nog bruikbare werktuigen van te maken, een tweede kans te geven. Het eindresultaat van bipolaire percussie is vaak een grote hoop puin met slechts een paar stukken die bruikbaar zijn als kernen of afslagen voor verdere bewerking, maar als andere methoden volledig tot een doodlopende weg zouden leiden, kan bipolaire percussie een optie zijn.

Jan Willem van der Drift bood een alternatieve kijk op de bipolaire reductietechniek, die de suggestie tegenspreekt dat er weinig controle is over de breukvorming.^[1] De kenmerken van bipolaire reductie verschillen van die bij conchoïdale breukvorming en worden daarom vaak verkeerd geïnterpreteerd door archeologen en lithische deskundigen.

Bij het verwijderen van grote afslagen worden doorgaans harde hamertechnieken gebruikt. Vroege vuursteenbewerkers gebruikten vaak keien van zeer harde steen, zoals kwartsiet. Deze techniek kon door vuursteenbewerkers worden gebruikt om brede afslagen te verwijderen die tot kleinere werktuigen kunnen worden verwerkt. Men gelooft dat deze productiemethode werd gebruikt om enkele van de vroegste ooit gevonden stenen werktuigen te maken, waarvan sommige dateren van meer dan 2 miljoen jaar geleden.

Het is het gebruik van percussie met een harde hamer dat het vaakst resulteert in de vorming van de typische kenmerken van een schelpvormige breuk op de losgeraakte afslag, zoals de slagbult en de compressieringen.

Bij het slaan met een zachte hamer wordt een staaf gebruikt, meestal gemaakt van hout, bot of gewei, als slagwerktuig. Deze zachtere materialen zijn gemakkelijker te vormen dan stenen hamers en kunnen daarom tot preciezere gereedschappen worden gemaakt. Zachte hamers vervormen ook rond de scherpe randen van bewerkte steen in plaats van erdoorheen te breken, waardoor ze geschikt zijn voor het bewerken van steen die al enigszins bewerkt is. Zachte hamers hebben natuurlijk ook minder kracht dan harde hamers. De afslagen die met zachte hamers worden geproduceerd, zijn over het algemeen kleiner en dunner dan die van harde hamers; daarom wordt het slaan met een zachte hamer vaak na het slaan met een harde hamer gebruikt in een lithische reductievolgorde om fijner werk te verrichten. Daarnaast kunnen zachte hamers langere afslagen produceren, wat bijdraagt aan het behoud van materiaal omdat ze een langere snijkant per eenheid verloren massa opleveren.

In de meeste gevallen is de hoeveelheid druk die bij het slaan met een zachte hamer op het objectstuk wordt uitgeoefend niet voldoende voor de vorming van een typische schelpvormige breuk. In plaats daarvan worden met een zachte hamer afgeschoten afslagen meestal geproduceerd door wat een buigbreuk wordt genoemd, zo genoemd omdat de afslag letterlijk van het objectstuk wordt afgebogen of "afgepeld". Een buigbreuk kan ook met een harde hamer worden veroorzaakt. Afslagen die op deze manier worden verwijderd, missen een slagbult en onderscheiden zich in plaats daarvan door de aanwezigheid van een kleine rand waar het slagvlak van de afslag van het objectstuk is losgekomen.

Percussie kan ook worden uitgevoerd door het objectstuk tegen een aambeeldsteen te gooien. Dit wordt soms projectielpercussie genoemd.

Het afbreken van steen door middel van projectielpercussie is zo eenvoudig dat het niet als een "techniek" wordt beschouwd. Het houdt in dat de steen naar een stilstaande aambeeldsteen wordt gegooid. Deze methode biedt vrijwel geen controle over hoe de steen zal versplinteren, waardoor er veel scherven ontstaan en weinig bruikbare afslagen. Het is moeilijk te zeggen of deze methode van steenbewerking ooit een gangbare praktijk was, hoewel het opmerken van scherpe randen aan een gebroken steen vroege mensen er mogelijk toe heeft gebracht het belang van steenbewerking te erkennen.

Vaak worden afslagen uit een kern geslagen met behulp van een drevel, waarbij de bewerker nooit daadwerkelijk contact maakt met het doelstuk. Deze techniek wordt indirecte percussie genoemd.

Indirecte percussie houdt in dat er gebruik wordt gemaakt van een drevel en hamer. Met de drevel en hamer kan er op zeer kleine oppervlakken van een stenen werktuig een grote kracht worden uitgeoefend. Indirecte percussie wordt daarom vaak gebruikt voor detailwerk aan kleinere werktuigen.

Omdat indirecte percussie zo nauwkeurig kan worden uitgevoerd, is het slagvlak bij op deze manier verkregen afslagen vaak veel kleiner dan bij andere methoden voor het verwijderen van afslagen. Indirecte percussie vereist uiteraard twee handen om de percussie-instrumenten vast te houden: de hamer en de drevel. Moderne hobbyisten moeten daarom een derde voorwerp gebruiken om het beoogde stuk steen vast te houden tijdens het slaan. Vaak wordt hiervoor een soort klem of bankschroef gebruikt. Er is nog geen bewijs gevonden voor het bestaan van dergelijke instrumenten in de archeologische vondsten, deels omdat ze doorgaans van vergankelijke materialen gemaakt zouden zijn en deels omdat ze sterk konden variëren in ontwerp.