Blaauwlakenblok

Blaauwlakenblok
Oudezijds Voorburgwal tussen Sint Jansstraat (links)en Blaauwlakensteeg (rechts). Daartussen de Leidekkerssteeg en Gooijersteeg.Op de voorgrond de Sint Jansbrug in restauratie (2024)
Oudezijds Voorburgwal tussen Sint Jansstraat (links)
en Blaauwlakensteeg (rechts). Daartussen de Leidekkerssteeg en Gooijersteeg.
Op de voorgrond de Sint Jansbrug in restauratie (2024)
Locatie
Adres tussen Warmoesstraat en Oudezijds Voorburgwal;
tussen Sint Annenstraat en Sint Jansstraat
Status en tijdlijn
Start bouw 14e eeuw
Restauratie 2002-2012
Huidig gebruik wonen, werken
Prijzen en erkenningen
Prijzen en erkenningen Geurt Brinkgreve Restauratieprijs
Het Blaauwlakenblok (in rode highlight)op de kaart van Cornelis Anthonisz. uit 1544NB: het noorden ligt op deze kaart onderaan
Het Blaauwlakenblok (in rode highlight)
op de kaart van Cornelis Anthonisz. uit 1544
NB: het noorden ligt op deze kaart onderaan
Portaal  Portaalicoon   Amsterdam

Het Blaauwlakenblok is een huizenblok op de Wallen in Amsterdam. Het blok verwierf vanaf de jaren 1960 bekendheid als achtereenvolgens plangebied voor grootschalige cityvorming, krakersbolwerk en experimenteergebied voor kleinschalige stadsvernieuwing met intensieve bewonersparticipatie. Dit resulteerde begin 21e eeuw in de door velen als geslaagd beschouwde restauratie van circa zestig monumentale panden en de realisatie van meer dan honderd woningen en tientallen werkruimten in een van de oudste buurten van Amsterdam.[1]

Ligging en naamgeving

Het Blaauwlakenblok is een deel van de Wallen, gelegen binnen de wijk Burgwallen Oude Zijde, die weer onderdeel is van de Binnenstad in het stadsdeel Amsterdam-Centrum. De ligging aan de 'oude zijde' van de binnenstad verwijst naar de Oude Kerk, de kerk die aan de oostzijde van de Amstel ligt.

Het blok heeft de vorm van een ruit en ligt ingesloten tussen de Warmoesstraat in het noordwesten, de Sint Annenstraat in het noordoosten, de Oudezijds Voorburgwal in het zuidoosten en de Sint Jansstraat in het zuidwesten. Het blok wordt doorsneden door een viertal afgesloten stegen, die vanouds allemaal hun beginpunt hadden aan de Oudezijds Voorburgwal, maar doodliepen aan de kant van de Warmoesstraat. Van noord naar zuid zijn dit de Zwartlakensteeg, de Blaauwlakensteeg, de Gooijersteeg en de Leidekkerssteeg. De twee eerstgenoemde stegen zijn tegenwoordig tevens te bereiken vanaf de Warmoesstraat via doorgangen in de panden nr. 135 en 145. De Zwartlakensteeg heeft daarnaast een zeer smalle doorgang naar de Sint Annenstraat, de 70 cm brede Oliphantsgang. De Leidekkerssteeg is op twee plaatsen verbonden met de Sint Jansstraat. Alle toegangen zijn afgesloten door poorten of hekken en uitsluitend toegankelijk voor bewoners en bezoekers.[2]

De Blaauwlakensteeg is de meest centraal gelegen steeg en tevens de naamgever van het blok.[noot 1] De namen Zwartlakensteeg en Blaauwlakensteeg verwijzen naar de vroegere lakennijverheid in dit gebied, met name de lakenververij. Zie ook Verversstraat, Staalstraat en Raamgracht. Leidekkerssteeg verwijst eveneens naar een ambacht, dat van de lei- of dakdekkers. De namen van de Sint Annenstraat en de Sint Jansstraat zijn afgeleid van twee populaire heiligen in de middeleeuwen, Sint-Anna en Sint-Jan Baptist. Voor de etymologie van Warmoesstraat en Oudezijds Voorburgwal, zie de desbetreffende artikelen.

Geschiedenis

Het Blaauwlakenblok behoort tot de oudste delen van Amsterdam. De Warmoesstraat is in de dertiende eeuw ontstaan. De Oudezijds Voorburgwal werd omstreeks 1350 aangelegd. Van de veertiende tot de zeventiende eeuw was in dit deel van de stad de lakenindustrie van groot belang. Ter plaatse van de Blaauwlakensteeg stond de lakenververij "Het Blaeuwe Laecken". De steeg werd later ook aangeduid als Ververssteeg of Blauververssteeg. Vanaf circa 1450 waren er in deze omgeving ook enkele bierbrouwerijen gevestigd. Het deel van de Oudezijds Voorburgwal tussen Oudekerksplein en Sint Jansstraat werd Bierkaai genoemd.[noot 2] Aan de stegen en zijgangen op het binnenterrein bevond zich in de zeventiende eeuw kleinschalige bebouwing, meest pakhuizen of andere bedrijfspanden. Daartussen lag nog voldoende open ruimte.[3]

Begin negentiende eeuw waren de open terreinen volgebouwd, veelal met eenkamerwoningen. De stegen, ooit bedoeld als toegangswegen voor de meer aanzienlijke huizen aan de Warmoesstraat en de Oudezijds Voorburgwal, waren verworden tot armoedige sloppen. In de tweede helft van die eeuw werd een deel van de kleinschalige bebouwing vervangen door grotere bedrijfspanden, onder andere enkele drukkerijen en een theaterzaal (ingang Warmoesstraat 139).[4]

Toenemend verval in de Sint Jansstraat in 1965 (links) en 1981 (rechts)

Begin twintigste eeuw was het binnenterrein een wirwar van woon- en werkruimten. De Blaauwlakensteeg was deels overkapt. Na de oorlog overheerste het vooruitgangsdenken, dat in die tijd geformuleerd werd in termen van schaalvergroting, bereikbaarheid en economische groei. In 1960 bouwde Hotel Krasnapolsky een grote parkeergarage aan de zuidzijde van de Sint Jansstraat. Het warenhuisconcern De Bijenkorf had vergelijkbare plannen met het Blaauwlakenblok en wilde op deze locatie, na sloop van de bestaande bebouwing, een nieuw hoofdkantoor en een parkeergarage bouwen. Het bedrijf slaagde er in ongeveer zestig procent van de huizen in het blok te kopen. Omdat het niet lukte alle panden te verwerven en met name de zusters Augustinessen van Sint-Monica zich tegen de sloopplannen verzetten, wijzigde het warenhuisconcern zijn voornemen en bouwde de parkeergarage op een dichterbij gelegen perceel aan het Beursplein en het hoofdkantoor elders.[5]

Verstevigde achtergevels van Sint Annenstraat 12-20 (1981)

Het Blaauwlakenblok had in deze periode te kampen met leegstand, gebrek aan onderhoud en verkrotting. Meerdere huizen waren door de gemeente onbewoonbaar verklaard. Eind jaren 1970 werden diverse panden, deels met goedvinden van De Bijenkorf, gekraakt, onder anderen door kunstenaars. In 1983 kocht de gemeente Amsterdam de Bijenkorfpanden voor 800.000 gulden. De gemeente schakelde het Bouwfonds Nederlandse Gemeenten in om in overleg met de eigenaars, huurders en krakers van woningen en bedrijfspanden tot een ontwikkelingsplan te komen. De krakers kregen een voorlopig huurcontract aangeboden met de toezegging van wethouder Jan Schaefer dat ze na de renovatie terug mochten keren en dat de huren laag zouden blijven. Daarna volgde een jarenlang proces van overleg, waarbij de bewoners erop aandrongen dat de middeleeuwse stegenstructuur en de bestaande bebouwing zoveel mogelijk gehandhaafd bleven en dat de gerenoveerde of herbouwde woningen betaalbaar zouden zijn. In 1999 werd een overeenkomst gesloten tussen alle betrokken partijen.[5][6]

Van 2002 tot 2012 werd het blok in drie fasen gerenoveerd. De renovatie werd geleid door architectenbureau Vincent Smulders in samenwerking met woningbouwvereniging De Key. Voor de nieuwbouw werden andere architecten ingeschakeld. Niet alle panden werden onder handen genomen, omdat circa dertig procent in handen was van andere partijen. Enkele panden in de Sint Annenstraat waren al eerder gerestaureerd. De eerste fase ging in 2002 van start in het zuidelijk deelgebied en omvatte vrijwel alle huizen aan de Sint Jansstraat en enkele panden aan de Leidekkerssteeg en de Zwartlakensteeg. In 2004 ging de tweede fase van start in het noordelijk deel van het blok (Warmoesstraat 131-145 en Sint Annenstraat 2-8). Vanaf 2007 volgde de derde fase in het oostelijk deel (de rest van de Sint Annenstraat en diverse panden aan de Oudezijds Voorburgwal en Blaauwlakensteeg). Voor zijn aandeel ontving architect Smulders in 2012 de Geurt Brinkgreve Restauratieprijs.[7][8]

Renovatiewerkzaamheden 2002-2012

Architectuur

Monumentale panden

Het Blaauwlakenblok telt zestig rijksmonumenten en tien gemeentelijke monumenten. Sommige panden die geen monumentenstatus hebben, zijn toch aangemerkt als beeldbepalend.[9]

Warmoesstraat

Vm. drukkerijpand Warmoesstraat 149-151 (A. Salm, 1894), een gemeentelijk monument

In het gedeelte van de Warmoesstraat dat tot het Blaauwlakenblok behoort liggen acht rijksmonumenten en drie gemeentelijke monumenten. Warmoesstraat 139 en 145 zijn vermoedelijke de oudste huizen in dit straatdeel. Ze dateren uit de zestiende eeuw maar de gevels zijn jonger. De lijstgevel van nr. 139 is omstreeks 2005 voor het laatst vernieuwd. Sinds 1979 is hier het kunstenaarsinitiatief W139 gevestigd. De klokgevel van nr. 145 dateert uit het tweede kwart van de zeventiende eeuw.[noot 3] Uit de achttiende eeuw dateren nr. 143 (met halsgevel), 157 (verbouwd in de negentiende eeuw), 163 (met klokgevel)[noot 4] en 165 (met halsgevel). Twee andere panden, nr. 141 (sinds 1987: Condomerie) en 153, dateren uit de tweede helft van de negentiende eeuw.[12]

De drie gemeentelijke monumenten zijn alle voormalige bedrijfspanden. Nr. 137a is een traditionalistisch winkel-woonhuis uit 1903. Warmoesstraat 147-151 is een voormalige drukkerij, gebouwd in 1893-1894 naar een ontwerp van Abraham Salm.[noot 5] Op nrs. 159-161 was eveneens een drukkerij, later een confectie-atelier gevestigd. Het pand uit 1915 werd ontworpen door A.D.N. van Gendt.[12]

Oudezijds Voorburgwal

Reliëf van admiraal Tromp (1733) boven de entree van Oudezijds Voorburgwal 136

Van de zeventien binnen het Blaauwlakenblok gelegen huizen aan de Oudezijds Voorburgwal hebben er elf de status van rijksmonument. De huizen dateren uit de zeventiende, achttiende of negentiende eeuw en vertegenwoordigen verschillende geveltypes. Nr. 98 is gebouwd in 1605, maar de halsgevel dateert uit de eerste helft van de achttiende eeuw. Nr. 100 dateert uit 1634. Het huis heeft een onregelmatige trapgevel met 'uitgeholde' lisenen in de trant van Hendrick de Keyser. De pui met gesneden deuromlijsting is uit omstreeks 1800.[14] Oudezijds Voorburgwal 126 en 128 hebben beide een achttiende-eeuwse klokgevel. Op het achterrein van nr. 128, dat vroeger "In Den Granaetappel" heette, ligt een steegje, de Appelboomgang, te bereiken via het smalle poortje links in de gevel. Aan dat steegje ligt nr. 130, een gemeentelijk monument. Oudezijds Voorburgwal 136 is een statig woonhuis uit 1733 met een klokgevel in Lodewijk XIV-stijl en een monumentale ingangspartij waarin een reliëf van admiraal Cornelis Tromp is verwerkt. Nr. 162 is een achttiende-eeuws pand met een klokgevel in Lodewijk XV-stijl.[noot 6] Het hoekpand met de Sint-Jansstraat (Oudezijds Voorburgwal 204 en Sint Jansstraat 63-69) is geen monument. Het werd in 1939 gebouwd ter vervanging van twee smalle achttiende-eeuwse huizen. De gevelsteen, voorstellende De doop in de Jordaan, is toen verplaatst van de voorgevel naar de zijgevel aan de Sint Annenstraat.[16]

Sint Annenstraat

Sint-Annenstraat 12: rolwerkgevel met in- en uitzwenkende ornamenten uit 1565

Van de Sint Annenstraat hoort alleen het zuidelijk deel (even huisnumers) bij het Blaauwlakenblok. Daaronder bevinden zich acht rijksmonumenten, verdeeld in twee blokken: nrs. 6 t/m 16 en nrs. 26-28. Het dubbelpand Sint Annenstraat 6-8 dateert uit het tweede kwart van de achttiende eeuw. Het vormt sinds de restauratie van circa 2005 één appartementengebouw, Sint Annenstraat 8 a t/m f, maar staat als twee afzonderlijke objecten op de lijst van rijksmonumenten. De pui van het rechter pand dateert uit de bouwtijd en heeft een rijk gesneden deurkalf. De totaal vervallen panden Sint Annenstraat 10 t/m 16 werden al in de jaren 1990 in opdracht van Stadsherstel Amsterdam afgebroken en daarna aan de hand van oude bouwtekeningen herbouwd met nieuwe materialen. Nrs. 10 en 12 zijn van oorsprong zestiende-eeuwse woonhuizen, waarvan de trap- en krulgevel zijn gereconstrueerd. Met name nr. 12 geldt als een historisch zeer waardevol huis.[noot 7] Beide gevels bevatten gevelstenen.[noot 8] Sint Annenstraat 14 en 16 hebben beide een gereconstrueerde zeventiende-eeuwse puntgevel. In het oostelijk deel van de straat bevinden zich twee rijksmonumenten. Nr. 26 heeft een achttiende-eeuwse klokgevel; nr. 28 een zeventiende-eeuwse halsgevel met decoratieve wangstukken.[18]

Sint Jansstraat

Sint Jansstraat 9-11: gevelsteen uit 1591

In de Sint Jansstraat vormen de oneven huisnummers de zuidelijke begrenzing van het Blaauwlakenblok. Daaronder bevinden zich vier rijksmonumenten, de nrs. 35, 37, 53 en 57. Sint Jansstraat 35 heeft een halsgevel. De gevel wordt bekroond door een segmentbogig fronton met het jaartal 1724 en een reliëf van een kalf. De deuromlijsting boven de winkelingang bevat een uit hout gesneden stierenkopje. In dit pand was vroeger slagerij Meuser (later Triest) gevestigd.[noot 9] Het pand ernaast (nr. 37) heeft een klokgevel. Hier is anno 2025 een Italiaans cultureel centrum met een taalschool gevestigd. Sint Jansstraat 53 en 57 hebben beide een klokgevel. Eerstgenoemd pand is zeventiende-eeuws; het ander is achttiende-eeuws.[19]

Geen monumenten maar wel vermeldenswaard zijn de panden Sint Jansstraat 9-13 en 63-69. Het dubbele woonhuis op nr. 9-11 is fraai gerestaureerd en heeft een bijzondere laat zestiende-eeuwse gevelsteen.[noot 10] In het grote pand op nr. 13 was ooit de drukkerij A. Adler gevestigd. Deze liep door tot aan Warmoesstraat 159-161. Van 1953 tot 2010 was dit het klooster van de zusters Augustinessen van Sint-Monica. Het pand is in 1915 ontworpen door A.D.N. van Gendt (of J.G. van Gendt).[21] Sint Jansstraat 63-69 is onderdeel van het omstreeks 1939 herbouwde hoekpand Oudezijds Voorburgwal 204. Zie de beschrijving hierboven.

Moderne architectuur

Geveldetail Oudezijds Voorburgwal 146-148 / Blaauwlakensteeg. Op de achtergrond de Oude Kerk

Warmoesstraat 133 - Sint Annenstraat 4 is een modern appartementengebouw op de hoek Warmoesstraat - Sint Annenstraat. Het gebouw vervangt een ouder pand dat in 1988 door brand verloren ging.[noot 11] De nieuwbouw is ontworpen door Soeters Van Eldonk architecten. De Warmoesstraatgevel is smal en hoog en maakt gebruik van een synthetisch materiaal dat verwijst naar de verdwenen natuursteengevel. Opvallend zijn de glazen hoekerkers. De gevel aan de Sint Annenstraat is op vlucht gebouwd en bestaat uit een glazen deel bij de entree en een bredere baksteengevel. Per verdieping springt de gevel tien centimeter naar voren, in totaal 40 cm. Sint Annenstraat 6 is een traditionalistisch ogend woonhuis van dezelfde architecten.[22]

Een bijzonder pand ligt op het binnenterrein aan de Blaauwlakensteeg. Het pand, 'Tussen de lakens' genoemd, heeft als officieel adres Oudezijds Voorburgwal 146-148. Het werd in 2012 in opdracht van woonstichting De Key door Abbink X De Haas Architectures gerealiseerd als een 185m2 grote kunstenaarswoning met atelier. Kunstenaar Chris Kabel ontwierp de façade van geperforeerde aluminiumplaten met honingraatvormige uitsparingen, die omhoog of omlaag zijn gebogen en door hun licht- en schaduwwerking de wand een damastachtig patroon geven. Het damast verwijst naar de verdwenen textielnijverheid in deze omgeving. 'Tussen de lakens' werd in 2013 genomineerd voor de Amsterdamse Architectuur Prijs en werd in hetzelfde jaar opgenomen in het jaarboek van het Nederlands Architectuurinstituut, als een van de dertig beste projecten van Nederland.[23] Iets verderop aan dezelfde steeg ligt Oudezijds Voorburgwal 140. Dit woonhuis met veel glas is een ontwerp van architect Johan Nust uit 2000. In het interieur zijn balken hergebruikt van een 18e-eeuws huis dat hier voorheen stond.[24][25]

Sint Jansstraat 5-7, 29-33, 41-47, 49-51 en 61 zijn nieuwbouwcomplexen uit circa 2002, uitgevoerd naar ontwerp van AWG-architecten (bOb Van Reeth) in samenwerking met buro Van Nek - Heinis. De entree van de woningen Sint Jansstraat 29, 31, 43, 47 en 51 is in de Leidekkerssteeg. Links van nr. 33 en tussen de panden 41 en 49 bevinden zich niet-openbare toegangen tot de Leidekkerssteeg. De panden aan weerszijden van laatstgenoemde toegang zijn met elkaar verbonden door een twee verdiepingen tellende loopbrug van beton en glas, waarvan alleen de onderste overkapt is.[26]

Zie de categorie Blaauwlakenblok (Amsterdam) van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.

Dit artikel is uitgegeven door Wikipedia. De tekst is beschikbaar onder Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0, tenzij anders vermeld. Voor de mediabestanden kunnen aanvullende voorwaarden gelden.